Milan Kundera: Fáfræðin Friðrik Rafnsson þýddi Mál og menning 2000

Í skáldsögunni Óljós mörk, eftir Milan Kundera, sem kom út árið 1997, reyndi par á miðjum aldri að fóta sig í hröðum nútímanum, en eins og allir vita þá er það ekki heiglum hent að halda sönsum í þeim póstmóderníska suðupotti sem þetta blessaða líf okkar nútímamannanna er samkvæmt kenningunni. Mörkin milli draums og veruleika leystust upp, eða urðu a.m.k. afar óljós, og Kundera tókst vel að koma hraða lífsins og rótinu í hugum persónanna til skila og allt endaði þetta, ef ég man rétt, með allsherjar ringulreið í huga aðalpersónunnar, þar sem hún sleppti af sér öllum hömlum og braust undan oki siðmenningar, en fann eftir þetta fár aftur fastan flöt í tilverunni.

Kundera skrifaði Óljós mörk í kjölfar bókarinnar Með hægð en þar voru mörkin milli nútíðar og fortíðar mjög óljós og ýmist geystust persónurnar áfram eða fóru sér með hægð. Það mátti hæglega greina ákveðinn samhljóm með þessum tveim bókum, enda slegin mörg kunnugleg stef, sem hafa verið ríkjandi í samtímabókmenntum síðustu 10-15 árin, þar sem nútímamaðurinn tekst á við gamlar og nýjar lífsgátur og sjálf hans er einhver undarleg samsuða fortíðar, nútíðar og ógnvekjandi og óljósrar framtíðar. Kundera heldur áfram með þessar pælingar í Fáfræðinni en er þó, í raun, kominn aftur fyrir síðustu bækurnar tvær. Hann er á kunnuglegum slóðum og hugsanir og veruleiki persóna Fáfræðinnar kallast óhjákvæmilega við Óbærilegan léttleika tilverunnar, auk þess sem margbrotið líf fyrsta nútímamannsins, Ódysseifs, svífur yfir vötnum.

Aðalpersónur bókarinnar, Írena og Jósef, eru líkt og Kundera sjálfur, landflótta Tékkar, sem snúa aftur til föðurlandsins eftir tuttugu ára fjarveru og komast að þeirri dapurlegu niðurstöðu að þau eru orðin útlendingar í eigin landi, afskipt og annarleg. Þau komast því að raun um að heimþráin, sem hrjáði Ódysseif og e.t.v. þau sjálf, er blekking ein og það er ferðalagið sjálft, útlegðin, sem er hið raunverulega ævintýri, þeirra eina og sanna líf. Írena og Jósef höfðu átt afar stutt kynni sem ungt fólk í Prag og þegar þau hittast aftur á miðjum aldri kviknar dularfullur neisti milli þeirra. Þau eru bæði útlendingar í heimalandi sínu. Endurfundir þeirra eru ekki endurfundir Penelópu og Ódysseifs, heldur frekar Ódysseifs og Kalypsóar, en geta þau tekið upp þráðinn að nýju? Er Ódysseifur sá sem Kalypsó telur hann vera og geta þau átt líf saman? Eða er Ódysseifur nútímans dæmdur til eilífrar útlegðar og einsemdar til að geta fundið lífi sínu merkingu?

Kundera rekur sögu Írenu og Jósefs og fólks sem tengist þeim. Fortíð þeirra og nútíð eru skoðuð og frásögnin er jafnan rofin með heimspekilegum vangaveltum. Þetta er kunnugleg aðferð sem setti mark sitt, svo um munaði, á Óbærilegan léttleikann og hér gengur Kundera svo langt í pælingunum að það mætti e.t.v. með réttu segja að hann truflaði af og til heimspekilegar vangaveltur sínar með sögu Írenu og Jósefs.

Persónurnar eru líkt og persónur Óljósra marka og Með hægð súrsætur kokteill fortíðar og nútíðar, en þessi þáttur er þó hvergi nærri jafn veigamikill og tilvistarlegar spurningar um að velja rétt, takast á við hina eilífu endurtekningu hins sama og óþolandi vissu um það að við fáum bara eitt líf til að spila úr. Þessi skelfilega staðreynd var einn meginpunkturinn í Óbærilega léttleikanum; við fáum bara einn séns, eitt líf, okkur er ekki gefin kostur á uppkasti, erase and rewind er fáránleg rómantísk fantasía. Tómas, Teresa, Sabína og Franz tókust á við þetta í Tékkó og þessi sami efi nagar Írenu og Jósef þegar þau snúa aftur til heimalandsins, á slóðir fortíðarinnar.

"Menn koma ekki til með að skilja neitt í lífi mannsins ef þeir halda áfram að horfa framhjá því sem augljósast er: sá raunveruleiki sem var er ekki lengur fyrir hendi; það er ekki hægt að endurskapa hann." (Fáfræðin, bls. 98.)

Við þeim blasa möguleikar, val, ótti, einmanaleiki og flóttaleiðir. Kundera er þó ekki bara að takast á við drauminn um annan séns hér, heldur miklu frekar spurninguna um hvort það sé hægt að taka upp þráðinn að nýju eftir langt hlé. Er hægt að stökkva yfir liðinn tíma og taka beygju sem var látin eiga sig löngu áður?

Kundera er á góðu róli í Fáfræðinnni og það er alltaf hollt og gott að demba sér út í smá heimspeki og nútímamannskrísur með honum. Hann heldur sig áfram við knappa formið, sem var á Með hægð og Óljósum mörkum, en þessi stíll og "syrtluformið" virðist henta honum og hugðarefnum hans þessi árin ákaflega vel. Bækurnar eru frekar stuttar en engu að síður innihaldsríkar og rétt að gæta þess að falla ekki í þá freistni að bruna í gegnum þær, þó blaðsíðurnar séu litlar og undir tveimur hundruðum. Þessar bækur Kundera á að lesa með hægð og staldra reglulega við og pæla. Lesandinn á að njóta þeirra forréttinda að vera nútímamaður, sem hefur lítil tök á tilveru sinni, og hafa gaman af því að láta Kundera kveikja hjá sér fleiri spurningar en hann svarar og halda þessari endalausu og tilgangslausu leit að engu áfram.

Það hlýtur svo að kitla þjóðrembuna, sem blundar í öllum Íslendingum, að Kundera skuli taka fyrir íslensk orð og merkingu þeirra í bókinni. Nefna þann "hnýsna" Halldór Laxness á nafn og nota söguna af greftrunarrugli Jónasar Hallgrímssonar og danska slátrarans á Þingvöllum til að undirstrika bitran hryllinginn sem getur legið að baki því að vera útlagi á framandi slóðum - að hvíla í mold óvinalandsins.

Þýðing Friðriks Rafnssonar er lipur og læsileg, enda er Friðrik þaulkunnur höfundinum og hafði sérstakar skýringar frá Kundera til hliðsjónar við þýðinguna. Friðrik hefur haft veg og vanda af því að kynna verk Kundera fyrir Íslendingum og manni hlýtur óhjákvæmilega að finnast þýðandinn vera farin að renna saman við textann, þegar Kundera leggur út af íslenskum orðum og menningu í sögunni. Friðrik hefur greinilega haft íslensk áhrif á meistarann þegar hann sat við fótskör hans í París og við hljótum að kunna honum bestu þakkir fyrir það, sem og þá viðleitni að flytja texta Kundera hingað til þessa dýpsta helvítis hraðahyggju, tómleika og tilgangsleysis.

| 13:04 |