Skipið
Stefán Máni

Skipið er sjöunda skáldsaga Stefáns Mána á ferli sem segja má að einkennist nokkuð að tilraunum og leit. Dyrnar á Svörtufjöllum kom út fyrir tíu árum, frumrauninni fylgdi höfundurinn eftir með Myrkravél, hinni stórgóðu Hótel Kalifornía og Ísrael: Sögu af manni.

Stefán Máni sótti í sig veðrið með hverri bók og í Ísrael var hann búinn að ná feykilega góðum tökum á smásmyglislegum lýsingum á umhverfi, athöfum og tilfinningum sem eru eitt sterkasta höfundareinkenni hans. Hann breytti nokkuð um stefnu með Svartur á leik þegar hann skoðaði undirheima Reykjavíkur í nokkuð sérstæðri glæpasögu sem bar keim af rannsóknarblaðamennsku. Túristi kom svo út í fyrra, svolítið eins og skrattinn úr sauðaleggnum eftir Svartur á leik, og benti til þess að höfundurinn væri enn að reyna að finna þann takt sem hentaði honum best. Og nú kemur Skipið en með þeirri bók má segja að hann stökkvi aftur á bak, yfir Túrista, þar sem bókin er áþekkari Svartur á leik og er einhvern veginn rökrétt framhald á því sem höfundurinn var að gera þar. Skipið er þó frábrugðin Svartur á leik að því leyti að hún er hreinræktaður reyfari og hvaða stefnu sem Stefán Máni kýs að taka nú þá tekur Skipið af öll tvímæli um að spennusagnaformið steinliggur í höndum hans.

Beinagrindur og óhreint mjöl

Skipið er ekta karlasaga og gerist um borð í fraktskipinu Per se sem siglir frá Íslandi áleiðis til Suður-Ameríku. Um borð eru níu karlmenn sem allir eru með einhvers konar beinagrindur í farteskinu. Einn þeirra myrðir eiginkonu sína rétt fyrir brottför, annar er með handrukkara á hælunum vegna spilaskuldar upp á nokkrar milljónir, nokkrir áhafnarmeðlima eru í uppreisnarhug og nýi hásetinn er ekki sá sem hann á að vera. Hann er kallaður Kölski, snælduvitlaus og margdæmdur handrukkari og dópsali.

Það verður því ljóst á fyrstu blaðsíðunum að ferð Per se mun ekki ganga áfallalaust fyrir sig og þegar skipið er komið út á ballarhaf eru unnin skemmdarverk á fjarskiptabúnaði þess þannig að þessi ósamstæði hópur er eins einangraður og frekast getur orðið. Eins og öll lögmál um mannleg samskipti við slíkar aðstæður gera ráð fyrir skerst vitaskuld í odda, áhöfnin margklofnar og enginn treystir neinum. Togstreitan á milli persónanna verður þrúgandi og er framan af helsti spennuvaldur sögunnar.

Alvöru reyfari

Stefáni Mána tekst býsna vel að fanga þrungna stemninguna um borð og hefur fundið fínt jafnvægi í smásmugustílnum áðurnefnda sem hann beitir af leikni þegar við á en skellir svo inn á milli á magnað skeið og eyðir hvorki tíma né plássi þegar hann keyrir spennuna upp. Skipið er því ekki bók sem er lesin í áföngum, spennan stigmagnast jafnt og þétt þannig að undir miðbik bókar kemur ekki annað til greina en að lesa til enda í einum rykk og þegar hasarinn er sem mestur kemst maður í sama fílíng og maður gerði þegar maður var fjórtán ára og las Alistair MacLean.

Stefán Máni notar gamlar, góðar og þrautreyndar brellur til þess að viðhalda spennunni og tefur framvinduna með því að flakka grimmt með sjónarhornið á milli persóna og lýsa sömu atburðum með augum fleiri en einnar persónu. Þessi frásagnartækni er vitaskuld ansi reyfarakennd rétt eins og persónurnar sem eru flestar steríótýpur og fulltrúar ákveðinna gilda og lasta. Stíllinn sver sig einnig í sömu ætt og verður stundum ansi klisjukenndur en það verður að segjast eins og er að klisjur eiga hvergi betur heima en í reyfurum þannig að allt gengur þetta upp.

Það er síður en svo slæmt að persónur sögunnar séu staðlaðar þar sem Stefáni Mána tekst engu að síður að gæða þær lífi og með forsögum þeirra öðlast þær sæmilega dýpt þannig að maður lætur örlög þeirra sig varða.

Skrattakollur um borð

Krimminn Kölski er aðalgaurinn og alveg hreint þrælskemmtileg týpa. Helmassaður, siðblindur fauti sem lætur sér ekkert fyrir brjósti brenna og óttast ekkert. Það er auðvitað grínlaust að sitja uppi með slíkan mann á hrákadalli á opnu hafi en þegar í harðbakkann slær getur samt komið sér vel að hafa brjálæðing í sínum röðum. Náfrændur Kölska hafa drifið atburðarásina áfram í ótal skáldsögum og kvikmyndum og í Skipinu er hann ómissandi þó hann sé á mörkum hins raunverulega í ofurmennsku sinni. Stefán Máni selur manni hann samt á augabragði og krafturinn í bókinni dettur aðeins niður þegar Kölski er tekinn úr umferð um stund. Kölski er minn maður í þessari bók. Hollywood gangster af guðs náð sem hefði spjarað sig vel í Assault on Precinct 13 og þó hann sé hálfgerður laumufarþegi í Skipinu þá er hann svo sannarlega á heimavelli.

Skipið, með Kölska í stafni, svínvirkar sem spennusaga og sem slík er hún vel yfir meðallagi hvað varðar stíl, persónusköpun og skemmtilegheit. Hröð atburðarásin verður þó, eftir því sem skipið rekur lengra út í buskann, með nokkrum ólíkindum en þar sem Stefán Máni finnur sögunni stað á óræðum miðum þar sem raunveruleikatengingar dofna og allt getur gerst truflar það lesturinn ekki fyrr en í lokin. Þá er Stefán Máni búinn að spinna svo krassandi sögu, koma svo oft á óvart, ýta lesandanum að ystu mörkum hins mögulega og nánast mála sig út í horn um leið þannig að það er flókið að loka sögunni á sannfærandi hátt. Maður sér á tímabili ekki aðra útgönguleið fyrir Stefán Mána en að stökkva yfir í hið yfirnáttúrulega en hann bjargar sér fyrir horn og skilur við mann sáttan eftir hressilega rússíbanareið.