Hreinn Vilhjálmsson fæddist í Reykjavík árið 1946. Hann ólst upp í braggahverfi í Vesturbænum og byrjaði ungur að misnota áfengi og aðra vímugjafa. Hann varð alvöru róni sem eigraði um götur borgarinnar vímaður og vitlaus á löngum og lífshættulegum drykkjutúrum á milli þess sem hann vann fyrir sér með sjómennsku og reyndi að koma undir sig fótunum.

Brennivín og læknadóp

Hreinn byggir skáldaða ævisögu sína, Bæjarins verstu, á biturri lífsreynslu sinni og brölti í gegnum neðstu lög samfélagsins. Frásögnin er hispurslaus og laus við alla tilgerð og væmni sem á það til að lita játningarbækur fyllibyttna og dópista sem náð hafa bata.
Bæjarins verstu segir sögu ástandsbarnsins Vilbergs Williams og Lárusar tvíburabróður hans. Drengirnir hitta aldrei föður sinn, sem var bandarískur hermaður, en móðir þeirra elur þá upp í góðri trú og guðsótta á heimili foreldra sinna. Þar er ekki óreglunni fyrir að fara en drengirnir leiðast fljótt út í prakkarastrik og leiðindi. Þeir verða forsprakkar pörupilta í braggahverfinu og fyrr en varir eru þeir komnir á kaf í brennivín. Það tekur á að vera fyllibytta og læknadópið er því ekki langt undan. Örvandi lyf eru nauðsynleg til þess að geta haldið út drykkju dögum saman og þegar niðurtúrinn byrjar er jafn nauðsynlegt að hafa aðgang að róandi og svefntöflum.
Hver dagur hefst því á tilraunum til þess að verða sér úti um brennivín og pillur og í einum skemmtilegasta kafla bókarinnar lýsir Hreinn því þegar allir helstu rónar bæjarins hrúgast inn á biðstofu hjá pennaglöðum lækni til þess að sækja helstu nauðsynjar; dexedrín, prelúdín og mogadon.

Saga eins fíkils er saga þeirra allra

Fíklar eiga margt sameiginlegt og því hljóma lýsingar á lifnaðarháttum Villa og félaga kunnuglega. Allir þeir sem hafa glímt við áfengis- og lyfjafíkn munu hitta sjálfa sig fyrir í einhverri mynd í þessari bók. Persónurnar reyna að flýja sjálfar sig út á land, út á sjó, til útlanda og fara í tilgangslausar meðferðir en allt kemur fyrir ekki. Fíknin er öllu yfirsterkari og ræflarnir sækja alltaf í sama farið og sökkva svo dýpra og dýpra þar til ekkert blasir við annað en geðveiki og dauði.
Fíklarnir rústa þó ekki einungis eigið líf þar sem þeir draga óhjákvæmilega þá sem standa þeim næst með sér niður. Villi drekkur sig út úr tveggja barna hjónabandi og kynnist í kjölfarið unglingsstúlku sem hann dregur með sér í sukkið. Hann barnar hana en er svo stungið á Litla-Hraun skömmu síðar og hún endar á Kleppi eftir fæðingu barnsins. Eftir allar þessar hremmingar og enn meiri vandræði, ofbeldisglæpi, manndrápstilraun og tíðar og langar heimsóknir á Litla-Hraun fer það smám saman að renna upp fyrir okkar manni að hegðun hans getur ekki telist eðlileg. En það er engin leið að hætta og hverju góðu fyrirheiti um bót og betrun fylgir harkalegur sukktúr. Raunveruleiki fíkilsins er svo skelfilegur að það er betra að flýja hann en horfast í augu við hann.

„Raunveruleikinn blasti við mér í allri sinni eymd. Kvíði og örvænting helltust yfir mig og ég hugsaði: Hvar endar þetta helvíti! Aftur fékk ég mér brennivín og vatn í glas, settist niður og sagði: - Skál í botn!“ (75)

Skemmtileg og holl lesning

Viðfangsefni Bæjarins verstu er grafalvarlegt en bókin er engu að síður þrælskemmtileg aflestrar og maður les hana i einum rykk. Hún er miklu skemmtilegri en AA bókin þó hún hjálpi örugglega ekki jafn mörgum. Hún veitir þó mjög skýra innsýn inn í hugarheim fíkilsins sem dæmir sig til dauða gegn betri vitund án þess að fá rönd við reist:

„-Hugsa þú um þitt líf. Ég hugsa um mitt! Með þetta sem kveðjuorð lagði ég af stað út í frelsið ... frelsið sem ég vissi að var ekkert annað en fangelsi vímugjafa.“(9)

Svona kveður Villi lögregluna eftir nótt í fangageymslunni við Hverfisgötu. Fer svo skjálfandi í fráhvörfum í Ríkið, kaupir brennivín og hvítvín og heldur áfram að hlaupa vítahring fíkilsins:

„Ég náði ekki andanum í nokkrar sekúndur. Maginn gerði uppreisn og ég kastaði upp. Ég gerði aðra tilraun og nú hélt ég því niðri. Enn einn dagurinn í lífi mínu, þar sem eini tilgangurinn var að verða fullur, var runninn upp.“ (10)

Fíkillinn getur ekkert gert nema halda áfram að sukka þangað til hann drepst eða verður fyrir andlegri vakningu og snýr blaðinu við. Þeir sem ná að bjarga sér eru sannkallaðar hetjur og Villi er einn af þeim. Saga hans ætti að vera öðrum víti til varnaðar og Hreinn á hrós skilið fyrir þessa heiðarlegu bók. Bæjarins verstu ætti að geta ýtt við einhverjum sem eru á refilstigum fíknarinnar en það verður þó að hafa það í huga að allar bækur í heiminum bjarga ekki fíkli fyrr en hann ákveður að gera eitthvað í sínum málum sjálfur.

Árið 1990 sendi Rúnar Helgi Vignisson frá sér skáldsöguna Nautnastuld. Þar sagði frá lúsernum Agli Grímssyni sem stóð engan veginn undir nafni og var jafn ólíkur fornhetjunni og nafna sínum Skallagrímssyni og hugsast gat. Egill glímdi við silfurskottur, bæði raunverulegar og andlegar, og reyndi að koma undir sig fótunum sem rithöfundur þrátt fyrir að vera þjakaður af þunglyndi, minnimáttarkennd og almennum aumingjaskap.

Þunglyndið var alger nautnastuldur og varð Agli einnig fjötur um fót í ástarmálum þar sem hann missti frá sér hverja draumadísina á fætur annarri. Það rofaði þó aðeins til hjá Agli í bókarlok þar sem hann var kominn til Bandaríkjanna og í hendurnar á sálfræðingnum Jane sem hjálpaði honum að takast á við Nautnastuldinn.

Tilgangslaust líf

Rúnar Helgi hefur nú grafið Egil upp, 15 árum síðar, í Feigðarflani. Þeir sem gerðu sér vonir um að Egill væri á grænni grein eftir Nautnastuld geta gleymt því. Þunglyndið, minnimáttarkenndin og meðvirknin eru enn að drepa þennan gamla kunningja sem sér ekki til sólar frekar en fyrri daginn. Hann er giftur sálfræðingnum sínum og á með hennni tvö börn. Þau búa í Reykjavík og una hag sínum illa. Jane finnur sig ekki á Íslandi og Egill finnur sig ekki í hjónabandinu. Er löngu orðinn leiður á konunni sinni og sér engan tilgang með veraldlegu brölti. Rithöfundarferillinn er runninn út í sandinn og hann hefur ekkert gefið út lengi og þarf því að vinna fyrir sér sem framhaldsskólakennari en gengur frekar illa að tjónka við MSN- kynslóðina.

Lái því Agli hver sem vill þótt hann ákveði að binda enda á líf sitt. Hann kveður börnin sín og konu á nöprum haustdegi, fer í BYKO og kaupir barka og hosuklemmu. Hann ætlar svo að breyta bílnum sínum í lítinn gasklefa með því að leiða útblástur hans inn í bílinn og heldur því út úr bænum með það fyrir augum að finna góðan stað til að deyja á.
Egill er seinheppnari en flestir og verður því bensínlaus áður en hann nær lokatakmarki sínu en eins og sannaðist best í Dýrðlegu fjöldasjálfsmorði getur það haft afdrifaríkar afleiðingar að fresta sjálfsmorði. Þessi óvænta töf verður til þess að Egill lendir í hverri uppákomunni á fætur annarri á þjóðveginum og neyðist til að slá áformum sínum á frest allt þar til hann er kominn á æskuslóðirnar á Ísafirði.

Ferðalag Egils er bráðskemmtilegt á köflum og á vegi hans verða kynlegir kvistir sem varpa ljósi bæði á hann sjálfan og þjóðarsálina. Þarna á meðal eru stórundarleg bóndahjón, gamall félagi frá Ísafirði sem Egill kemur að með haglabyssuhlaup í kjaftinum og síðast en ekki síst unglingsstúlkan Ekki-Snæfríður Íslandssól. Hún er dásamlegur senuþjófur sem hristir hressilega upp í Agli.

Gráglettni Egils Grímssonar

Þegar Egill lagði upp í feigðarferð sína réttlætti hann fyrirhugað sjálfsmorð sitt ekki síst með því að með því að hverfa úr jarðlífinu muni hann hlífa börnunum sínum við því að horfa upp á þá hryggðarmynd sem faðir þeirra er. Hann ætlar sem sagt að bjarga börnunum sínum með því að drepa sig og reyna að rjúfa sögulega samfellu þunglyndis og alkóhólisma í fjölskyldunni. Þetta er ef til vill full ódýr réttlæting og samferðarmenn Egils sjá til þess að hann fái um nóg að hugsa.
Sjálfsmorð og þunglyndi eru auðvitað ekkert gamanmál en lúmskur húmor Rúnars Helga nýtur sín vel í sögunni og þótt kaldhæðni Egils Grímssonar svífi alltaf yfir vötnunum getur lestur Feigðarflans ekki haft annað en jákvæð áhrif á viðhorf lesenda til sjálfra sín og lífsins.
Feigðarflan er blátt áfram og þægileg vegasaga sem rennur ljúflega í gegn enda skrifar Rúnar Helgi skýran og læsilegan texta. Hún er töluvert styttri en Nautnastuldur og byggingin er öllu einfaldari en Nautnastuldur sem var skreyttur neðanmálsgreinum og allskonar útúrdúrum sem gerðu Egil að enn raunverulegri persónu fyrir vikið. Þetta dýpkaði frásögnina jafnframt heilmikið og bauð upp alls konar fíflagang.
Nautnastuldur er fyndnari og skemmtilegri en Feigðarflan sem er aftur á móti yfirvegaðari, samþjappaðri og beinskeyttari. Nautna­stuldur höfðaði sterkt til mín á þunglyndum menntaskólaárunum og við Egill eigum enn margt sameiginlegt þannig að það er ekki hægt að segja að þetta hafi verið ánægjulegir endurfundir.

Vampíran, með sjálfan Drakúla greifa í broddi fylkingar, er eitt lífseigasta og skemmtilegasta fyrirbæri afþreyingarmenningarinnar samanlagðrar. Blóðsugan hafði lifað í munnmælasögum hjátrúarfulls almúga út um allan heim öldum saman þegar rómantísku skáldin fluttu hana in í bókmenntirnar en þaðan áttu vampírurnar síðar greiða leið í kvikmyndirnar.

Óféti og aðalsmaður

Drakúla greifi mætti tannhvass og blóðþyrstur til til leiks í skáldsögu Brams Stoker, Dracula, árið 1897 en frumdrögin af þessum skæða aðalsmanni komu fram nokkru fyrr. Sumarið 1816 voru samankomin við Genfarvatn rómatísku skáldin og villingarnir Shelley og Lord Byron ásamt ungri eiginkonu þess fyrrnefnda, Mary, og John Polidori sem var í slagtogi með Byron. Það mun hafa verið að undirlagi Byrons sem fjórmenningarnir ákváðu að semja draugasögur eitthvert drungalegt rigningarkvöld og afraksturinn varð tvö frægustu skrímsli menningarsögunnar. Mary Shelley byrjaði þarna á sögu sinni um Frankenstein og óskapnað hans og Polidori lagði drögin að blóðsugusögu og virtist byggja óvættin á sjálfum Byron. Hingað til höfðu vampírur verið drullug og ókræslileg kvikindi sem nærðust á blóði fólks en nú var komið fordæmi að illgjörnum aðalsmanni sem biti fólk í hálsinn og drykki úr þeim allt blóð. Þessi skaðvaldur tók svo á sig fullkomna mynd hjá Stoker löngu síðar.
Blóðsugan hefur átt góðu gengi að fagna á síðustu áratugum og þannig hefur til dæmis rithöfundurinn Anne Rice makað krókinn með vampírusögum sínum og Tom Holland kom með ferska sýn á Byron og Dracula í bókunum Lord of the Dead og Slave of My Thirst. Í fyrri bókinni fléttar hann saman ævisögu Byrons og verkum og gengur út frá því að skáldið hafi orðið vampíra löngu áður en það sviðsetti dauða sinn í Grikklandi árið 1824. Í síðari bókinni er Byron svo mættur til London þar sem hann kynnist meðal annars rithöfindinum Bram Stoker og hefur svo djúpstæð áhrif á kallinn að hann sest niður og skrifar Dracula.

Saga ólánssömu arftakanna

Elizabeth Kostova fer svipaða leið og Holland í Sagnfræðingnum en hún blandar saman sögulegum fróðleik og skáldskap saman við hugmyndir úr bók Stokers þegar hún lýsir leit nokkurra sagnfræðinga að Dracula á 20. öldinni. Sagnfræðingurinn hefst árið 1972 þegar ung kona, sem stefnir á sagnfræðinám, finnur dularfulla bók í hillum föður síns. Í bókinni liggja bréf sem hefjast á orðunum: „Kæri ólánssami arftaki minn“. Bréfritara er greinilega ekki um sel og virðist fullviss um að yfirnátturuleg og ill öfl séu á hælum sínum og muni einnig elta þá sem feti slóð hans. Stúlkan gengur á föður sinn, sem er virtur sagnfræðingur og diplómat, og togar hægt og bítandi upp úr honum sögu sína og lærimseistara síns, prófessor Rossi, en báðir höfðu þeir freistað þess að elta sjálfan Drakúla uppi með skelfilegum afleiðingum.
Rossi hóf leitina upp úr 1930 en færði lærisveini sínum blóðugt keflið upp úr 1950. Skömmu síðar hverfur Rossi á dularfullan hátt og faðir sögukonunnar dregst inn í furðulega og skelfilega atburðarás þegar hann einstur sér að finna kennara sinn og rekur slóð hans til Tyrklands, Ungverjalands og Búlgaríu. Faðir stúlkunnar týnist svo aftur á móti eftir að hann byrjar að fræða dóttur sína um eltingarleikinn við Drakúla árið 1972 og þá hefur hún sína leit, bæði að föður sínum og Drakúla.

Stjaksetjarinn ógurlegi

Sagnfræðingurinn er 800 blaðsíðna doðrantur og hreint sælgæti fyrir vampírista og aðdáendur Drakúla en sagnfræðingarnir þeytast út um allan heim og viða að sér fróðleik um Drakúla og þá fyrst og fremst hinn raunverulega Drakúla, Vlad Tepes, sem var hinn versti harðstjóri og níddist á andstæðingum sínum sem og þegnum sínum, ekki síst sér til ánægju og yndisauka.
Vald var mikill vígamaður og helgaði líf sitt varnarbaráttu gegn Tyrkjum sem herjuðu á lönd hans og þegar vel bar í veiði safnaði hann saman stríðsföngum sínum og lét stjaksetja þá í heilu hektörunum en hans er einmitt fyrst og fremst minnst í mannkynssögunni fyrir miskunarlausar stjaksetningarnar. Þessi grimmi aðalsmaður og saga hans er bakgrunnur Drakúlas eins og við þekkjum hann úr bókum og bíómyndum og framan af snýst Sagnfræðingurinn fyrst og fremst um þennan raunverulega illvirkja. Kostova heldur sig því lengst af á sviði hins raunverulega og mögulega en samt grúfir alltaf einhver ókennileg ógn yfir sögunni og fantasían tekur svo völdin þegar líður á söguna og hinn eini sanni Drakúla birtist í öllu sínu veldi.

Bergmál af Stoker

Sagnfræðingurinn kallast á við Dracula eftir Stoker og Kostova byggir bók sína upp á svipaðan hátt og Stoker gerði fyrir rúmum 100 árum. Stoker rakti sögu Drakúla í sendibréfum, dagbókarfærslum og hljóðritum persóna sinna og unga konan sem er sögumaður Sagnfræðingsins raðar saman bréfum föður síns, kennara hans og ýmsum textabrotum saman í þessa skemmtilegu heild sem greinir frá leitinni að greifanum vonda á þremur tímabilum á síðustu öld.
Þar fyrir utan minnir margt í fari persónanna á persónur Stokers og hér kemur meira að segja sjóaður vampírubani við sögu sem er jafn fimur með stikuna og Van Helsing forðum. Það má segja að sjálfur Drakúla hafi verið aukapersóna í bók Stokers. Hann kemur sjaldan fram í eigin persónu en gnæfir samt yfir allri frásögninni og sömu sögu er að segja hér. Sagnfræðingurinn fjallar um leitina að Drakúla þannig að hann er fjarverandi lengst af en slagkraftur hans er slíkur að ógnin sem stafar af honum er alltaf til staðar.
Sagan er spennandi, krydduð krassandi lýsingum á illvirkjum Vlads og til þess að tryggja að lesandinn missi ekki athyglina í ölum sagnfræðiþvælingnum er reglulega bitið í hálsa og blóð drukkið.
Sagnfræðingurinn er læsileg og spennandi bók sem býður upp á þrælskemmtilegt ferðalag í gegnum ákveðið tímabil í sögu Evrópu með aðaláherslu á sögur af illvirkjum Drakúlas í Transylvaníu. Bókin er þó fyrst og fremst spennusaga og þó Drakúla sér höfuðpáfi hryllingsbókmenntana er vart hægt að flokka Sagnfræðinginn sem hrylling. Þetta er spennusaga sem sver sig á vissan hátt í ætt við Da Vinci lykilinn og getur því skemmt öllum þó blóðþyrstir vampíristar fái vissulega mest fyrir sinn snúð.