Gyrðir Elíasson: Gula húsið Vaka-Helgafell/Mál og menning 2000

Gyrðir Elíasson er á kunnuglegum slóðum í nýja smásagnasafninu sínu Gula húsinu, en hann hefur fyrir löngu haslað sér völl á óræðum stað einhver staðar milli hins ímyndaða og raunverulega og ég ætla mér ekki þá dul að negla þennan brotakennda söguheim niður og gerast geðveikur í leit að fastri merkingu og mæli með því að fólk nálgist bókina með sama hugarfari og hollast er að horfa á kvikmyndir Davids Lynch.

Í bókinni eru tuttugu og níu smásögur, flestar mjög stuttar, en ná að kveikja sterk hughrif hjá lesandanum með hinu knappa og sterka myndmáli sem er eitt aðalsmerki smásagna Gyrðis. Það leynir sér svo sem ekkert við lesturinn hver er þarna á ferð, og eins og Gyrðir sagði sjálfur í viðtali við Bókavefinn, eftir verðlaunafhendinguna, er bókin í rökréttu framhaldi af því sem hann hefur áður skrifað. Hann sagðist þó vona að það mætti greina einhverja þróun og ég held að hann geti alveg verið rólegur, hvað það snertir, þar sem hann leikur sér mög skemmtilega með möguleika smásögunnar og þá tísku að láta sögur í safni tengjast innbyrðis.

Raymond Carver hefur gert þetta að "trendi" og sjálfsagt er varla hægt að skrifa smásagnasafn í dag án þess að rembast við að mynda úr þeim heild, en eitt nýjasta íslenska dæmið um þetta er Klór eftir fóstbróðurinn Þorstein Guðmundsson. Gyrðir fléttar hinar stuttu sögur í bókinni einnig saman í heild, en tengingarnar eru hárfínar og til þess fallnar að vekja ýmsar spurningar hjá lesandanum og bjóða óneitanlega upp á að menn freistist til að greina merkingu út úr heildinni, en eins og fyrr segir ætla ég ekki að hætta mér út í slíkar vangaveltur hér og lái mér hver sem vill.

Sögurnar gerast margar hverjar á mörkum draums og veruleika og í þeim blandast saman fortíð og nútíð á dularfullan hátt. Sögumenn eru af báðum kynjum og á ýmsum aldri og einhver skyldleiki virðist vera með mörgum þeirra og persónurnar mynda þannig einn sterkasta tengiflöt sagnanna og óhjákvæmilegt er að reyna að lesa einhverskonar ævisögu, eða jafnvel ættarsögu, út úr samspili persónanna. Þá dettur mér helst í hug að þetta sé saga mannkynsins alls, sett fram í leiftursnöggum skyndimyndum, en öll erum við sett saman úr fortíð, nútíð, framtíð, draumum, raunveruleika og öllum andskotanum öðrum sem skýtur upp kollinum hér og vekur ýmist hjá lesandanum notarlega rólegheitatilfinningu eða undarlegan og lúmskan hrylling.

Það er þó ekki bara þetta margslungna persónugallerí sem tengir sögurnar saman. Gyrðir notar einnig ákveðin minni sem dúkka upp hér og þar í sögunum. Fjöll og birta eru e.k. leiðarminni sem þjappa heildinni saman og ekki laust við að laglína Bubba um fjöllin sem hafa vakað í þúsund ár komi upp í hugann, þegar fjöllin sem gnæfa yfir sumum sagnanna virðast vera einu merkingarbæru hlutirnir. Þá leggja einnig ýmis íslensk sértrúaratriði, s.s. heyskapur, hafið, sveitin og bóklestur, sín lóð á vogarskálarnar. Sjálfsagt mætti leggjast í lúsarleit og tína til ýmis smáatriði sem miða öll að því að gera þetta brotakennda smásagnasafn að sterkri heild í huga lesandans, en ég læt duga að nefna flugvél sem flýgur yfir höfuð persóna í einni sögu og klýfur svo einnig himininn í annarri.

Smásögurnar í þessu safni Gyrðis bregða bæði upp fallegum, angurværum og ógnvekjandi myndum. Óvissa og merkingarleysi eru í raun þungamiðjan og sjálfur held ég að það sé farsælast að henda öllum greiningartilburðum og bókmenntafræðum til hliðar og gefa sig sögunum á vald, verða ölvaður af mögnuðu myndmálinu og yppta svo öxlum í þynnkunni og segja bara við sjálfan sig: Þetta var helvíti gott tripp.

| 20:50 |