J.K.Rowling Harry Potter og eldbikarinn Bjartur 2001.

Harry Potter hefur lagt heiminn að fótum sér og ekkert nema gott um það að segja, enda mun það víst að miklu leyti vera fyrir tilstilli galdrastráksins að börn og unglingar hafa endurnýjað kynni sín af bókum og það er í sjálfu sér undur. Þá mætti líka velta vöngum yfir því á nokkur hundruð síðum hvers vegna í ósköpunum saga um lítinn nördastrák, sem brillerar þegar hann fær kústskaft í klofið, hefur umturnað heiminum. Þessi vísa hefur nefnilega verið ansi margoft kveðin, trúlega eiginlega svo lengi sem menn hafa dundað sér við að segja sögur, sér og öðrum til dægrastyttingar.

Harry Potter er í öllum grundvallaratriðum alveg þvottekta ævintýri sem stendur traustum fótum á eldgömlum merg ævintýrahefðarinnar og við höfum þarna hetju sem er frekar uppburðalítil í byrjun, leiðbeinanda, hjálparhellur, skúrka, svikara, töfragripi og hina eilífu leit sonar að föður, sem hefur verið sígilt efni síðan Telemakkus reyndi að hafa upp á hinum ráðagóða Ódysseifi á dögum Hómers.

Það er auðvitað tilgangslaust að vera að pæla í því hvað veldur því að gamaldags ævintýri höfði svo sterkt til okkar hinna firrtu ræfla sem lifum á öndverðri öld sem er svo úbermodern að póstmódernisminn er orðinn að bergmáli gargandi kverúlanta lengst aftan úr forneskju. Það skiptir engu máli, sögurnar um Harry Potter eru einfaldlega að virka, enda vel skrifaðar, skreyttar lifandi persónum, sem margar hverjar hafa umtalsverða dýpt þó beinagrindur þeirra séu byrjaðar að morkna. Rowling blandar þessu svo saman í galdrapotti sínum og bragðbætir með spennu, hlýju, léttleika, drunga, ást, hatri, heimsku, visku, dvergum, risum, drekum og drýsildjöflum, þannig að úr verður göróttur grautur sem er í meira lagi ávanabindandi.

Lengi getur gott batnað...

Þessi fjórða bók í flokknum um Harry Potter er sú besta hingað til og það verður að segjast að það er hreint ótrúlegt hversu vel Rowling heldur dampi. Þriðja bókin, um fangann frá Azkaban, náði nýjum hæðum og fyrirfram átti ég ekki von á að það væri hægt að toppa viðureign krakkanna við miskunarlausan "fjöldamorðingja". Rowling leikur sér þó að því og Eldbikarinn er enn drungalegri og hinu illa vex heldur betur ásmeginn, þannig að hún skilur við lesandann í slíkri eftirvæntingu að það hlýtur að fara að koma til uppþota á næstunni ef ekkert fer að spyrjast til framhaldsins.

Ég nenni hvorki að þreyta mig né aðra á að rekja söguþráð þessa rúmlega sjöhundruð blaðsíðna doðrants og læt nægja að geta þess að það gengur mikið á og hraðinn í magnaðri atburðarásinni stigmagnast jafnt og þétt og spennan verður slík í lokin að það er útilokað að leggja bókina frá sér á síðustu hundrað síðunum. Það sem gerir Eldbikarinn svo einna helst frábrugðinn fyrri bókunum og gefur honum aukinn sjarma er nettur og skemmtilegur gelgjufílíngurinn, en Harry er orðinn 14 ára og það svífur skemmtilegur ungæðisháttur yfir allri frásögninni og ástin liggur í loftinu. Strákarnir roðna og stelpurnar eru allt í einu orðnar sætar og það eru smáskot í gangi út um allt, á ólíklegustu stöðum. Og svo skekur dauðinn þessa rósrauðu tilveru unglinganna og Voldemort lætur heldur betur til sín taka, þannig að unga fólkið stendur, í bókarlok, frammi fyrir stærri spurningum og vandamálum en nokkru sinni fyrr.

Þetta er alveg magnað, eiginlega bara galdur.

Þórunn Stefánsdóttir: Konan í köflótta stólnum JPV-útgáfa 2001

Þórunn Stefánsdóttir var meðlimur í klúbbi sem flestir vilja sem minnst vita af, enda myndi enginn heilvita maður sækja um inngöngu í hann, eins og hún orðar það sjálf. Klúbburinn hefur verið starfræktur frá því maðurinn hætti að vera api og Þórunn huggar sig, líkt og flestir sem fá skilduaðild í áskrift, við það að margt stórmennið hefur tekið þátt í starfi hans; Jónas Hallgrímsson, Winston Churchill, Virginia Wolf, Tchaikovsky og Kurt Cobain. Þetta er líka eina huggunin og er fjarska máttlaus harmi gegn, þar sem það er hreint helvíti að glíma við þunglyndi, eða svarta hundinn eins og Churchill kallaði þennan viðbjóð.

Þórunn sigraðist á þunglyndinu og segir frá baráttunni við sjúkdóminn í "Konunni í köflótta stólnum". Hún hóf baráttuna árið 1977 með aðstoð geðlæknis og lyfja. Stríðið stóð í áratug og varð býsna blóðugt og sársaukafullt á köflum, en eftir stendur heilsteypt manneskja, fráskilin kona á besta aldri sem er tilbúin til að njóta lífsins eftir langa dvöl í "svartri holu". Það má því með sanni segja að þessi átakasaga fái "happy ending", en það er síður en svo hægt að ganga að því sjálfgefnu að fólk lifi til að segja frá baráttu sinni við svarta hundinn.

Þórunn kýs að gera sögu sína að ferðasögu; sögu sem hefur upphaf, nokkra áfanga og fær svo að lokum farsælan endi. Hún á skilið mikið lof fyrir að vilja deila reynslu sinni með öðrum, enda er þunglyndi enn, þrátt fyrir miklu opnari umræðu, heilmikið tabú og þeir sem þjást af sjúkdómnum hafa enn ekki losnað alveg við holdsveikistimpilinn. Bókin er skemmtilega skrifuð, auðlesin og fólk ætti endilega að skoða hana, ekki bara þunglyndir og aðstandendur, heldur allir, þar sem bókin mun örugglega opna augu einhverra sem dvelja á botni svartar holu án þess að hafa hugmynd um að það er hægt að fikra sig í átt að dagsljósi og betra lífi.

Þórunn fann lausnina í sálgreiningu og þrátt fyrir að flestir séu nú fyrir löngu búnir að snúa baki við Freud, þá er víst enn verið að ná góðum árangri í sálgæslu með meðferðum sem byggja á kenningum hans. Persónulega var ég nú ekkert að fíla meðferðina hennar Þórunnar og held að þessi lausn geti ekki gengið í dag. Hver hefur 10 ár til að sigrast á sjúkdómi sem kemur í veg fyrir að þeir geti tekið eðlilegan þátt í daglegu lífi?

Annars skiptir það svo sem ekki höfuðmáli hvernig fólk sigrast á þessu, aðalmálið er auðvitað að horfast í augu við meinið og múlbinda hundkvikindið. Þórunn notaðist við þunglyndislyf samhliða sársaukafullu spjalli við geðlækninn og gerir frekar lítið úr þætti lyfjanna. Mín reynsla af gönguferðum með svarta hundinn er þveröfug; lyfin vega þyngst og spjallið er stopult, ánægjulegt og bara til þess fallið að halda öllu í horfinu.

Það upplifa líka engir tveir þunglyndi eins, enda er saga Þórunnar afar persónuleg og miðað við kynni mín af þunglyndi hélt ég, fyrirfram, að sagan yrði viðbjóðslegri og meira krassandi, þar sem þunglyndið bitnar auðvitað líka harkalega á fjölskyldu viðkomandi. Þórunn kemur því ágætlega til skila, en hefði þó mátt lýsa áhrifunum sjúkdómsins á eiginmann og dætur betur, en það fer sjálfsagt ekki mikið fyrir því í minningunni enda sér sá þunglyndi ekkert annað en eigin þjáningu. "Konan í köflótta stólnum" er engu að síður áhrifarík og greinargóð lýsing á erfiðu ferðalagi og ég mæli hiklaust með henni fyrir alla sem láta sig málið varða, þó ég geti ekki skrifað undir það að hún lýsi endilega "réttustu" eða "bestu" leiðinni á áfangastað, enda er að ekki málið, heldur það að komast þangað.