Teiknarinn Halldór Baldursson hefur sótt í sig veðrið jafnt og þétt frá því hann byrjaði að birta pólitískar skopmyndir sínar á síðum Blaðsins í fyrra og í dag skín stjarna hans mun skærar í íslenskum fjölmiðlaheimi en miðilsins sem birtir teikningar hans. Óhætt er að fullyrða að á meðan Blaðið var eitt útlitsgallaðasta skrípi sem prentað hefur verið í íslenskri útgáfusögu hafi teikningar Halldórs verið nánast það eina sem kallaði á að Blaðinu væri flett og þrátt fyrir jákvæðar stökkbreytingar þess eru Halldór og teikningar hans enn ákveðin kjölfesta.

Líftími hvers tölublaðs dagblaðs er tæpur sólarhringur og flest það sem prentað er á síður þeirra fyrnist því fljótt. Önnur lögmál gilda um eiturskarpar fréttskýringar Halldórs sem tekst ítrekað að bregða ljósi á málefni líðandi stundar með aðeins einni teikningu. Það er því ekki aðeins vel til fundið að safna teikningum Halldórs saman á bók og tryggja þeim þannig framhaldslíf heldur er með bókinni 2006 í grófum dráttum kominn einn beittasti og besti fréttaannáll ársins.

Oflofið er ekkert háð

Fjölmiðlungar og elítubloggarar hafa keppst við að ausa Halldór og bókina slíku lofi á síðum sínum að maður hefur stundum fundið hálfpartinn til með blessuðum manninum að vera hafinn til skýjanna af nafntoguðum besserwisserum. Í þessu tilfelli vill þó svo ánægjulega til að kenningar Snorra Sturlusonar um of ákaft klapp á bakið eiga ekki við og Halldór stendur undir öllu hólinu.
Bókin er þó síður en svo einungis fyrir „bláblóðunga“ internetsins og ætti að vera skyldueign á heimilum alls hugsandi fólks þar sem hér geta kjósendur með gullfiska­minni fengið hressandi áminningu um það að við lifum á öld fáránleikans á Íslandi.

Halldóri er einkar lagið að draga fram það skoplega í orðum og gjörðum þeirra sem keyra alla þjóðfélagsumræðu hérna út í móa af miklu kappi á meðan þeir láta líta út fyrir að allt sé í lukkunnar velstandi.

Stokkið inn í tómarúm

Halldór nýtur þess vissulega að heimskan ríður ekki við einteyming á Íslandi og stjórnmálafólk og aðrir máttarstólpar í samfélaginu sjá honum endalaust fyrir eðal efnivið en hann á það skuldlaust hversu skemmtilega hann klýfur delluna með penna sínum.

Innkoma Halldórs á þennan vettvang er þó enn sterkari og þakklátari vegna þess að lítil hefð er fyrir beittum pólitískum skop­teikningum í íslenskum dagblöðum. Sigmund hefur vissulega verið á útkikki eftir hinu skoplega í rúm fjörutíu ár á síðum Moggans en þar með er það upp talið. Halldór stekkur því inn í ákveðið tómarúm og fyllir það glæsilega með sérstökum og bráðskemmtilegum teiknistíl sínum, næmri sýn á samfélagið og hörkufínum húmor. Nálgun hans á málefnum líðandi stundar er meira svona eins og þeir gera þetta í útlöndum eins og Egill Helgason bendir réttilega á í formála bókarinnar.

Glæsileg umgjörð

Teikningar Halldórs, einar og sér, gera 2006 í grófum dráttum að eigulegri bók en það spillir síður en svo fyrir að allur frágangur bókarinnar og umgjörð utan um myndirnar eru til hreinnar fyrirmyndar.

Takturinn í flettingunni er brotinn skemmtilega upp með því að breiða úr völdum myndum á heilsíðu en teikningarnar njóta sín í botn þegar hægt er að rýna í þær í stóru broti. Þá er allt annað að skoða myndirnar þegar þær eru prentaðar á gæðapappír frekar en venjulegum dagblaðapappír. Þessi útgáfa er því einfaldlega brilljant og öllum sem að henni koma til mikils sóma. Að maður tali ekki um hversu mikill happafengur hún er fyrir þá sem láta sig málefni líðandi stundar varða og fá ekki blaðið Blaðið í hendur daglega.

Kafteinn Ofurbrók er eitt magnaðasta fyrirbæri sem skotið hefur upp kollinum í barnabókum undanfarin ár og þar munar ekki síst um að flippaður húmor bókanna brúar dýpstu kynslóðabil svo glæsilega að ungir jafnt sem rígfullorðnir geta skemmt sér konunglega yfir vitleysunni.

Óheppilegur hugsanaflutningur

Þessi bók, sem er sú sjöunda sem kemur út um brókarhetjuna á íslensku, segir síðari hluta sögunnar um líftæknilega horskrímslið og tekur upp þráðinn þar sem aðdáendur Kafteinsins skildu við hann fyrir ári. Þá ógnuðu ógeðsleg horskrímsli heimabæ drengjanna en í byrjun nýju bókarinnar bægir Ofurbrókin hættunni frá.

Vandræði Georgs og Haraldar eru þó síður en svo öll þar sem tæknifikt leiðinlega nördsins Sófusar sénis verður til þess að heilastarfsemi skólastjórans flyst yfir í koll nördsins og öfugt.
Ástandið er óviðunandi og drengirnir grípa til örþrifaráða sem eiga eftir að draga svakalegan dilk á eftir sér.

Barnalegt eðalgrín

Bókin sver sig í ættt við fyrri verk Davs Pilkey um Ofurbrókina en með nýjum vinklum á borð við tímaflakk og hugsanaflutning kveður um leið við nýjan tón og fyrir vikið er þessi sjöunda bók ein sú hressasta í flokknum, ef ekki sú skemmtilegasta. Sem fyrr er allt löðrandi í barnalegum kúk- og pisshúmor sem er settur fram með svo miklum galsa og léttleika að hann hittir beint í mark þannig að það er hætt við að lesendur skelli upp úr nánast á hverri síðu.

Endirinn er svo sem betur fer galopinn þannig að dyggir aðdáendur Ofurbrókarinnar geta þegar farið að láta sig hlakka til þar sem Kafteininn á enn helling inni og lætur vonandi sjá sig aftur fyrr en síðar.

Rithöfundarnir Einar Kárason og Ólafur Gunnarsson hafa lengi átt sér þann draum að keyra þvert yfir Bandaríkin á alvöru amerísku dollaragríni. Þeir létu drauminn loks verða að veruleika með fulltingi forleggjarans Jóhanns Páls Valdimarssonar sumarið 2005. Ferðin var meðal annars réttlætt með því að rithöfundarnir tveir myndu setja saman ferðasögu sem Jóhann Páll gæfi út á bók og útkoman er þessi tæplega 300 blaðsíðna vegasaga prýdd myndum sem útgefandinn tók sjálfur á ferðalaginu.

Egóflipp miðaldra karla

Það má sjálfsagt lengi deila um það hvaða tilgangi það þjóni að gefa frásögn af egóflippi miðaldra karlmanna út á bók og áður en maður les Úti að aka gæti maður hæglega fallið í þá gryfju að álykta að ferðasagan eigi takmarkað erindi út fyrir þröngan hóp ferðalanganna og þeirra nánustu.

Til þess að geta látið slíka fordóma eftir sér verður maður hins vegar að horfa fram hjá því að söguna skrifa tveir magnaðir sögumenn sem leika sér að því að heilla lesandann með stíl- og frásagnargáfu sinni. Maður hefur því ekki lagt margar blaðsíður að baki þegar maður er orðinn einn af hópnum og þó hér séu engin morð framin og persónur standi ekki frammi fyrir flóknari ráðgátum en sjálfum sér, lífinu og gangverki gamals Kadda þá rennur frásögnin svo ljúflega að það er ekki gott að leggja bókina frá sér.

Lifandi persónur

Það þarf sjálfsagt ekki að fjölyrða um það að Úti að aka er karlabók og sem slík virkar hún vel, ekki síst þar sem ferðafélagarnir eru margbrotnar og ólíkar persónur þannig að árekstrar eru óumflýjanlegir. Ferðin og dyntóttur farskjótinn taka líka á taugarnar og menn eru svo sannarlega misvel skapi farnir til þess að mæta mótlætinu.
Lýsingar Ólafs og Einars á sjálfum sér og ferðafélögunum eru vel heppnaðar, eins og við mátti búast, og þessir kúnstugu karlar standa ljóslifandi fyrir hugskotssjónum lesandans.

Forleggjarinn Jóhann Páll er til dæmis frábær aukapersóna, uppstökkur og þolir illa frávik frá áætlunum nema breytingarnar séu eftir hans höfði og er síblaðrandi með sögur af sjálfum sér og öðrum á takteinum við öll tækifæri. Framan af gæti maður vel hugsað sér að sitja í bíl með honum í hálfan mánuð en þegar hann er farinn að reyna á þolrif síns gamla vinar, Ólafs Gunnarssonar, læðist að manni sá grunur að hann sé bestur í svona eins og þriggja tíma skömmtum.

Tilraun sem gengur upp

Úti að aka er óvenjuleg bók. Efniviðurinn er sérstakur, raunverulegt persónugalleríið kostulegt og síðast en ekki síst er það ekki daglegt brauð að tveir þungaviktarrithöfundar leggi í púkk af þessu tagi og segi ferðasögu saman. Þeir félagar skipta frásögninni bróðurlega á milli sín og textar þeirra eru fléttaðir saman í þrælskemmtilega heild.
Ég viðurkenni fúslega að ég hafði takmarkaða trú á því að þessi strákadraumur miðaldra kalla gæti komið vel út á prenti, þó uppátækið sé áhugavert, og það hefði hæglega verið hægt að klúðra dæminu en með þessa tvo frábæru sögumenn í ham steinliggur þetta. Vegamyndastemningin kemst vel til skila og svo spillir auðvitað ekki fyrir að hafa skrautlega aukapersónu eins og Jóhann Pál Valdimarsson í ferðasögu eins og þessari.

Óttar Sveinsson hefur um langt árabil, við miklar vinsældir, ryfjað upp slys og hörmungar á legi og í lofti sem hafa sett mark sitt á Íslandssöguna í Útkallsbókum sínum.
Að þessu sinni beinir hann sjónum sínum að hörmulegu flugslysi sem varð þegar Flugleiðavélin Leifur Eiríksson fórst í aðflugi á flugvellinum í Kólombó á Srí Lanka árið 1978. Vélin var í pílagrímsflugi og um borð voru þrettán Íslendingar og 249 indónesískir pílagrímar. 183 fórust í slysinu og þar á meðal átta Íslendingar.

Óttar byrjar á því að kynna Íslendingana til sögunnar, bæði þá sem voru um borð í Leifi Eiríkssyni sem og aðra íslenska áhöfn sem beið vélarinnar í Kólombó og var ætlað að taka við vélinni og fljúga henni áfram áður en örlögin settu sitt skelfilega strik í reikninginn.

Bókin er að mestu byggð á samtölum Óttars við þá Íslendinga sem komust af sem og fólk úr áhöfninni sem beið vélarinnar og þurfti að taka á öllu sem það átti þegar það stóð uppi í framandi og frumstæðu landi og reyndi að hjálpa slösuðum félögum sínum eftir fremsta megni.
Viðmælendurnir eru því margir og það gerir frásögnina nokkuð þvælda, sérstaklega framan af, á meðan maður er að átta sig á nöfnum og því hver er hvað. Þetta er ekki síst til komið vegna þess að beinar ræður eru alls ráðandi og skilin milli þeirra verða á köflum svo óljós að einræðurnar renna nánast saman.

Glundroði og þjáning

Þetta hökt í byrjun kemur þó ekki í veg fyrir það að frásögn Óttars nær ágætis flugi um það bil sem vélin hrapar og stekust verður bókin þegar viðmælendur Óttars lýsa glundroðanum á slysstað, líkamlegum og andlegum þjáningum sínum og sárum eftirköstum slyssins.

Eftirlifendurnir sýna allir sem einn hversu mannsandinn getur verið sterkur þegar á reynir. Slysið hvílir enn á þeim öllum og mun gera það um ókomna tíð en samt héldu allir sínu striki og létu ekki bugast.
Óttari og viðmælendum hans verður tíðrætt um að hörmungarnar áttu sér stað löngu áður en áfallahjálp kom til sögunnar en fólki er sem betur fer eðlislægt að þjappa sér saman í hörmungum og í raun veitti hópurinn, bæði þau sem voru um borð og hin sem upplifðu skelfinguna á jörðu niðri, sér áfallahjálp með því að sýna samstöðu og hlýhug.

Óttar fer einnig yfir rannsókn á tildrögum slyssins sem var á köflum býsna reyfaraleg enda ljóst að yfirvöld á Srí Lanka seildust langt til þess að gera sinn hlut sem bestan. Þessi hluti er, líkt og flest annað, afgreiddur í beinum ræðum þeirra Íslendinga sem tóku þátt í rannsókninni en hér hefði að ósekju mátt kafa dýpra.

Stór blaðagrein

Óttar er gamalreyndur blaðamaður og það sést langar leiðir á frásögn hans og er einn helsti ókostur hennar. Bókin minnir í raun helst á risavaxna blaðagrein þar sem innihaldi segulbands blaðamannsins er veitt beint inn á síður bókarinnar innan gæsalappa.
Megingallinn við þessa aðferð er að þó að fólkið hafi upplifað slysið hvert á sinn hátt hefur það um margt svipaða sögu að segja þannig að mikið er um endurtekningar og nánast orðréttar lýsingar á ákveðnum aðstæðum koma ítrekað fyrir.

Frásögnin hefði því tvímælalaust orðið þéttari og öðlast meiri dýpt og áhrifamátt hefði höfundurinn unnið meira upp úr viðtölum sínum, fléttað þau inni í heildstæðari texta og skrifað meira frá eigin brjósti upp úr þeim góða efnivið sem viðtölin vissulega eru.

Atburðirnir stærri en frásögnin

Þessir atburðir eru vitaskuld löngu liðnir og því fylgir að höfundur þyrfti að leggja í mikla heimildarvinnu áður en hann getur reynt að fanga andrúmsloftið í kringum hörmungarnar með eigin orðum en slíkt væri þó snjöllum penna síður en svo ofviða.
Það má þó hiklaust virða það við Óttar að hann hefur fyrir löngu fundið sína fjöl og frásagnarmáti hans hefur síður en svo fælt fólk frá bókum hans þó þar geti spilað inn í að atburðirnir sem hann lýsir eru svo stórir og magnþrungnir að frásagnarháttur hans verður hálfgert aukaatriði.

Merkileg heimild

Það breytir svo aftur engu um það að með viðtölum sínum við eftirlifendur slyssins hefur hann safnað saman mikilvægum heimildum um þetta hörmulega slys og það eitt og sér er virðingarvert. Óttar hefur því skilað af sér ágætri samantekt og dýrmætum vitnisburði fólks sem var í hringiðu atburðanna á bók en með annarri nálgun hefði Leifur Eiríksson brotlendir getað orðið sterkari heild og eftirminnilegri bók.

Blaðamenn eru fyrst og fremst skrásetjarar og þó reynsla blaðamannsins sé dýrmæt við gerð bókar sem þessarar þá mætti tvímælalasut gefa honum smá frí og leyfa sögunni að flæða með skáldlegri stílbrögðum og persónulegri nálgun en tíðkast í dagblöðum sem er hvort eð er ekki ætlaður lengri líftími en tæpur sólarhringur.

Morðið í Rockville er sjötta bók hulduhöfundarins Stellu Blómkvist um lögfræðinginn, nöfnu sína, sem hefur einstakt lag á að róta sér á bólakaf í flókin sakamál og leysa þau af nánast sjúklegri einurð.
Bækurnar um Stellu hafa einhverra hluta vegna notið mikilla vinsælda, sem er í sjálfu sér ráðgáta sem Stella sjálf yrði í vanræðum með að leysa þar sem þær eru átakanlega einfaldar í byggingu, stíl og persónusköpun.

Stella sjálf hlýtur að komast á topp tíu listann yfir leiðinlegustu persónur íslenskrar bókmenntasögu. Þetta kynþokkafulla skass gæti hins vegar, ef eitthvað væri í hana lagt, verið áhugaverð og skemmtileg en hún er dæmigerður „gender bender“, steríótýpísk karlmennskuímynd harðsoðnu reyfaranna í konulíki. Dýpt persónunnar er því miður engin þannig að við sitjum uppi með óþolandi persónu sem hjakkar í klisjum og vitnar látlaust í heilræði móður sinnar sem virðist hafa hrist fram málshætti um allt milli himins og jarðar af svo miklu offorsi að hún gæti fyllt ársframleiðslu páskaeggja af niðursuðudósaheimspeki fyrir hádegi á góðum degi.

Hraðsoðnar sjoppubækur

Stella Blómkvist sækir markvisst í harðsoðnu hefðina en býður því miður aðeins upp á hraðsuðu þannig að bækur hennar eru ekta sjoppubókmenntir og hefðu tekið sig vel út í hillu vegasjoppu úti á landi við hlið Morgans Kane fyrir tuttugu árum eða svo. Metnaðarleysið er svo áberandi að það þarf engan að undra að höfundurinn kjósi að fela sig á bak við nafnleynd.

Allt hefur þetta þó mjakast í rétta átt hjá Stellu og bók hennar í fyrra, Morðið í Drekkingarhyl, var óvenju góð. Plottið var skemmtilegt og rauði þráðurinn í henni var áhugaverðari en í mörgum innbundnum reyfaranum þessa metárs í íslenskri reyfaraútgáfu.
Þá var kafað dýpra ofan í persónu Stellu en maður hefur átt að venjast þegar hún þurfti að horfast í augu við skuggalega fortíð sína og gera upp við fautann föður sinn. Mömmu var þá um leið aðeins ýtt til hliðar sem var löngu tímabært. Stella varð einnig ólétt í bókinni, sem bauð upp á áhugaverða naflaskoðun persónunnar, svo langt sem það nú náði.

Nett bakslag

Það er því ekki hægt að segja annað en að Morðið í Rockville valdi vissum vonbrigðum, sé yfirleitt hægt að tala um vonbrigði þegar Stella er annars vegar. Bókin er í það minnsta bakslag þar sem sú þróun sem var í gangi í Morðinu í Drekkingarhyl gengur að mestu til baka.

Samband Stellu við barnið sem hún gengur með í móðurkviði er morkin klisja sem er afgreidd með klassískustu og meinlausustu meðgöngukvillum á borð við óstjórnlega löngun í sælgæti og furðulegan mat. Það sem veldur Stellu, að því er virðist, mestum óþægindum er að hún hefur neyðst til þess að leggja Nonna Daníels, „ástvin sinn til margra ára,“ á hilluna en erótískt samband Stellu við þessa viskítegund frá Tennessee er nánast jafn hvimleitt og tilvitnanirnar í mömmu. Það er þó sem fyrr sláttur á Stellu, sem að þessu sinni er með puttana í þremur málum sem fléttast svo saman samkvæmt venju.

Maðkað mjöl í gömlum pokum

Að þessu sinni aðstoðar hún fórnarlamb heimilisofbeldis, hjálpar presti í harkalegri deilu við safnaðarstjórn og síðast en ekki síst reynir hún að sanna sakleysi moldríks skjólstæðings og vopnasala sem grunaður er um að hafa banað amerískum viðskiptafélaga sínum á Miðnesheiði.
Morðið er í subbulegri kantinum þar sem skorið var undan hinum myrta og fjölskyldudjásninu troðið upp í munn líksins. Allt fremur ógeðslegt og gefur Stellu vísbendingu um að heitari tilfinningar en viðskiptahagsmunir búi að baki slátruninni.
Það kemur svo á daginn að hinn myrti var með í meira lagi maðkað mjöl í pokahorninu og vinsælir íslenskir fortíðardraugar, sifjaspell og kynferðisleg misnotkun barna, skjóta upp kollinum.

Stella er gengin sjö mánuði en lætur það ekki aftra sér og hikar ekki við að stofna sér og ófæddu barni sínu í hættu til þess að komast að hinu sanna. Sú leit kostar venju samkvæmt átök við spillta stjórnmálamenn, vanhæfa lögreglumenn og annað hyski sem hefur ekki roð við lögfræðingnum kjaftfora.

Tími á fæðingarorlof

Sakamálin og framvinda rannsóknarinnar eru vel yfir meðallagi áhugaverð en rétt eins og í fyrra draga hraðsuðan og óþolandi aðalpersónan kraft úr sögunni. Þá hefði að ósekju mátt leggja meiri vinnu í heimilisofbeldismálið, sem virðist hafa merkingarþrungna tenginu við aðalmálið en fjarar út undir miðbik bókar og er afgreitt á sekúndubroti í lokin.
Bækur Stellu hafa ítrekað verið verri en þessi og þrátt fyrir aðalpersónuna má skemmta sér ágætlega yfir lestri Morðsins í Rockville þá þrjá klukkutíma eða svo sem það tekur að spæna í gegnum hana.
Undirritaður getur heldur ekki horft framhjá þeirri staðreynd að Stella er vinsæl þannig að kannski er ég eitthvað að misskilja þetta allt saman. Huldupenninn að baki Stellu mætti þó mín vegna taka sér varanlegt fæðingarorlof en meirihlutinn ræður og hún verður því væntanlega komin á ról fyrr en varir. Sagði mamma.

Einkaspæjarinn hefur verið að gera það gott í glæpasögum í svona um það bil 165 ár eða frá því að Edgar Allan Poe kynnti Auguste Dupin til sögunnar í Morðunum í Líkhússgötu. Slagkrafturinn í einkaspæjurunum var svo mestur í kringum miðbik síðustu aldar þegar höfuðpáfar harðsoðnu hefðarinnar þeir Raymond Chandler og Dashiell Hammett mótuðu harðsoðnu hefðina með Philip Marlowe, Sam Spade og The Continental Op.

Marlowe er rómaðasti einkaspæjari reyfarasögunnar, harður og heiðarlegur einfari með mannlega taug sem óð sollinn í Los Angeles og reif kjaft í meitluðum frösum meistara Chandlers.
Norðurlöndin eru enn þá saklausari en stórborgir Bandaríkjanna og því hefur hingað til ekki verið mikil eftirspurn eftir þjónustu einkaspæjara í Skandinavíu. Reyfarahöfundar í þessum heimshluta hafa því oft séð sér þann kost vænstan að skipta spæjaranum út fyrir blaðamann. Það er alls ekki galið þar sem rómantíska hugmyndin um rannsóknarblaðamanninn er náskyld Marlowe og hans líkum en þetta eru vandræðagemlingar sem eru sísnuðrandi í kringum hluti sem þeim koma ekki við og einhver öfl vilja að liggi í þagnargildi.

Einar, blaðamaður Árna Þórarinssonar, nafnlausi blaðamaðurinn í bókum Dans Turell og Annika Bengtzon hjá Lizu Marklund eru nærtæk dæmi um þetta sem og færeyski blaðamaðurinn Hannis Martinsson sem er aðalpersónan í Krossmessu eftir Jógvan Isaksen.

Skuggamynd af Marlowe

Á bókarkápu er vitnað í færeyska Sosialinn þar sem Hannis þessi er sagður vera færeyskur „Marlowe á grindhvalaveiðum …“ Þarna fara þeir á Sosialnum fullbratt í samanburðinn en fyrir utan það að Hannis býr einn, reykir og er talsvert fyrir sopann er ekki hægt að segja að þeir eigi margt sameiginlegt og Hannis er lítill greiði gerður með því að vera stillt upp við hlið þess gamla.

Hannis er frekar flöt persóna og ekkert sérstaklega spennandi, hvorki í gjörðum né tilsvörum, og í raun má segja það sama um Krossmessu en það sem gerir hana helst áhugaverða er að hún fjallar öðrum þræði um hvalveiðar og skýtur því upp kollinum á Íslandi á heppilegum tíma.

Viðkvæmt mál

Krossmessa hefst á því að Hannis er nýkominn heim til Færeyja eftir áralangt flakk og kemur sér fyrir í niðurníddu húsnæði þar sem hann ætlar að opna ráðgjafaskrifstofu og skrifa greinar í frístundum. Hann er þó varla byrjaður að klína málningu á ljóta veggina þegar hann er orðinn einkaspæjari þar sem breskur útsendari náttúruverndarsamtaka ræður hann til þess að rannsaka morð á tveimur ungum hvalfriðunarsinnum sem fundust skömmu áður skornir á háls innan um dauða grindhvali.

Málið er viðkvæmt fyrir margra hluta sakir og það reynist Hannis ekki síst erfitt að rannsaka morðin þar sem andúð landa hans á náttúruverndarsinnum, meintri forheimsku þeirra og skilningsleysi á mikilvægi hvalveiða er í meira lagi djúpstæð.

Málið vindur þó hratt upp á sig og Hannis getur varla snúið sér í hálfhring án þess að detta um ný lík en þrátt fyrir það tekst höfundinum aldrei að ná upp alvöru spennu í sögunni.

Þreytandi leikur kattar að mús

Helsta áhyggjuefni Hannis, sem áttar sig hægt og bítandi á því að það liggur meira að baki morðunum en stælar hvalveiðimanna og náttúruverndarsinna, er að einhverjum er mikið í mun að stöðva hann með því að koma honum fyrir kattarnef.

Hvorki höfundurinn né tilræðismaðurinn eru þó frumlegri en svo að boðið er upp á þrjá eltingarleiki leyniskyttu við Hannis sem einhverra hluta vegna sleppur alltaf með skrekkinn þó ekki fari milli mála að hann er með fagmann á hælunum.

Frásögnin er ómarkviss og fumkennd, líkt og rannsókn blaðamannsins á morðunum, og tilraunir til þess að halda áhuga lesenda með endalausum leyniskyttuárásum og nýjum líkum eru engan veginn að gera sig. Umgjörðin og aðalpersónan eru einfaldlega ekki nógu áhugaverð til þess að þessar brellur skili árangri.

Hvalveiðiáróður yfirtekur söguna

Hannis tekst einhvern veginn að ramba á lausn málsins á milli þess sem hann lætur skjóta á sig og finnur lík en það er ekki hægt að segja að það sé fyrir ályktunarhæfileika og árvekni og uppgjör sögunnar er því í ódýrari kantinum og verður enn dapurlegri þar sem illmennið er látið úttala sig um glæpina og ástæðurnar fyrir þeim á meðan blaðamaðurinn hlustar á.

Leit Hannis að sannleikanum er eins og fyrr segir ansi brokkgeng en hann hefði sjálfsagt verið einhverju nær áður en hann náði fundi illvirkjans hefði hann eytt meiri tíma í að eltast við vísbendingar og þá um leið minni tíma í að lesa sér til um grindhvaladráp.

Höfundurinn ver miklu púðri og blaðsíðum í lýsingar á grindhvaladrápi fyrr og síðar og virðist ekki síst ætla bókinni að koma sjónarmiðum Færeyinga í hvalveiðideilunni á framfæri. Það er svo sem gott og blessað og maður er ýmsu nær um þau mál öll en þrætur um hvalveiðar eru ekki burðugt hryggjarstykki í reyfara og langar setur Hannis á bókasafni yfir fróðleik um grindhvaladráp gera lítið annað en að kæfa söguna og draga enn frekar úr möguleikum á einhverri spennu.

Yrsa Sigurðardóttir kynnti lögfræðinginn Þóru Guðmundsdóttur til leiks í glæpasögunni Þriðja táknið í fyrra. Þóru er ekki fysjað saman, er hörkukona sem veður í málin af einurð og festu og breytir þá litlu hvort um er að ræða deilur við fyrrverandi eiginmann, lögfræðiþras um rétta hæð á póstlúgum eða lausn flókinna sakamála.

Draugagangur á Snæfellsnesi

Sagan hefst á andstyggilegum glæp sem er framinn árið 1946 en síðan fram til ársins 2006 þegar nýaldarbullukollurinn Jónas leitar til Þóru vegna þess að hann telur sig hafa rekist á leyndan galla á landareign sem hann festi sér á Snæfellsnesi. Málið er þó snúið þar sem gallinn er ekki af þessum heimi en Jónas telur víst að reimleikar á svæðinu muni skaða rekstur heilsuhótels sem hann hefur reist á landareigninni.
Þóra fer með semingi á staðinn og er varla búin að koma sér fyrir í hótelherberginu þegar illa útleikið lík ungrar konu finnst í flæðarmálinu.

Hin látna var arkitekt sem vann að uppbyggingu hótelsins og var á kafi í frekari breytingum á staðnum þegar hún mætti grimmum örlögum sínum. Hún hafði verið í tygjum við Jónas þannig að grunur fellur umsvifalaust á hann og Þóra tekur til óspilltra málanna við að skera skjólstæðing sinn úr snörunni.

Klassísk morðgáta

Sér grefur gröf er alvöru morðgáta í anda Agöthu Christie og því kemur við sögu fjöldinn allur af persónum, sem allar liggja undir grun. Fjöldi mögulegra morðingja verður óhjákvæmilega til þess að Yrsa þarf að taka sér drjúgan tíma og pláss til þess að kynna alla til leiks og varpa á þá grun. Það er mismikið í persónurnar lagt þannig að maður finnur fyrir lengd bókarinnar við lesturinn en hún telur rúmar 380 blaðsíður.
Sakamálið er þó engu að síður áhugavert og þegar annað illa útleikið lík bætist við undir miðbik bókarinnar herðist róðurinn og flettingarnar verða hraðari.

Leit Þóru að morðingjanum er í forgrunni en þrátt fyrir það er það glæpurinn í fortíðinni sem er aðalspennuvaldurinn og það sem heldur lesandanum við efnið þannig að það hefði að ósekju mátt þjappa samtímasögunni betur saman og gera lesturinn um leið ákafari og skemmtilegri.

Allt til alls

Sér grefur gröf býr þó yfir öllu sem góð morðgáta þarf að hafa, hrottalegum morðum, fjölskylduleyndarmálum, framhjáhaldi og sifjaspellum auk þess sem tenging gamla glæpsins við draugasögur, afturgöngur og þjóðsagnaminni um útburði skapar drungalega hryllingstemningu sem Yrsa byggir markvisst upp og tekst ákaflega vel að dansa á mörkum hins ókennilega.

Yrsa stimplaði sig hressilega inn í glæpadeildina með Þriðja tákninu og heldur dampi í Sér grefur gröf og með góðum og tilfinningaríkum endaspretti tekst henni að láta allt ganga upp. Dramatíkin er keyrð hressilega upp þegar fortíð og nútíð renna loks saman og hringurinn þrengist um morðingjann. Sagan ber því lengdina uppi þegar upp er staðið og öll kurl koma til grafar í sannfærandi sögulokum sem eru krydduð nettu melódrama sem gerir þetta allt saman skemmtilegra.

Bubbi Morthens var rétt rúmlega þrítugur þegar Silja Aðalsteinsdóttir skrifaði ævisögu hans fyrir tæpum tveimur áratugum. Æviferill Bubba hafði hins vegar verið með þeim ólíkindum að í þessu tilfelli var hægur vandi að réttlæta það að ævisaga jafn ungs manns væri færð í letur.

Jón Atli Jónasson ræðst því síður en svo á garðinn þar sem hann er lægstur í Ballöðunni um Bubba Morthens, skáldævisögu sem byggist á lífi manns sem við þykjumst öll þekkja, eða eins og Jón Atli lýsir honum í bókarlok: „…hér úti á þessum dimma og dökka vegi hefur limbóið loks slegið eign sinni á hann og nú tilheyrir hann öllu og öllum en í sömu andrá engum nema sjálfum sér og þeirri duldu leið sem hann hefur valið sér“.

Fersk mynd af þekktum manni

Það verður þó ekki af Bubba tekið að æviferill hans er vel til þess fallinn byggja skáldskap á og Jóni Atla tekst merkilega vel að draga upp ferska mynd af þessum manni sem allir eiga og meginstyrkur bókarinnar er fólginn í því að hann dýpkar þá mynd sem við höfum af manninum og þótt sagan sem hann segi sé á allra vitorði. Efnistök hans eru líka með slíkum ágætum að hann kemst að kviku þessa margbrotna manns sem hefur sopið ófáar fjörurnar en stendur uppi sem sigurvegari og hefur aldrei verið sterkari.

Jón Atli fer þá skynsamlegu leið að reyna ekki að rekja ævisögu Bubba í línulaga frásögn þar sem allar helstu vörður á veginum eru vel þekktar. Þess í stað bregður hann upp lifandi og skýrum myndum af Bubba á ýmsum æviskeiðum og púslar þannig saman brotakenndri mynd sem rennur saman í þétta heild í lokin þegar hann slengir inn hálfgerðu „mannlífsviðtali“ í bókarlok.

Bubbi er ekki kallaður Bubbi í gegnum frásögnina heldur „drengurinn með stingandi augun“ og „söngvarinn“ þannig að skáletraður viðtalskaflinn brýtur frásögnina því upp þegar Bubbi mætir til leiks í öllu sínu sjálfsörugga veldi þótt bókin hefjist einnig á svipuðum nótum. Þetta stílbrot gengur hins vegar skemmtilega upp þegar strákurinn með stingandi augun rennur saman við lífsreyndan rokkarann sem er nýbúinn að kaupa sér heitan pott með nuddi.

Lipur textinn ekki laus við tilgerð

Drengurinn er kynntur til leiks í sínum fyrsta fiskveiðitúr þar sem hann reynir, síælandi, að öðlast sess í grjóthörðu karlaveldinu um borð. Síðan tekur við slormett og hráslagalegt verbúðarlífið en Jón Atli fangar stemninguna sem gúanórokkarinn reis þar upp úr með myndrænum og áhrifamiklum lýsingum.
Jón Atli nær oft býsna góðu flugi í þessum lýsingum sínum þótt hann missi stundum tökin þegar hann freistar þess að skrúfa stílinn upp í ljóðrænu sem hann virðist ekki alveg ráða við.
Það örlar því stundum á tilgerð og endurtekningum mynda og stefja sem skila sér ekki alla leið en textinn er samt lipur, lifandi og flæðir fram af þeim krafti sem einkennir viðfangsefnið. Hnökrarnir draga óneitanlega aðeins úr heildaráhrifunum sem eru engu að síður býsna mögnuð.

Gúanórokkari í grófum dráttum

Þegar kassagítarplokk verbúðarinnar er að baki hittum við Bubba fyrir sem leðraðan utangarðsmann sem keyrir pönkhljómsveit sína áfram af offorsi og hörku. Þá er einnig staldrað við með honum í Los Angeles þar sem hann fór útúrkókaður á vit heimsfrægðarinnar. Þessir kaflar eru, rétt eins og gúanóhlutinn, líflegir og þrælskemmtilegir aflestrar og einhvers staðar inn á milli þeirra rekst lesandinn inn á afmælistónleika Bubba í Höllinni í sumar.
Þetta tímaflakk styrkir frásögnina og gerir þessa brotamynd af stráknum með stingandi augun miklu skemmtilegri og áhugaverðari en ef honum hefði verið fylgt í tíma frá verstöðinni ofan í heitan nuddpottinn. Þegar allir vita hvernig heildarmyndin lítur út er miklu skemmtilegra að taka nokkur púsl og leika sér með þau og skoða hvað leynist bak við þau.

Þessi minningarbrot Bubba leika í höndum Jóns Atla sem skilar áhugaverðri og læsilegri bók um þennan óumdeilda risa í íslenskri tónlistarsögu. Frægð Bubba gefur höfundinum svigrúm til þess að fara hratt yfir sögu enda eiga sjálfsagt flestir lesendur sína eigin mynd af Bubba og Jóni Atla tekst hið ómögulega með frásagnaraðferð sinni, að dýpka og bæta einhverju við söguna sem allir þekkja.

Arnar er þrjátíu ára harkari sem ekur leigubíl fyrir gigtveikan frænda sinn. Hann er þjakaður af minnimáttarkennd enda hefur ýmislegt dunið á honum um árin og hann tók aksturinn að sér í von um að geta rétt úr kútnum fjárhagslega eftir að hafa siglt bókaútgáfu látins föður síns í þrot.

Síðdegis á nýársdag tekur hann farþega sem á eftir að setja ruglingslegt líf hans enn frekar úr skorðum en það er ljóst, nánast frá því að gjaldmælirinn fer að tifa, að farþeginn, Sigurbjörn, er ekki með öllum mjalla. Og eftir því sem mælirinn telur lengur versnar staða Arnars.
Sigurbjörn er vel stæður kaupsýslumaður á miðjum aldri. Í meira lagi drjúgur með sig og það sem verra er, pöddufullur. Bíltúrinn er því í meira lagi stefnulaus og langur en Sigurbjörn getur endalaust fundið upp á nýjum áfangastöðum sem hann lætur Arnar þeytast á milli.

Túrinn verður því býsna dýr og þegar farþeginn slær eign sinni á bílstjórann og bílinn með 150.000 króna eingreiðslu og dregur Arnar með sér í áramótafagnað á Hótel Valhöll á Þingvöllum verður ekki aftur snúið og það á heldur betur eftir að koma Arnari í koll að hafa gerst fylgdarsveinn fésýslumannsins.
Gleðin á Þingvöllum endar með ósköpum og áður en Arnar veit af er hann grunaður um morð og sér ekki aðra leið út úr ógöngunum en að reyna að leysa málið upp á eigin spýtur.

Áhugaverð morðgáta

Farþeginn er önnur sakamálasagan sem Árni Þórarinsson og Páll Kristinn Pálsson skrifa í sameiningu en þeir tóku býsna góðan sprett árið 2002 með Í upphafi var morðið. Þar komu gruggug fjölskylduleyndarmál upp úr kafinu og svipaða sögu er að segja hér en leyndarmál, pukur og fjölskylduharmleikir koma hægt og rólega upp á yfirborðið í kjölfar morðsins og þegar loks kemur að skuldadögum er reikningurinn hár, ekki síst hjá þeim sem hafa látið gjaldmælinn ganga í áratugi.

Þeir félagar spinna söguna býsna vel framan af. Áhugi og forvitni lesandans er vakin strax í leigubílnum á nýársdag og eins og í almennilegri morðgátu liggja margir undir grun. Þá skemmir það ekki fyrir að eftir því sem Arnar sekkur dýpra í fortíðarfen fórnarlambsins rennur það æ betur upp fyrir lesandanum að hann hefur ekki verið alveg heiðarlegur sögumaður og tengist hinum myrta með ýmsu móti. Bíltúrinn örlagaríki var því ef til vill alls ekki hrein tilviljun þegar allt kemur til alls.

Gott plott kallar á betri úrvinnslu

Plottið stendur því fyllilega fyrir sínu en það hefði að ósekju mátt bæta meira kjöti á þá beinagrind. Persónurnar eru flestar einfaldar og dregnar fáum dráttum og þegar það kemur að því að binda endahnútinn á áhugaverða og haganlega spunna söguna taka höfundarnir ódýra útgönguleið.
Það er kúnst að klára góðan reyfara og það þykir ekki traustvekjandi að láta persónurnar sjálfar úttala sig um plottið og skýra framvinduna í löngu máli en hér eru sextán síður lagðar undir þriggja manna tal í lokin þar sem persónurnar hnýta lausa enda. Þessi lausn er ljóður á annars ágætri spennusögu en kemur ekki í veg fyrir það að Árni og Páll Kristinn skila af sér slarkfærum reyfara og vel það.

Skipið er sjöunda skáldsaga Stefáns Mána á ferli sem segja má að einkennist nokkuð að tilraunum og leit. Dyrnar á Svörtufjöllum kom út fyrir tíu árum, frumrauninni fylgdi höfundurinn eftir með Myrkravél, hinni stórgóðu Hótel Kalifornía og Ísrael: Sögu af manni.

Skipið er ekta karlasaga og gerist um borð í fraktskipinu Per se sem siglir frá Íslandi áleiðis til Suður-Ameríku. Um borð eru níu karlmenn sem allir eru með einhvers konar beinagrindur í farteskinu. Einn þeirra myrðir eiginkonu sína rétt fyrir brottför, annar er með handrukkara á hælunum vegna spilaskuldar upp á nokkrar milljónir, nokkrir áhafnarmeðlima eru í uppreisnarhug og nýi hásetinn er ekki sá sem hann á að vera. Hann er kallaður Kölski, snælduvitlaus og margdæmdur handrukkari og dópsali.

Það verður því ljóst á fyrstu blaðsíðunum að ferð Per se mun ekki ganga áfallalaust fyrir sig og þegar skipið er komið út á ballarhaf eru unnin skemmdarverk á fjarskiptabúnaði þess þannig að þessi ósamstæði hópur er eins einangraður og frekast getur orðið. Eins og öll lögmál um mannleg samskipti við slíkar aðstæður gera ráð fyrir skerst vitaskuld í odda, áhöfnin margklofnar og enginn treystir neinum. Togstreitan á milli persónanna verður þrúgandi og er framan af helsti spennuvaldur sögunnar.

Alvöru reyfari

Stefáni Mána tekst býsna vel að fanga þrungna stemninguna um borð og hefur fundið fínt jafnvægi í smásmugustílnum áðurnefnda sem hann beitir af leikni þegar við á en skellir svo inn á milli á magnað skeið og eyðir hvorki tíma né plássi þegar hann keyrir spennuna upp. Skipið er því ekki bók sem er lesin í áföngum, spennan stigmagnast jafnt og þétt þannig að undir miðbik bókar kemur ekki annað til greina en að lesa til enda í einum rykk og þegar hasarinn er sem mestur kemst maður í sama fílíng og maður gerði þegar maður var fjórtán ára og las Alistair MacLean.

Stefán Máni notar gamlar, góðar og þrautreyndar brellur til þess að viðhalda spennunni og tefur framvinduna með því að flakka grimmt með sjónarhornið á milli persóna og lýsa sömu atburðum með augum fleiri en einnar persónu. Þessi frásagnartækni er vitaskuld ansi reyfarakennd rétt eins og persónurnar sem eru flestar steríótýpur og fulltrúar ákveðinna gilda og lasta. Stíllinn sver sig einnig í sömu ætt og verður stundum ansi klisjukenndur en það verður að segjast eins og er að klisjur eiga hvergi betur heima en í reyfurum þannig að allt gengur þetta upp.

Það er síður en svo slæmt að persónur sögunnar séu staðlaðar þar sem Stefáni Mána tekst engu að síður að gæða þær lífi og með forsögum þeirra öðlast þær sæmilega dýpt þannig að maður lætur örlög þeirra sig varða.

Skrattakollur um borð

Krimminn Kölski er aðalgaurinn og alveg hreint þrælskemmtileg týpa. Helmassaður, siðblindur fauti sem lætur sér ekkert fyrir brjósti brenna og óttast ekkert. Það er auðvitað grínlaust að sitja uppi með slíkan mann á hrákadalli á opnu hafi en þegar í harðbakkann slær getur samt komið sér vel að hafa brjálæðing í sínum röðum. Náfrændur Kölska hafa drifið atburðarásina áfram í ótal skáldsögum og kvikmyndum og í Skipinu er hann ómissandi þó hann sé á mörkum hins raunverulega í ofurmennsku sinni. Stefán Máni selur manni hann samt á augabragði og krafturinn í bókinni dettur aðeins niður þegar Kölski er tekinn úr umferð um stund. Kölski er minn maður í þessari bók. Hollywood gangster af guðs náð sem hefði spjarað sig vel í Assault on Precinct 13 og þó hann sé hálfgerður laumufarþegi í Skipinu þá er hann svo sannarlega á heimavelli.

Skipið, með Kölska í stafni, svínvirkar sem spennusaga og sem slík er hún vel yfir meðallagi hvað varðar stíl, persónusköpun og skemmtilegheit. Hröð atburðarásin verður þó, eftir því sem skipið rekur lengra út í buskann, með nokkrum ólíkindum en þar sem Stefán Máni finnur sögunni stað á óræðum miðum þar sem raunveruleikatengingar dofna og allt getur gerst truflar það lesturinn ekki fyrr en í lokin. Þá er Stefán Máni búinn að spinna svo krassandi sögu, koma svo oft á óvart, ýta lesandanum að ystu mörkum hins mögulega og nánast mála sig út í horn um leið þannig að það er flókið að loka sögunni á sannfærandi hátt. Maður sér á tímabili ekki aðra útgönguleið fyrir Stefán Mána en að stökkva yfir í hið yfirnáttúrulega en hann bjargar sér fyrir horn og skilur við mann sáttan eftir hressilega rússíbanareið.

Hreinn byggir skáldaða ævisögu sína, Bæjarins verstu, á biturri lífsreynslu sinni og brölti í gegnum neðstu lög samfélagsins. Frásögnin er hispurslaus og laus við alla tilgerð og væmni sem á það til að lita játningarbækur fyllibyttna og dópista sem náð hafa bata.
Bæjarins verstu segir sögu ástandsbarnsins Vilbergs Williams og Lárusar tvíburabróður hans. Drengirnir hitta aldrei föður sinn, sem var bandarískur hermaður, en móðir þeirra elur þá upp í góðri trú og guðsótta á heimili foreldra sinna. Þar er ekki óreglunni fyrir að fara en drengirnir leiðast fljótt út í prakkarastrik og leiðindi. Þeir verða forsprakkar pörupilta í braggahverfinu og fyrr en varir eru þeir komnir á kaf í brennivín. Það tekur á að vera fyllibytta og læknadópið er því ekki langt undan. Örvandi lyf eru nauðsynleg til þess að geta haldið út drykkju dögum saman og þegar niðurtúrinn byrjar er jafn nauðsynlegt að hafa aðgang að róandi og svefntöflum.
Hver dagur hefst því á tilraunum til þess að verða sér úti um brennivín og pillur og í einum skemmtilegasta kafla bókarinnar lýsir Hreinn því þegar allir helstu rónar bæjarins hrúgast inn á biðstofu hjá pennaglöðum lækni til þess að sækja helstu nauðsynjar; dexedrín, prelúdín og mogadon.

Saga eins fíkils er saga þeirra allra

Fíklar eiga margt sameiginlegt og því hljóma lýsingar á lifnaðarháttum Villa og félaga kunnuglega. Allir þeir sem hafa glímt við áfengis- og lyfjafíkn munu hitta sjálfa sig fyrir í einhverri mynd í þessari bók. Persónurnar reyna að flýja sjálfar sig út á land, út á sjó, til útlanda og fara í tilgangslausar meðferðir en allt kemur fyrir ekki. Fíknin er öllu yfirsterkari og ræflarnir sækja alltaf í sama farið og sökkva svo dýpra og dýpra þar til ekkert blasir við annað en geðveiki og dauði.
Fíklarnir rústa þó ekki einungis eigið líf þar sem þeir draga óhjákvæmilega þá sem standa þeim næst með sér niður. Villi drekkur sig út úr tveggja barna hjónabandi og kynnist í kjölfarið unglingsstúlku sem hann dregur með sér í sukkið. Hann barnar hana en er svo stungið á Litla-Hraun skömmu síðar og hún endar á Kleppi eftir fæðingu barnsins. Eftir allar þessar hremmingar og enn meiri vandræði, ofbeldisglæpi, manndrápstilraun og tíðar og langar heimsóknir á Litla-Hraun fer það smám saman að renna upp fyrir okkar manni að hegðun hans getur ekki telist eðlileg. En það er engin leið að hætta og hverju góðu fyrirheiti um bót og betrun fylgir harkalegur sukktúr. Raunveruleiki fíkilsins er svo skelfilegur að það er betra að flýja hann en horfast í augu við hann.

„Raunveruleikinn blasti við mér í allri sinni eymd. Kvíði og örvænting helltust yfir mig og ég hugsaði: Hvar endar þetta helvíti! Aftur fékk ég mér brennivín og vatn í glas, settist niður og sagði: - Skál í botn!“ (75)

Skemmtileg og holl lesning

Viðfangsefni Bæjarins verstu er grafalvarlegt en bókin er engu að síður þrælskemmtileg aflestrar og maður les hana i einum rykk. Hún er miklu skemmtilegri en AA bókin þó hún hjálpi örugglega ekki jafn mörgum. Hún veitir þó mjög skýra innsýn inn í hugarheim fíkilsins sem dæmir sig til dauða gegn betri vitund án þess að fá rönd við reist:

„-Hugsa þú um þitt líf. Ég hugsa um mitt! Með þetta sem kveðjuorð lagði ég af stað út í frelsið ... frelsið sem ég vissi að var ekkert annað en fangelsi vímugjafa.“(9)

Svona kveður Villi lögregluna eftir nótt í fangageymslunni við Hverfisgötu. Fer svo skjálfandi í fráhvörfum í Ríkið, kaupir brennivín og hvítvín og heldur áfram að hlaupa vítahring fíkilsins:

„Ég náði ekki andanum í nokkrar sekúndur. Maginn gerði uppreisn og ég kastaði upp. Ég gerði aðra tilraun og nú hélt ég því niðri. Enn einn dagurinn í lífi mínu, þar sem eini tilgangurinn var að verða fullur, var runninn upp.“ (10)

Fíkillinn getur ekkert gert nema halda áfram að sukka þangað til hann drepst eða verður fyrir andlegri vakningu og snýr blaðinu við. Þeir sem ná að bjarga sér eru sannkallaðar hetjur og Villi er einn af þeim. Saga hans ætti að vera öðrum víti til varnaðar og Hreinn á hrós skilið fyrir þessa heiðarlegu bók. Bæjarins verstu ætti að geta ýtt við einhverjum sem eru á refilstigum fíknarinnar en það verður þó að hafa það í huga að allar bækur í heiminum bjarga ekki fíkli fyrr en hann ákveður að gera eitthvað í sínum málum sjálfur.

Tilgangslaust líf

Rúnar Helgi hefur nú grafið Egil upp, 15 árum síðar, í Feigðarflani. Þeir sem gerðu sér vonir um að Egill væri á grænni grein eftir Nautnastuld geta gleymt því. Þunglyndið, minnimáttarkenndin og meðvirknin eru enn að drepa þennan gamla kunningja sem sér ekki til sólar frekar en fyrri daginn. Hann er giftur sálfræðingnum sínum og á með hennni tvö börn. Þau búa í Reykjavík og una hag sínum illa. Jane finnur sig ekki á Íslandi og Egill finnur sig ekki í hjónabandinu. Er löngu orðinn leiður á konunni sinni og sér engan tilgang með veraldlegu brölti. Rithöfundarferillinn er runninn út í sandinn og hann hefur ekkert gefið út lengi og þarf því að vinna fyrir sér sem framhaldsskólakennari en gengur frekar illa að tjónka við MSN- kynslóðina.

Lái því Agli hver sem vill þótt hann ákveði að binda enda á líf sitt. Hann kveður börnin sín og konu á nöprum haustdegi, fer í BYKO og kaupir barka og hosuklemmu. Hann ætlar svo að breyta bílnum sínum í lítinn gasklefa með því að leiða útblástur hans inn í bílinn og heldur því út úr bænum með það fyrir augum að finna góðan stað til að deyja á.
Egill er seinheppnari en flestir og verður því bensínlaus áður en hann nær lokatakmarki sínu en eins og sannaðist best í Dýrðlegu fjöldasjálfsmorði getur það haft afdrifaríkar afleiðingar að fresta sjálfsmorði. Þessi óvænta töf verður til þess að Egill lendir í hverri uppákomunni á fætur annarri á þjóðveginum og neyðist til að slá áformum sínum á frest allt þar til hann er kominn á æskuslóðirnar á Ísafirði.

Ferðalag Egils er bráðskemmtilegt á köflum og á vegi hans verða kynlegir kvistir sem varpa ljósi bæði á hann sjálfan og þjóðarsálina. Þarna á meðal eru stórundarleg bóndahjón, gamall félagi frá Ísafirði sem Egill kemur að með haglabyssuhlaup í kjaftinum og síðast en ekki síst unglingsstúlkan Ekki-Snæfríður Íslandssól. Hún er dásamlegur senuþjófur sem hristir hressilega upp í Agli.

Gráglettni Egils Grímssonar

Þegar Egill lagði upp í feigðarferð sína réttlætti hann fyrirhugað sjálfsmorð sitt ekki síst með því að með því að hverfa úr jarðlífinu muni hann hlífa börnunum sínum við því að horfa upp á þá hryggðarmynd sem faðir þeirra er. Hann ætlar sem sagt að bjarga börnunum sínum með því að drepa sig og reyna að rjúfa sögulega samfellu þunglyndis og alkóhólisma í fjölskyldunni. Þetta er ef til vill full ódýr réttlæting og samferðarmenn Egils sjá til þess að hann fái um nóg að hugsa.
Sjálfsmorð og þunglyndi eru auðvitað ekkert gamanmál en lúmskur húmor Rúnars Helga nýtur sín vel í sögunni og þótt kaldhæðni Egils Grímssonar svífi alltaf yfir vötnunum getur lestur Feigðarflans ekki haft annað en jákvæð áhrif á viðhorf lesenda til sjálfra sín og lífsins.
Feigðarflan er blátt áfram og þægileg vegasaga sem rennur ljúflega í gegn enda skrifar Rúnar Helgi skýran og læsilegan texta. Hún er töluvert styttri en Nautnastuldur og byggingin er öllu einfaldari en Nautnastuldur sem var skreyttur neðanmálsgreinum og allskonar útúrdúrum sem gerðu Egil að enn raunverulegri persónu fyrir vikið. Þetta dýpkaði frásögnina jafnframt heilmikið og bauð upp alls konar fíflagang.
Nautnastuldur er fyndnari og skemmtilegri en Feigðarflan sem er aftur á móti yfirvegaðari, samþjappaðri og beinskeyttari. Nautna­stuldur höfðaði sterkt til mín á þunglyndum menntaskólaárunum og við Egill eigum enn margt sameiginlegt þannig að það er ekki hægt að segja að þetta hafi verið ánægjulegir endurfundir.

Drakúla greifi mætti tannhvass og blóðþyrstur til til leiks í skáldsögu Brams Stoker, Dracula, árið 1897 en frumdrögin af þessum skæða aðalsmanni komu fram nokkru fyrr. Sumarið 1816 voru samankomin við Genfarvatn rómatísku skáldin og villingarnir Shelley og Lord Byron ásamt ungri eiginkonu þess fyrrnefnda, Mary, og John Polidori sem var í slagtogi með Byron. Það mun hafa verið að undirlagi Byrons sem fjórmenningarnir ákváðu að semja draugasögur eitthvert drungalegt rigningarkvöld og afraksturinn varð tvö frægustu skrímsli menningarsögunnar. Mary Shelley byrjaði þarna á sögu sinni um Frankenstein og óskapnað hans og Polidori lagði drögin að blóðsugusögu og virtist byggja óvættin á sjálfum Byron. Hingað til höfðu vampírur verið drullug og ókræslileg kvikindi sem nærðust á blóði fólks en nú var komið fordæmi að illgjörnum aðalsmanni sem biti fólk í hálsinn og drykki úr þeim allt blóð. Þessi skaðvaldur tók svo á sig fullkomna mynd hjá Stoker löngu síðar.
Blóðsugan hefur átt góðu gengi að fagna á síðustu áratugum og þannig hefur til dæmis rithöfundurinn Anne Rice makað krókinn með vampírusögum sínum og Tom Holland kom með ferska sýn á Byron og Dracula í bókunum Lord of the Dead og Slave of My Thirst. Í fyrri bókinni fléttar hann saman ævisögu Byrons og verkum og gengur út frá því að skáldið hafi orðið vampíra löngu áður en það sviðsetti dauða sinn í Grikklandi árið 1824. Í síðari bókinni er Byron svo mættur til London þar sem hann kynnist meðal annars rithöfindinum Bram Stoker og hefur svo djúpstæð áhrif á kallinn að hann sest niður og skrifar Dracula.

Saga ólánssömu arftakanna

Elizabeth Kostova fer svipaða leið og Holland í Sagnfræðingnum en hún blandar saman sögulegum fróðleik og skáldskap saman við hugmyndir úr bók Stokers þegar hún lýsir leit nokkurra sagnfræðinga að Dracula á 20. öldinni. Sagnfræðingurinn hefst árið 1972 þegar ung kona, sem stefnir á sagnfræðinám, finnur dularfulla bók í hillum föður síns. Í bókinni liggja bréf sem hefjast á orðunum: „Kæri ólánssami arftaki minn“. Bréfritara er greinilega ekki um sel og virðist fullviss um að yfirnátturuleg og ill öfl séu á hælum sínum og muni einnig elta þá sem feti slóð hans. Stúlkan gengur á föður sinn, sem er virtur sagnfræðingur og diplómat, og togar hægt og bítandi upp úr honum sögu sína og lærimseistara síns, prófessor Rossi, en báðir höfðu þeir freistað þess að elta sjálfan Drakúla uppi með skelfilegum afleiðingum.
Rossi hóf leitina upp úr 1930 en færði lærisveini sínum blóðugt keflið upp úr 1950. Skömmu síðar hverfur Rossi á dularfullan hátt og faðir sögukonunnar dregst inn í furðulega og skelfilega atburðarás þegar hann einstur sér að finna kennara sinn og rekur slóð hans til Tyrklands, Ungverjalands og Búlgaríu. Faðir stúlkunnar týnist svo aftur á móti eftir að hann byrjar að fræða dóttur sína um eltingarleikinn við Drakúla árið 1972 og þá hefur hún sína leit, bæði að föður sínum og Drakúla.

Stjaksetjarinn ógurlegi

Sagnfræðingurinn er 800 blaðsíðna doðrantur og hreint sælgæti fyrir vampírista og aðdáendur Drakúla en sagnfræðingarnir þeytast út um allan heim og viða að sér fróðleik um Drakúla og þá fyrst og fremst hinn raunverulega Drakúla, Vlad Tepes, sem var hinn versti harðstjóri og níddist á andstæðingum sínum sem og þegnum sínum, ekki síst sér til ánægju og yndisauka.
Vald var mikill vígamaður og helgaði líf sitt varnarbaráttu gegn Tyrkjum sem herjuðu á lönd hans og þegar vel bar í veiði safnaði hann saman stríðsföngum sínum og lét stjaksetja þá í heilu hektörunum en hans er einmitt fyrst og fremst minnst í mannkynssögunni fyrir miskunarlausar stjaksetningarnar. Þessi grimmi aðalsmaður og saga hans er bakgrunnur Drakúlas eins og við þekkjum hann úr bókum og bíómyndum og framan af snýst Sagnfræðingurinn fyrst og fremst um þennan raunverulega illvirkja. Kostova heldur sig því lengst af á sviði hins raunverulega og mögulega en samt grúfir alltaf einhver ókennileg ógn yfir sögunni og fantasían tekur svo völdin þegar líður á söguna og hinn eini sanni Drakúla birtist í öllu sínu veldi.

Bergmál af Stoker

Sagnfræðingurinn kallast á við Dracula eftir Stoker og Kostova byggir bók sína upp á svipaðan hátt og Stoker gerði fyrir rúmum 100 árum. Stoker rakti sögu Drakúla í sendibréfum, dagbókarfærslum og hljóðritum persóna sinna og unga konan sem er sögumaður Sagnfræðingsins raðar saman bréfum föður síns, kennara hans og ýmsum textabrotum saman í þessa skemmtilegu heild sem greinir frá leitinni að greifanum vonda á þremur tímabilum á síðustu öld.
Þar fyrir utan minnir margt í fari persónanna á persónur Stokers og hér kemur meira að segja sjóaður vampírubani við sögu sem er jafn fimur með stikuna og Van Helsing forðum. Það má segja að sjálfur Drakúla hafi verið aukapersóna í bók Stokers. Hann kemur sjaldan fram í eigin persónu en gnæfir samt yfir allri frásögninni og sömu sögu er að segja hér. Sagnfræðingurinn fjallar um leitina að Drakúla þannig að hann er fjarverandi lengst af en slagkraftur hans er slíkur að ógnin sem stafar af honum er alltaf til staðar.
Sagan er spennandi, krydduð krassandi lýsingum á illvirkjum Vlads og til þess að tryggja að lesandinn missi ekki athyglina í ölum sagnfræðiþvælingnum er reglulega bitið í hálsa og blóð drukkið.
Sagnfræðingurinn er læsileg og spennandi bók sem býður upp á þrælskemmtilegt ferðalag í gegnum ákveðið tímabil í sögu Evrópu með aðaláherslu á sögur af illvirkjum Drakúlas í Transylvaníu. Bókin er þó fyrst og fremst spennusaga og þó Drakúla sér höfuðpáfi hryllingsbókmenntana er vart hægt að flokka Sagnfræðinginn sem hrylling. Þetta er spennusaga sem sver sig á vissan hátt í ætt við Da Vinci lykilinn og getur því skemmt öllum þó blóðþyrstir vampíristar fái vissulega mest fyrir sinn snúð.

Fríksjó

Söguþráður Yosoy er margþættur og það færi of mikið pláss í að rekja hann hér auk þess sem það myndi ekki skila neinu af viti og aðeins skemma lestraránægjuna fyrir væntanlegum lesendum. En í stuttu máli má segja að sagan hverfist um undarlegt hryllingsleikhús í ullarverksmiðjunni Álafossi. Þar hefur safnast saman hópur af fólki sem í daglegu tali kallast "frík" og gerir út á það að misbjóða líkama sínum á allan mögulegan og ómögulegan hátt í úrkynjuðum sirkusatriðum þar sem æstir áhorfendur vilja alltaf sjá meira og meira og listafólkið reynir því alltaf að ganga lengra og lengra. Hin dularfulla Madame Louise de Robaix vakir svo yfir atburðarásinni og leikhúsinu frá Brussel. Áhugi hennar á Yosoy virðist tengjast dularfullri samkeppni sérvitrar auðkýfingaklíku og hún gerir sérstaklega út doktor Ólaf Benediktsson til þess að fylgjast með starfsemi Yosoy. Ólafur er læknir sem hefur gert það að ævistarfi sínu að rannsaka sársauka. Hann hefur búið erlendis áratugum saman en kemur sér fyrir í Mosfellsbæ, að beiðni Madame, og er fljótur að kynnast bæði furðulegum nágrönnum og leikhúsfólkinu. Ólafur stendur sig illa sem fréttaritari fyrir Madame en verður helsti tengiliður lesandans við fjölskrúðugt persónugallerí leikhússins.

Raunsæ furðuveröld

Sá heimur sem Guðrún Eva dregur upp í Mosfellsbænum og umhverfis Yosoy-leikhúsið er raunsæ furðuveröld og ýmislegt í sögunni minnir á vísindaskáldskap og Stóra bróður pælingar þó hún sé í grunninn jarðbundin. Þetta eru vissulega miklar þversagnir en Guðrún Eva blandar þessum andstæðum saman af stakri snilld og helsti galdur bókarinnar sprettur upp úr átökum þessara heima sem renna saman í eitthvað sem maður trúir beinlínis að geti gerst hér og nú. Þegar seiðmagn sögunnar og textans smella saman í þessa sterku heild býður Guðrún Eva manni að stíga inn í fjarstæðukenndan draumaheim sem er samt áþreifanlegur. Davið Lynch gæti ekki gert þetta betur.
Ég held að ég hafi ekki orðið fyrir jafn miklum áhrifum af lestri skáldsögu síðan ég lét heillast af Öreindunum eftir franska rithöfundinn Michel Houllebeq fyrir nokkrum árum. Yosoy og Öreindirnar eiga þó svo sem ekki margt sameiginlegt og þó báðar fáist þær við líkamlegan viðbjóð þá skilur Guðrún Eva alltaf mikið eftir fyrir ímyndunaraflið á meðan Houllebeq beinlínis nuddar lesendum upp úr viðbjóðum. Báðar eru þessar bækur, hvor á sinn hátt, hárbeittar ádeilur á þá vítisvist sem líf nútímamannsins er orðin í geggjuðu neyslusamfélaginu. Bæði bjóða Guðrún Eva og Houellebecq upp á læknisfræðilega lausn á firringunni en leið Evu er öllu geðslegri enda felur franska leiðin í sér útrýmingu mannkynsins eins og við þekkjum það.
Öreindirnar er uppfull af mannfyrirlitningu á meðan það stafar umhyggju og hlýju frá Yosoy, sem er mannbætandi bók og af visku hennar og vangaveltum má draga margvíslegan lærdóm. Hún býður upp á alls konar pælingar og túlkunarmöguleika en svo má líka bara njóta þess að skynja hana og ölvast af textanum. Þá skilur hann örugglega eftir einhver fræ sem eiga eftir að skjóta rótum í kolli lesandans.