Milan Kundera: Fáfræðin Friðrik Rafnsson þýddi Mál og menning 2000

Í skáldsögunni Óljós mörk, eftir Milan Kundera, sem kom út árið 1997, reyndi par á miðjum aldri að fóta sig í hröðum nútímanum, en eins og allir vita þá er það ekki heiglum hent að halda sönsum í þeim póstmóderníska suðupotti sem þetta blessaða líf okkar nútímamannanna er samkvæmt kenningunni. Mörkin milli draums og veruleika leystust upp, eða urðu a.m.k. afar óljós, og Kundera tókst vel að koma hraða lífsins og rótinu í hugum persónanna til skila og allt endaði þetta, ef ég man rétt, með allsherjar ringulreið í huga aðalpersónunnar, þar sem hún sleppti af sér öllum hömlum og braust undan oki siðmenningar, en fann eftir þetta fár aftur fastan flöt í tilverunni.

Kundera skrifaði Óljós mörk í kjölfar bókarinnar Með hægð en þar voru mörkin milli nútíðar og fortíðar mjög óljós og ýmist geystust persónurnar áfram eða fóru sér með hægð. Það mátti hæglega greina ákveðinn samhljóm með þessum tveim bókum, enda slegin mörg kunnugleg stef, sem hafa verið ríkjandi í samtímabókmenntum síðustu 10-15 árin, þar sem nútímamaðurinn tekst á við gamlar og nýjar lífsgátur og sjálf hans er einhver undarleg samsuða fortíðar, nútíðar og ógnvekjandi og óljósrar framtíðar. Kundera heldur áfram með þessar pælingar í Fáfræðinni en er þó, í raun, kominn aftur fyrir síðustu bækurnar tvær. Hann er á kunnuglegum slóðum og hugsanir og veruleiki persóna Fáfræðinnar kallast óhjákvæmilega við Óbærilegan léttleika tilverunnar, auk þess sem margbrotið líf fyrsta nútímamannsins, Ódysseifs, svífur yfir vötnum.

Aðalpersónur bókarinnar, Írena og Jósef, eru líkt og Kundera sjálfur, landflótta Tékkar, sem snúa aftur til föðurlandsins eftir tuttugu ára fjarveru og komast að þeirri dapurlegu niðurstöðu að þau eru orðin útlendingar í eigin landi, afskipt og annarleg. Þau komast því að raun um að heimþráin, sem hrjáði Ódysseif og e.t.v. þau sjálf, er blekking ein og það er ferðalagið sjálft, útlegðin, sem er hið raunverulega ævintýri, þeirra eina og sanna líf. Írena og Jósef höfðu átt afar stutt kynni sem ungt fólk í Prag og þegar þau hittast aftur á miðjum aldri kviknar dularfullur neisti milli þeirra. Þau eru bæði útlendingar í heimalandi sínu. Endurfundir þeirra eru ekki endurfundir Penelópu og Ódysseifs, heldur frekar Ódysseifs og Kalypsóar, en geta þau tekið upp þráðinn að nýju? Er Ódysseifur sá sem Kalypsó telur hann vera og geta þau átt líf saman? Eða er Ódysseifur nútímans dæmdur til eilífrar útlegðar og einsemdar til að geta fundið lífi sínu merkingu?

Kundera rekur sögu Írenu og Jósefs og fólks sem tengist þeim. Fortíð þeirra og nútíð eru skoðuð og frásögnin er jafnan rofin með heimspekilegum vangaveltum. Þetta er kunnugleg aðferð sem setti mark sitt, svo um munaði, á Óbærilegan léttleikann og hér gengur Kundera svo langt í pælingunum að það mætti e.t.v. með réttu segja að hann truflaði af og til heimspekilegar vangaveltur sínar með sögu Írenu og Jósefs.

Persónurnar eru líkt og persónur Óljósra marka og Með hægð súrsætur kokteill fortíðar og nútíðar, en þessi þáttur er þó hvergi nærri jafn veigamikill og tilvistarlegar spurningar um að velja rétt, takast á við hina eilífu endurtekningu hins sama og óþolandi vissu um það að við fáum bara eitt líf til að spila úr. Þessi skelfilega staðreynd var einn meginpunkturinn í Óbærilega léttleikanum; við fáum bara einn séns, eitt líf, okkur er ekki gefin kostur á uppkasti, erase and rewind er fáránleg rómantísk fantasía. Tómas, Teresa, Sabína og Franz tókust á við þetta í Tékkó og þessi sami efi nagar Írenu og Jósef þegar þau snúa aftur til heimalandsins, á slóðir fortíðarinnar.

"Menn koma ekki til með að skilja neitt í lífi mannsins ef þeir halda áfram að horfa framhjá því sem augljósast er: sá raunveruleiki sem var er ekki lengur fyrir hendi; það er ekki hægt að endurskapa hann." (Fáfræðin, bls. 98.)

Við þeim blasa möguleikar, val, ótti, einmanaleiki og flóttaleiðir. Kundera er þó ekki bara að takast á við drauminn um annan séns hér, heldur miklu frekar spurninguna um hvort það sé hægt að taka upp þráðinn að nýju eftir langt hlé. Er hægt að stökkva yfir liðinn tíma og taka beygju sem var látin eiga sig löngu áður?

Kundera er á góðu róli í Fáfræðinnni og það er alltaf hollt og gott að demba sér út í smá heimspeki og nútímamannskrísur með honum. Hann heldur sig áfram við knappa formið, sem var á Með hægð og Óljósum mörkum, en þessi stíll og "syrtluformið" virðist henta honum og hugðarefnum hans þessi árin ákaflega vel. Bækurnar eru frekar stuttar en engu að síður innihaldsríkar og rétt að gæta þess að falla ekki í þá freistni að bruna í gegnum þær, þó blaðsíðurnar séu litlar og undir tveimur hundruðum. Þessar bækur Kundera á að lesa með hægð og staldra reglulega við og pæla. Lesandinn á að njóta þeirra forréttinda að vera nútímamaður, sem hefur lítil tök á tilveru sinni, og hafa gaman af því að láta Kundera kveikja hjá sér fleiri spurningar en hann svarar og halda þessari endalausu og tilgangslausu leit að engu áfram.

Það hlýtur svo að kitla þjóðrembuna, sem blundar í öllum Íslendingum, að Kundera skuli taka fyrir íslensk orð og merkingu þeirra í bókinni. Nefna þann "hnýsna" Halldór Laxness á nafn og nota söguna af greftrunarrugli Jónasar Hallgrímssonar og danska slátrarans á Þingvöllum til að undirstrika bitran hryllinginn sem getur legið að baki því að vera útlagi á framandi slóðum - að hvíla í mold óvinalandsins.

Þýðing Friðriks Rafnssonar er lipur og læsileg, enda er Friðrik þaulkunnur höfundinum og hafði sérstakar skýringar frá Kundera til hliðsjónar við þýðinguna. Friðrik hefur haft veg og vanda af því að kynna verk Kundera fyrir Íslendingum og manni hlýtur óhjákvæmilega að finnast þýðandinn vera farin að renna saman við textann, þegar Kundera leggur út af íslenskum orðum og menningu í sögunni. Friðrik hefur greinilega haft íslensk áhrif á meistarann þegar hann sat við fótskör hans í París og við hljótum að kunna honum bestu þakkir fyrir það, sem og þá viðleitni að flytja texta Kundera hingað til þessa dýpsta helvítis hraðahyggju, tómleika og tilgangsleysis.

Gyrðir Elíasson: Gula húsið Vaka-Helgafell/Mál og menning 2000

Gyrðir Elíasson er á kunnuglegum slóðum í nýja smásagnasafninu sínu Gula húsinu, en hann hefur fyrir löngu haslað sér völl á óræðum stað einhver staðar milli hins ímyndaða og raunverulega og ég ætla mér ekki þá dul að negla þennan brotakennda söguheim niður og gerast geðveikur í leit að fastri merkingu og mæli með því að fólk nálgist bókina með sama hugarfari og hollast er að horfa á kvikmyndir Davids Lynch.

Í bókinni eru tuttugu og níu smásögur, flestar mjög stuttar, en ná að kveikja sterk hughrif hjá lesandanum með hinu knappa og sterka myndmáli sem er eitt aðalsmerki smásagna Gyrðis. Það leynir sér svo sem ekkert við lesturinn hver er þarna á ferð, og eins og Gyrðir sagði sjálfur í viðtali við Bókavefinn, eftir verðlaunafhendinguna, er bókin í rökréttu framhaldi af því sem hann hefur áður skrifað. Hann sagðist þó vona að það mætti greina einhverja þróun og ég held að hann geti alveg verið rólegur, hvað það snertir, þar sem hann leikur sér mög skemmtilega með möguleika smásögunnar og þá tísku að láta sögur í safni tengjast innbyrðis.

Raymond Carver hefur gert þetta að "trendi" og sjálfsagt er varla hægt að skrifa smásagnasafn í dag án þess að rembast við að mynda úr þeim heild, en eitt nýjasta íslenska dæmið um þetta er Klór eftir fóstbróðurinn Þorstein Guðmundsson. Gyrðir fléttar hinar stuttu sögur í bókinni einnig saman í heild, en tengingarnar eru hárfínar og til þess fallnar að vekja ýmsar spurningar hjá lesandanum og bjóða óneitanlega upp á að menn freistist til að greina merkingu út úr heildinni, en eins og fyrr segir ætla ég ekki að hætta mér út í slíkar vangaveltur hér og lái mér hver sem vill.

Sögurnar gerast margar hverjar á mörkum draums og veruleika og í þeim blandast saman fortíð og nútíð á dularfullan hátt. Sögumenn eru af báðum kynjum og á ýmsum aldri og einhver skyldleiki virðist vera með mörgum þeirra og persónurnar mynda þannig einn sterkasta tengiflöt sagnanna og óhjákvæmilegt er að reyna að lesa einhverskonar ævisögu, eða jafnvel ættarsögu, út úr samspili persónanna. Þá dettur mér helst í hug að þetta sé saga mannkynsins alls, sett fram í leiftursnöggum skyndimyndum, en öll erum við sett saman úr fortíð, nútíð, framtíð, draumum, raunveruleika og öllum andskotanum öðrum sem skýtur upp kollinum hér og vekur ýmist hjá lesandanum notarlega rólegheitatilfinningu eða undarlegan og lúmskan hrylling.

Það er þó ekki bara þetta margslungna persónugallerí sem tengir sögurnar saman. Gyrðir notar einnig ákveðin minni sem dúkka upp hér og þar í sögunum. Fjöll og birta eru e.k. leiðarminni sem þjappa heildinni saman og ekki laust við að laglína Bubba um fjöllin sem hafa vakað í þúsund ár komi upp í hugann, þegar fjöllin sem gnæfa yfir sumum sagnanna virðast vera einu merkingarbæru hlutirnir. Þá leggja einnig ýmis íslensk sértrúaratriði, s.s. heyskapur, hafið, sveitin og bóklestur, sín lóð á vogarskálarnar. Sjálfsagt mætti leggjast í lúsarleit og tína til ýmis smáatriði sem miða öll að því að gera þetta brotakennda smásagnasafn að sterkri heild í huga lesandans, en ég læt duga að nefna flugvél sem flýgur yfir höfuð persóna í einni sögu og klýfur svo einnig himininn í annarri.

Smásögurnar í þessu safni Gyrðis bregða bæði upp fallegum, angurværum og ógnvekjandi myndum. Óvissa og merkingarleysi eru í raun þungamiðjan og sjálfur held ég að það sé farsælast að henda öllum greiningartilburðum og bókmenntafræðum til hliðar og gefa sig sögunum á vald, verða ölvaður af mögnuðu myndmálinu og yppta svo öxlum í þynnkunni og segja bara við sjálfan sig: Þetta var helvíti gott tripp.

Ísak Harðarsson: Ský fyrir ský Ljóð 1982-1995. Forlagið 2000

Ég held örugglega að ég hafi hugsað "loksins, loksins", þegar ég frétti að til stæði að gefa út heildarsafn ljóða Ísaks Harðarsonar og ég hefði örugglega haft þessi orð í fyrirsögn hér ef þau hefðu ekki áður verið notuð í bókadómi og séu fyrir lifandis löngu orðin að útjaskaðri klisju. Það breytir því þó ekki að útgáfa ljóðasafns Ísaks er löngu tímabær og bókin Ský fyrir ský er mikill fengur fyrir alla aðdáendur skáldsins og unnendur íslenskrar ljóðlistar. Fyrir aðdáendur Ísaks er bókin sérstaklega kærkomin þar sem sumar ljóðabækur hans eru orðnar illfáanlegar og oftar en ekki hafa menn einungis fundið þær á bókamörkuðum, frekar þreytulegar og angandi af fúkka, þannig að það eitt og sér að fá allar átta ljóðabækur Ísaks saman í einu er stórviðburður, ekki síst þar sem skáldskapur Ísaks hefur þróast nokkuð í gegnum árin og því hin besta skemmtun að lesa ljóðin í réttri tímaröð, með tilliti til aldurs og fyrri áhrifa.

Ísak vakti strax athygli með fyrstu ljóðabók sinni Þriggja orða nafn, sem kom út hjá Almenna bókafélaginu árið 1982 og hlaut viðurkenningu í bókmenntakeppni sem útgáfan efndi til á 25 ára afmæli sínu. Ræflatestamentið fylgdi svo í kjölfarið árið 1984, þar á eftir Slý 1985, Veggfóðrarður óendanleiki 1986, Útganga um augað læst 1987, Síðustu hugmyndir fiska um líf á þurru kom svo út árið 1989, Stokkseyri 1994 og hvítur ísbjörn 1995. Auk ljóðabókanna hefur Ísak gefið út smásagnasafnið Snæfellsjökull í garðinum 1989, játningabókina Þú sem ert á himnum... þú ert hér árið 1996, skáldsöguna Mannaveiðihandbókina 1999, auk fjölda þýðinga.

Þriggja orða nafn fékk ágætar viðtökur þegar hún kom út og sagði Vésteinn Lúðvíksson m.a. í ritdómi um bókina í Tímariti máls og meningar 1/1983 að með henni stykki Ísak yfir atómskáldin og þá kynslóð skálda sem kom á eftir þeim og tæki sér stöðu við hlið Steins Steinars, þar sem hann væri mjög áleitinn og reyndi raunverulega að takast á við vandamál samtíma síns. Andri Snær Magnason finnur, í inngangi að Ský fyrir ský, ljóðum Ísaks stað á sömu hillu og Vésteinn sautján árum áður:

Staða Ísaks í og andspænis heiminum minnir á stöðu og afstöðu Steins Steinars, Dags Sigurðarsonar og jafnvel Bólu-Hjálmars, stundum með smákeim af æði Æra-Tobba og Jónasar Svafárs. Ísak mætti flokka með skáldunum sem eru utan hringsins og hringiðunnar, utan við kerfi og mynstur og í andstöðu við ríkjandi hugmyndir. Og líkt og hjá þeim skáldum sem fyrr voru nefnd má í ljóðum hans oft finna djúpstæða örvæntingu og svartsýni sem dansa undarlegan skottís við skopðskyn og kraftmikið ljóðmál. (Ský fyrir ský. bls 12).

Vésteinn les Ísak sem andsvar við Steini en um leið sem framhald af honum. Hann segir Ísak ekki flýja angist sína "heldur taka hana til sín" og glíma við hana. "Ótti hans, einsemd og ofsóknarkennd eru ósvikin. Samt hefur hann betur. Í því felst styrkur hans og nýjabrum bókarinnar". Vésteinn segir Ísak ekki lokast inn í þjáningu sinni og hann lúti ekki í lægra haldi fyrir tilgansleysi þess að vera til, eins og Steinn. Ísak fann sjálfur í ljóðum Steins ákveðna samsvörun við þeirri tilfinningakreppu sem hann var í:

Og sjá, þú fellur fyrir draumi þínum Í fullkominni uppgjöf sigraðs manns. Hann lykur um þig löngum armi sínum, Og loksins ert þú sjálfur draumur hans.

Var þetta ekki einmitt lýsing á skelfingunni og tilgangsleysinu sem höfðu verið mér samgrónir fylgifiskar í heila eilífð? Það var þá einhver sem hafði upplifað það sama og ég; ég skildi einhvern og einhver skildi mig! (Þú sem ert á himnum… þú ert hér. Bls. 71-72.)

Ísak tekur við af Steini, tekst á við þjáninguna, leitar að sönnum tilgangi lífsins og um leið að einhverri fastri merkingu í merkingarleysi samtíðarinnar. Eins og Andri bendir á í inngangi sínum, kemur Ísak í Ræflatestamentinu með nýja flóttaleið sem felst í kæruleysi í stað smælingjasamúðar og "pælinga um hugmyndakerfi og alheimslausnir. Í stað þess að þykjast vita allt og hafa samúð með öllum þá vilja menn ekkert vita og gefa skít í allt". Andri bendir jafnframt á að þrátt fyrir alla bölsýnina sem birtist í fyrstu ljóðum Ísaks og að mælandi ljóðanna virðist við fyrstu sýn, fyrst og fremst, vera talsmaður trúleysis, megi þó, ef vel er að gáð, sjá ríka trúarþörf skína í gegnum flestar ljóðabækur skáldsins frá því það "týndi og fann veginn til Sunnuhlíðar í fyrstu bókinni".

Ísak gerir svo sjálfur frekar lítið úr þjáningunni sem birtist í ljóðunum í eftirmála ljóðasafnsins þar sem hann segir að með ljóðum sínum hafi hann reynt að fikra sig ský fyrir ský "í gegnum gjörningaþoku heims og hugsana í átt að heiðum himni" og hann bætir því við að ólíkt mörgum hafi honum engin vorkun verið þar sem hann þóttist vita "allan tímann að hann VÆRI þarna og myndi aldrei sleppa af mér hendinni".

Þegar ferill Ísaks er skoðaður með tilliti til játninga hans frá 1996 er þó alls ekki út í hött að lesa sum ljóðin sem hugarfóstur þunglyndissjúklings eða alkóhólista, rétt eins og verk manns í þrotlausri leit að Guði. Flestir lenda í einhverjum krísum og tilvistarkreppum um ævina og lausnirnar geta verið margar; hrein afneitun, eða meðfædd og dýrmæt heimska, samtalsmeðferiðr hjá misviturm sálfræðingum og geðlæknum, áfengismeðferðir og þau vandræðalegu lyf er við prósakk eru kennd. Rétt eins og sjálft almættið, og það að sjá ljósið, getur þetta allt virkað í einhverjum tilfellum, en innst inni halda þó sennilega flestir áfram að leita, vitandi að það er ekkert sem segir að vegurinn sem þeir feta til Sunnuhlíðar sé endilega sá rétti.

Ísak tilfærir þessa póstmódernísku angist mjög skemmtilega í Þú sem ert á Himnum… þú ert hér:

Þegar Ísak Harðarsson vaknaði einn daginn á örsmárri jarðkúlu af hamingjusömum æskudraumum, hafði hann breyst í risavaxna bjöllu. Ég barðist eins og örvæntingarfullt dýr við að sleppa úr hræðilegri gildru efans. Mér fannst ég hanga á örmjóum þræði yfir svörtu, víðu, endalausu hyldýpi, og ég vissi að ef ég missti takið á þessum síðustu tengslum við veruleikann, yrði ég að eilífu glataður.

Ísak lýsir því hvernig hann leitaði merkingarinnar í hinum ýmsu deildum Háskólans og nánast út um allt áður en hann sjá ljósið og varð hólpinn. Þessi lausn breytir því þó ekki að í hinni örvæntinagrfullu leit sinni skrifaði hann aragrúa ljóða sem vissulega geta alltaf hafa stefnt í áttina að ljósinu, en þau geta um leið vísað lesendum út um allar trissur og sent þá í áframhaldandi sannleiksleit, sem er alveg út úr öllum kortum kristinnar kenningar, enda er það sjálfsagt algert aukaatriði hvort fólk vill lesa ljóðin sem samfellda leit að trú, hvernig Ísak sjálfur skoðar feril sinn í afturliti eða einhverjir vilji skipta skáldaferlinum í mismunandi skeið og hanga staðfastlega í því að fyrstu ljóðin séu keyrð áfram af dásamlegri óvissu og trúleysi. Aðalatriðið er að hver og einn verður að leggjast í sína leit og það eitt er víst að leitin verður bæði fátæklegri og leiðinlegri ef fólk lætur ekki Ísak rugla sig enn frekar í ríminu á leiðinni.

Síðustu hugmyndir fiska um líf á þurru kemur út árið 1989 og markar e.t.v. ákveðin þáttaskil á ferli Ísaks. Bókin kemur út eftir áfengismeðferð og aðrar hremmingar og tóninn í ljóðum hans hefur mildast nokkuð og hann er líkt og Steinn horfin ofan í vatn. Það má hugsanlega skoða hvarf hans ofan í djúpið táknrænt sem afturhvarf til upphafs alls, þar sem hann sér svo ljósið föstudaginn 18. maí 1990 og frelsast. En hann heldur þó áfram að velkjast í vatni eftir þessi straumhvörf og rekur á land á Stokkseyri, sem er auk þess að vera kauptún í Árnessýslu "staður, stund eða ástand nálægt mörkum hins ósýnilega, óhugsaða eða yfirvofandi, (s.s. New York, 20. öldin, mannlegur veruleiki), oft byggt eða skynjað af fólki sem lifir einföldu lífi eða lostið er eldingum".

Það er langur vegur milli Þriggja orða nafns og hvíts ísbjörns. Stíll og efnistök taka nokkrum breytingum en inntak ljóðanna hefur lítið breyst þegar þau eru skoðuð í heild. Vésteinn Lúðvíksson greindi trúarlegan tón hjá Ísak strax í upphafi:

Tilfinningin er trúarleg, en aðeins í víðustu merkingu orðsins. Ísak gefur ekki út neinar ávísanir á almættið. En hann finnur sér leið til hins óþekkta, óendanlega og óræða í sjálfum sér og mannkindinni yfirleitt og þar með möguleikum hennar til skynjunar og skilnings. (TMM 1/1983. Bls. 115-116.)

Andri Snær greinir einnig þennan trúarlega tón í upphafi og út í gegnum allan feril Ísaks og ég verð að fallast í megindráttum á niðurstöðu hans, sérstaklega þegar ljóðin eru lesin með tilliti til þess sem Ísak segir um þjáningu sína í eftirmálanum og stöðu hans í dag, en þar sem uppreisnar og guðleysistóninn í fyrstu bókum Ísaks heillaði mig, í upphafi, kýs ég þó (prívat og persónulega) að lesa ljóðin sem endalausa leit að merkingu og tilgangi, án þess að Guð þurfi endilega að vera sú merkingarmiðja sem kemur til með að virka. Tónninn sem er í upphafi reiður, vonlaus og háðskur dýpkar með tímanum og í djúpinu finnur skáldið einhvers konar ljós sem færir hann nær óræðum sannleika.

Ísak er þó enn á svipuðum slóðum og í upphafi, enda er ekki að sjá að einmanaleikinn og óttinn hafi fyllilega horfið eftir að hann sá ljósið og leitin heldur vonandi áfram og við getum sjálfsagt gengið út frá því sem vísu að vegurinn til Sunnuhlíðar liggur annaðhvort framhjá eða í gegnum Stokkseyri.