Arnaldur Indriðason: Grafarþögn Vaka-Helgafell 2001

Arnaldur Indriðason hefur fest sig í sessi sem einn helsti sakamálasöguhöfundur landsins og í Grafarþögn mæta þeir félagar Erlendur og Sigurður Óli til leiks enn á ný, en rannsóknarlögreglumennirnir tveir eru orðnir góðkunningar þeirra sem fylgst hafa með ferli höfundarins. Að þessu sinni reyna þeir að komast að sögunni á bak við beinagrind sem finnst í Grafarholtinu. Beinin hafa greinilega legið í jörðu í einhverja áratugi og grufl þeirra félaga í leit að hugsanlegum glæp í fortíðinni blandast saman við daglegt streð þeirra í nútíðinni.

Arnaldur fléttar tveimur fjölskylduharmleikjum stríðsáranna saman við frásögnina af leit félaganna og ýmsar persónur í þeim átökum gætu átt beinin sem fornleifafræðingar Þjóðminjasafnsins dunda sér við að dusta moldinni ofan af á meða löggurnar eltast við drauga fortíðarinnar. Arnaldur er mun sprækari í "gamla daga" og nær ágætis flugi í skelfilegri sögu fjölskyldu sem bjó í Grafarholtinu á stríðsárunum, en móðir og börn bjuggu þar við stöðugt andlegt- og líkamlegt ofbeldi kengruglaðs heimilisföðurins. Grafarþögn ristir dýpst í þessum köflum og er fyrir vikið eiginlega miklu álitlegri sem fjölskyldudrama en spennusaga. Persónur harmleiksins eru töluvert dýpri en marflatar persónur lögreglumannanna, sem eru lengst af þreyttir og leiðinlegir enda höggnir í gallhart klisjugrjót glæpasagnahefðarinnar og afþreyingarmenningar 20. aldar.

Sagan er ekkert ýkja frumleg og álíka plott hafa sennilega komið morðóðum lesendum Arnalds fyrir sjónir í velflestum sakamálaseríum í sjónvarpinu. Mér duttu a.m.k. strax aldavinir mínir Frost og Taggart í hug, enda er hinn veðraði Erlendur eins og skugginn af þeim félögum; miðaldra fýlupúki með allt niður um sig andlega en stútfullur af visku þess sem hefur orðið bumbult af því að súpa ófáar fjörurnar í lífsins ólgusjó. Erlendur er þó greinilega eftirlæti höfundarins og hann nostrar töluvert við hann, gefur honum sorglegan bakgrunn og rómatíska þrá eftir gömlu sveitinni sem blossar upp þegar sollurinn í Reykjavík ofbýður honum. Þessi íslenska erkitýpa hefði að ósekju mátt drepast með Ragnari í 79 af Stöðinni enda orðin frekar þreytt á öndverðri 21. öldinni. Erlendur uppfyllir þrátt fyrir þetta lágmarkskröfur sem gera verður til aðalpersónu í skáldverki af þessu tagi og sleppur fyrir horn sem burðarbiti sögunnar ólíkt Sigurði Óla sem er dæmigerður fylgihnöttur gömlu tuskulegu löggunnar; framagjarn uppi í fínum fötum, sem gerir ekkert utan vinnutíma en að ríða flottu kærustunni sinni og hafa áhyggjur af því hvort hann sé tilbúinn til að ganga í hjónaband. Vægast sagt leiðinlegur gaur.

Grafarþögn líður nokkuð fyrir þreyttar aðalpersónurnar og þá staðreynd samtímahluti sögunnar er frekar bragðdaufur þar sem verið er að rannsaka áratuga gamlan glæp og átökin og spennan eiga sér því stað í fortíðinni og ógnin verður einhverra hluta vegna frekar fjarlæg lesendunum og lögreglumönnunum. Þetta breytir því þó alls ekki að bókin er ágætis afþreying og eins og fyrr segir tekst Arnaldi að skapa þjakaðri Grafarholtsfjölskyldunni samúð og það er ekki laust við að maður fletti blaðsíðunum aðeins hraðar þegar fer að glitta í alla beinagrindina undan moldarlaginu, þó lokaniðurstaðan komi sennilega fæstum á óvart. Stíll höfundar er mjög blátt áfram og tilþrifalítill, þannig að sagan rennur eiginlega of ljúft í gegn, en að mínu mati liggur helsti möguleiki spennusagnahöfunda á að hefja verk sín upp yfir meðalmennskuna í stílnum. Efniviðurinn er nánast undantekningarlaust margþvældur en kjarngóður og meitlaður stíll getur gert nauðaómerkilega glæpasögu að bókmenntaverki. Menn ættu að taka sér "pulp" kónginn Raymond Chandler til fyrirmyndar í þessum efnum.

En Grafarþögn er sem sagt frambærileg skáldsaga sem virkar sterkar sem þokkalega spennandi fjölskyldudrama, um hræðilegar afleiðingar heimilisofbeldis, frekar en "þriller". Það ætti því engum að leiðast yfir lestrinum og með sterkari persónum og tilþrifameiri stíl hefði Grafarþögn getað skilið mikið meira eftir sig en breskur krimmi í sjónvarpinu á þriðjudagskvöldi.

Stella Blómkvist: Morðið í Hæstarétti Mál og menning 2001.

Morðið í Hæstarétti segir frá viðburðaríkum mánuði í lífi lögfræðingsins Stellu Blómkvist, en dyggir lesendur hennar vita að hún lifir töluvert magnaðra og innihaldsríkara lífi en almennir lögfræðingar á Íslandi eiga að venjast. Mánuðurinn hefst á sunnudagseftirmiðdegi þegar Stella er trufluð í miðri sjálfsfróun og verður því af fullnægingu vegna þess að hæstaréttardómari og broddborgari mikill vill að hún fái sig hreinsaðann af ákæru um að hafa slátrað föngulegri súlumey á skrifstofu sinni í húsi Hæstaréttar. Stella verður alltaf voða pirruð þegar henni tekst ekki að fáða og hefur því rannsókn sína í vondu skapi og miðað við lundarfar hennar, svona almennt, þá mætti halda að hún fengi fullnægingu sjaldnar en hún lendir í klónum á klikkuðum morðingjum. Það tekur þessa kjaftforu, hrokafullu og leiðinlegu ljósku úr stétt lögmanna þó aðeins mánuð að komast til botns í málinu, auk þess sem hún kemst langt með að leysa Geirfinnsmálið og ríða tveimur flottum píum og einum 19 ára kaþólikka um borð í Flugleiðavél frá Ameríku. Já, það er sko engin lognmolla í kringum hana Stellu Blómkvist.

Morðið í Hæstarétti er hvorki frumleg, né átakanlega spenanndi en er þó töluvert skemmtilegri en síðasta bókin um fraukuna fræknu, Morðið í Sjónvarpinu, enda óvíst hvort hægt sé að komast öllu neðar með lamaða glæpafléttu og hallærislegheit í kiljubókmenntum en Stellu tókst þar. Stærsti gallinn á þessari bók um Stellu er, sem fyrr, persóna Stellu sjálfrar en það verður að segjast hreint út að hún er með öllu óþolandi og klisjukenndara fyrirbæri hefur vart komið fyrir sjónir undirritaðs, sem þó lifir og hrærist í hinum steingelda bandaríska afþreyingariðnaði.

Stella getur ekki enn fengið sér í glas, án þess að hlutgera hið ágæta viský Jack Daniels og ávarpa það sem karlhóru sem bregst henni aldrei, en endalsut rausið og díalógurinn við áfengið er með því viðbjóðslegasta sem höfundurinn hefur tekið upp á að bjóða lesendum sínum upp á, ef frá eru taldar óþolandi tilvitnanir Stellu í fjölfróða heimspekinginn hana mömmu, sem hefur greinilega haft orð á öllu og gnótt fróðleiksmola hennar er slík að Stella getur vart lokið kafla án þess að deila einhverjum þeirra með okkur. Leiðinlegasti lögfræðingur landsins, ekki meir, ekki meir!

Höfundurinn leggur þó vitaskuld mesta vinnu í persónu Stellu og sjálfsagt á tvíkynhneigð hennar að gefa henni stórkostlega dýpt og opna á margs konar greiningarleiðir fyrir krakka á lokaári í menntó, en Stella gerir lítið annað en að láta sig dreyma um "fagurlimaða" körfuboltakappa en verður samt eiginlega ekkert ágengt með karlpeninginn og endar jafnan í bólinu með sjúklegum gellum sem leppalúðarnir sem hún hafnar geta ekki einu sinni látið sig dreyma um. Það er nú gott. Verst að ástarlífslýsingarnar hennar eru svo morknar og óerótískar að þær verða ekki einu sinni tilbreyting frá endalausu viskýrausinu og vísunum í hana mömmu. Persónurnar sem Stella á samskipti við eru svo allar gömul pappaspjöld úr óteljandi bíómyndum og glæpasögum; taflkallar sem eru steyptir í ákveðið mót og hreyfa sig í gegnum frásögnina eftir þar til gerðum reglum, þannig að jafnvel þó plottið væri smart þá myndu geldar persónurnar eyðileggja söguna.

Spillti perrinn er hégómagjarn og ógeðslegur, grimma lessan er ógeðslega töff og ferlega flott á la "Basic Instinct" og litla hrædda lessan er voða lítil og hrædd, þó hún gangi í leðri og keyri á mótorhjóli. Löggurnar eru svo auðvitað feitar, klístraðar, duglausar og heimskar og hafa ekki roð við Stellu sem er áræðin, úrræðagóð og eldklár. Þetta er alveg þvottekta mótív úr gömlu "pulp" sögunum frá 1940+ og rauði þráðurinn í hasarmyndum samtímans; yfirvaldið er máttlaust og staðnað og hinn sterki einstaklingur verður að taka til sinna ráða og bjarga málunum/heiminum, allt eftir stund og stað. Sherlock Holmes var svona, líka Sam Spade og minn heittelskaði Philip Marlowe og svona eru þeir félagar Bruce Willis, Arnold Schwarzenegger og Sylvester Stallone í hverri myndinni á fætur annarri. Það er auðvitað ekkert við það að athuga að kona, eins og Stella, geti líka verið hreyfiafl í þessum karlaheimi en þarf hún endilega að vera svona mikið fífl?

Stella er þó frábrugðin þeim Holmes og Marlowe að því leyti að hún er eigingjörn og hégómleg tík sem lyftir ekki litla putta nema hún græði á því, á meðan hinir tóku til á mannlegu sorphaugunum í sjálfboðavinnu. Stellu er líka voða mikið í mun að fá viðurkenningu fyrir verk sín á meðan Holmes fór heim og klappaði sjálfum sér lof í lófa og leyfði Scotland Yard að taka heiðurinn. Svona var þetta nú þá.

Morðið í Hæstarétti er, þrátt fyrir tilgerðina og leiðindi Stellu, þolanlegur reyfari ef ekkert annað er á boðstólnum. Sagan er múlbundin í áratuga gamla hefð spennusögunnar og býður ekki upp á neitt nýtt og ég á eiginlega bágt með að trúa því að svona bókmenntir séu innbundnar annars staðar en hér á Íslandi. Þetta er algjört kiljustöff.