Bókin Öreindirnar eftir Michel Houllebecq er tileinkuð manninum og er, þar af leiðandi, full af viðbjóði, firringu og trega. Houllebecq málar andlegt ástand kórónu sköpunarverksins tjörusvörtum litum og beitir gróteskum líkamslýsingum og öðrum gamalreyndum bókmenntatrixum til þess ýkja upp hina póstmódernísku kreppu, sem hefur síðustu áratugina verið að sliga alla helstu hugsuði, sem og okkur hin, skítapakkið.

Það eru náttúrlega engin ný vísindi að stilla þessu göfuga fyrirbæri, manninum, upp sem skvapkenndu holdi, fullu af vessum og úrgangi. Sýna hann í sinni aumustu mynd, eins og hann stóð frammi fyrir skapara sínum, einhverntíma í den, til að undirstrika hversu lítill, vitlaus og vonlaus hann er. Rabelais beitti grótesku óspart í háðsglósudoðranti sínum Gargantúa og Pantagrúl, fimmtánhundruðogeitthvað, Jonathan Swift afhjúpaði mennina sem ömurleg villidýr sem stunduðu boltaíþróttir með mannaskít í Ferðum Gúllivers, í kringum 1700, og Guðbergur Bergsson rotaði smáborgarastétt eftirstríðsáranna með galopnum og gróteskum líkama Tómasar Jónssonar árið 1966. Sjálfsagt mætti halda þessari upptalningu áfram fram að jólum, en ég læt hér við sitja.

Í Öreindunum segir Houllebecq sögu hálfbræðranna Brúnós og Michels. Þeir eru synir sjálfselskrar glyðru, sem tekur hippahugsjónina mjög hátíðlega, sérstaklega hvað kynsvall varðar, og ganga þeir bræður ekki alveg heilir til skógar vegna brotalama í uppeldinu. Brunó leitar að tilgangi og friðþægingu í gegndarlausu kynlífi. Þessi leit er þó jafnan frekar aumkunarverð, þar sem Brúnó er enginn sérstakur foli, endingarlítill, komplexaður og illa vaxinn niður. Michel hefur hins vegar afskaplega litla þörf fyrir kynlíf og runkar sér e.t.v. tvisvar á ári, á meðan Brúnó er alltaf að. Það er þó varla hægt að greina á milli hvor bræðranna er krepptari, Michel reynir um stund að finna frið í faðmi æskuástar sinnar, en það gengur vitaskuld ekki eftir, enda er Michel alltof skemmdur til að geta átt í "normal" tilfinningasambandi. Þegar æskuástin fagra deyr úr krabbameini og skásti bólfélagi Brúnós lamamst fyrir neðan mitti í miðri hópreið dregur heldur betur til tíðinda. Brúnó fer á geðveikrahæli, en Michel fer illu heilli að hugsa og gerir uppgötvun sem verður til þess að binda endi á mannkynið eins og við þekkjum það. Búhú.

Þó Houllebecq virðist ekkert sérstaklega vel við mannskepnuna, lái honum hver sem vill, skín þó e.k. væntumþykja í gegnum textann. Hann hefur m.a. lýst því yfir í viðtölum að hann hafi af því umtalsverðar áhyggjur hversu mörg okkar eru hætt að finna nokkurn skapaðan hlut þegar við stundum kynlíf. Það er auðvitað ekki góðs viti og bendir eindregið til þess að við séum komin að fótum fram, þegar sjálft kynlífið er orðið innantómt og merkingarlaust.

Merkingarsnautt neyslukynlíf markaðssamfélagsins er, í raun, þungamiðja bókarinnar. Kynlífið í þessari döpru mynd verður svo ein helsta réttlæting þess að við látum mannkynið niður falla, þar sem sérhannaðar "últra" kynverur, lausar við tilfiningabyrgðar, taka við. Houllebecq hnoðar saman þornandi sköpum, skvapandi holdi og litlum typpum utan um sálarlausar og firrtar persónur sínar og færir þannig afar sannfærandi rök fyrir því að við séum búin að vera. Það sé komin tími til að skipta manninum út, kóróna sköpunarverksins er ekkert annað en ryðgað drasl sem er best geymd á partasölu.

Lausnin sem Houllebecq og aðalsögupersóna hans Michel finna á þessari kreppu er sérhönnuð og erfðabreytt skepna, sem burðast ekki með óþarfa langanir og greddu, enda er húð hennar öll ein allsherjar forhúð, þannig að það eitt að standa úti í 10 metra roki á sekúndu, er gulltrygging fyrir massívri raðfullnægingu. Engin vandamál þar.

Hinn ágæti skáldheimspekingur Friedrich Nietszche lýsti því einhvern tíma yfir að Guð væri dauður og gott ef við höfðum ekki drepið hann. Svar Nietszches við þeirri kreppu var ofurmennið, fullkominn maður sem hafði yfirstigið hið dýrslega í eðli sínu. Þannig að það væri ekki úr vegi að álíta að ofurkynverur Houellebecqs væru í raun svarið sem Nietszche lét sig dreyma um og í raun bergmálar hróp Houellebecqs, "Maðurinn er dauður - við höfum drepið hann" í gegnum alla bókina.

Houllebecq er hins vegar í nöp við Nietzsche þó lokaniðurstaða hans sé e.k. "ubermensch". Honum er eiginlega illa við alla þá spekinga sem hafa lagt vestrænni hugsun lið á öldinni sem er að líða. Derrida, Foucault, Lacan og allir þessir vitringar sem voru að gera mann brjálaðan í Háskólanum eru, að hans mati, allir asnar. Mikið var að það fékkst á hreint.

Í ljósi þess sem hér hefur verið sagt mætti ætla að Öreindirnar séu magnað og frumlegt niðurrifsverk. Hún er vissulega niðurrifsverk, sem betur fer, en gagnrýnin er þó ekkert sérstaklega nýstárleg eða frumleg, án þess að það breyti neinu um það að bókin á fullt erindi við okkur öll, ekkert síður en Tómas Jónsson metsölubók átti árið 1966. Málflutningur Houllebecqs gegn mannkyninu er afar sannfærandi og persónulega fannst mér hann bæði réttmætur, skemmtilegur og nánast fallegur aflestarar í öllum sínum viðbjóði. Það verður vart komist hjá því að minnast á bandaríska brjálæðinginn hans Brets Easton Ellis þegar fjallað er um Öreindirnar, enda er skyldleiki þessara verka nokkur. Aðalpersónurnar eru dauðar að innan og opinskáar og viðbjóðslegar ofbeldis- og kynlífslýsingar eru notaðar til að hamra á því að mannkynið hefur týnt sér í geðveiku neyslubrjálæði þar sem allt snýst um markaðssetningu, þjónustu og innihaldslaust þvaðrið í markaðssérfræðingunum. Allt er orðið að söluvöru; tilfiningar, líkamar, þjáning, ást, sæla og jafnvel dauðinn sjálfur.

Það sem mælir einna helst gegn því að Öreindirnar flokkist sem tímamótaverk, mikilvæg varða á leið mannkynsins til helvítis, er sú staðreynd að meðulin sem Houllebecq notar eru gömul og margnotuð. Auk þess sem það þykir, held ég, frekar halló og gamaldags að kenna móðurinni, sundrungu fjölskyldunnar, hippunum og kapítalismanum um allt sem aflaga hefur farið. Þó þótti mér afskaplega gaman að horfa á eftir helvítis hippaskrílnum ofan í hakkavél Houllebecqs, enda er það lið stórkostlega ofmetið í eigin huga og gott ef þeir eiga ekki stærsta sök á því hvernig fyrir okkur er komið. Ekki þó með því að hafa gert kynlíf að hópíþrótt og söluvöru, heldur fyrir það að innleiða jogginggallann sem er eitt grafískasta dæmið um hversu djúpt maðurinn er sokkinn.

American Psycho og Öreindirnar hreyfa við fólki með bersöglum lýsingum á kynlífi og ofbeldi og kveikja ekki ósvipaðar tilfinningar og hryllingsmyndagláp, enda er sömu mixtúrum beitt í þeirri annars ágætu kvikmyndagrein. Og það er einmitt í þessum skyldleika við hryllingsmyndirnar sem helsti veikleiki Öreindanna afhjúpast. Þó umbúðirnar virðist róttækar er hér í raun um gamaldags gagnrýni á hnignun hefðbundinna gilda að ræða.

Menn greinir jafnan á um hvort hryllingsmyndir séu framsækin eða afturhaldssöm grein. Birtingarmyndirnar geta vissulega verið róttækar en þegar vel er að gáð eru þessar myndir iðulega að hlaða undir viðtekin gildi smáborgaranna; unglingar sem ríða, drekka og dópa eru drepnir, þjófóttum stelpum er slátrað í sturtu o.s.frv. Undirtónninn er jafnan freudískur og ofbeldið sprettur upp úr sifjaspellum, sundrungu fjölskyldunnar og elsku bestu mömmu. Þetta er einmitt tilfellið í Öreindunum , þar sem gengið er langt í opinskáum og myndrænum lýsingum og allir fá makleg málagjöld: mamman, hipparnir, Brúnó og mannkynið allt.

Þannig blandast saman í bókinni lítilsvirðing fyrir mannkyninu en jafnframt virðing fyrir gömlum gildum. Saman við þetta er svo hrært ást, hatri, kynlífi, ofbeldi, dauða, sígarettum, rauðvíni og öllu hinu sem gerir okkur að því sem við erum og einhvers staðar í kjarnanum leynist þessi sammannlegi tregi sem við þekkjum öll þegar við sitjum angurvær í myrkrinu við gluggann, með kertaljós og bíðum eftir jólasveininum. Bókin er ljót en hún er tileinkuð manninum sem gerir hana um leið, á einhvern dularfullan hátt, fallega.

Þýðing Friðriks Rafnssonar er lipur, textinn rennur ljúflega og fjölbreytilegt úrval klúryrða íslenskrar tungu gerir það að verkum að jafnvel groddalegustu kaflarnir halda athyglinni og hvað sem öllum pælingum um tímamótaverk og aðrar klisjur líður þá er hér á ferðinni stórmerkileg bók, sem á erindi við okkur öll, þó ég verði auðvitað, fyrir teprur og aumingja, að taka það fram að hún er ekki fyrir viðkvæmar sálir.

Vituð þér enn eða hvað?