Þetta er ekkert mál
[3]

Jón Páll Sigmarsson er risi í fleiri en einum skilningi og hann vann sér traustan sess í hjarta þjóðarsálarinnar á allt of stuttri ævi og óvenju glæsilegum ferli í aflraunum og vaxtarækt. Heimildarmyndin Þetta er ekkert mál er því löngu tímabær og Hjalti Úrsus og félagar eiga hrós skilið fyrir að setja saman þessa áhugaverðu og skemmtilegu mynd.
Lífi Jóns Páls er gerð góð skil í myndinni og honum er fylgt frá æsku með leiknum atriðum. Þar kemur á daginn að krókurinn beygðist snemma og hann var ekki hár í loftinu þegar hann ákvað að leggja heiminn að fótum sér með handafli.

Feril Jóns er óþarfi að rekja hér en hér á landi stóð honum enginn jafnfætis í vaxtaræktarkeppnum og hann landaði titlinum Sterkasti maður heims nokkrum sinnum án þess varla að blása úr nös. Upprifjun á þessum afrekum Jóns Páls með gömlum fréttamyndum er tvímælalaust skemmtilegasti þáttur myndarinnar og það ættu allir að hafa gagn og gaman af því að fylgjast með glaðbeitta víkingnum sigra heiminn í krafti aflsmuna og ekki síður magnaðra persónutöfra.

Viðtöl við fjölda samferðarmanna og vina varpa svo skýrara ljósi á manninn sjálfan þannig að eftr stendur heilsteypt mynd af mögnuðum manni, ljúfum risa, sem var skammtaður allt of stuttur tími í mannheimum.
Jón Páll var með skemmtilegri mönnum, litríkur og lífsglaður en myndin er þó alveg á mörkunum hvað lengdina varðar en hún á það til að detta aðeins niður á milli myndbrotanna með Jóni Páli í ham. Þegar hann er í mynd á hann hins vegar tjaldið og hug áhorfenda skuldlaust.

Gallar myndarinnar eru fáir og léttvægir þegar á heildina er litið og Þetta er ekkert mál ætti í raun að vera skyldugláp fyrir Íslendinga. Myndin er gerð af alúð og væntumþykju og með henni hefur Hjalti og hans fólk reist föllnum félaga verðugan bautastein.

Quentin Tarantino heldur því fram að kvikmyndatökuvélin hafi verið fundin upp fyrir ofbeldi. Kannski full glannaleg yfirlýsing en það breytir því þó ekki að ofbeldi nýtur sín vel á hvíta tjaldinu og þau eru ansi mörg ofbeldisatriðin sem eru greypt í minninguna, þökk sé ýmist slagkraftinum eða mögnuðum útfærslum.

Bíóofbeldið er samt háð þeim undarlegu lögmálum að oftast ristir það dýpst þegar minna er sýnt en meira þannig að þeir kvikmyndagerðarmenn sem ganga hvað lengst í limlestingum og viðbjóði skjóta oft yfir markið og „horrorporn“ bylgjan sem virðist vera í uppsiglingu á því líklega eftir að fjara fljótt út.

Nú er samt fátt jafn hressandi og góður „splatter“ þannig að þessar svokölluðu hryllingsklámmyndir, Hostel og The Hills Have Eyes, sem draga ekkert undan í myndrænu ofbeldinu, eru alltaf ágætar fyrir sinn hatt en því verður ekki neitað að áhrifamáttur mynda á borð við Seven og Angel Heart er miklu meiri. Þar eru ofbeldismorðin ekki sýnd, afleiðingum ofbeldisins bregður fyrir í augnablik og persónurnar ræða viðbjóðinn sín á milli. Manni er hlíft við sjokkinu sem fylgir splatternum en ímyndunaraflið fer af stað og lúmskur viðbjóðurinn hreiðrar um sig í kollinum, fylgir manni heim og inn í svefninn.

The Proposition, sem gerð er eftir handriti Nicks Cave, og var frumsýnd á Iceland Film Festival í síðustu viku er ágætt dæmi um þetta. Þar eru viðbjóðsleg ofbeldisverk framin og töluvert var um að frumsýningargestir kveinkuðu sér undan hryllingnum. Samt var merkilega lítið sýnt. Það ofbeldi sem fyrir augu bar og afleiðingar þess sem nutu sín betur en verknaðurinn sjálfur nægði engu að síður til að einhverjum varð óglatt. Sem dæmi má nefna að maður er hýddur til ólífis með svipu en áhorfendum var samt hlíft við því að horfa upp á sömu ósköp og Mel Gibson bar á borð í The Passion þar sem frelsarinn endaði eins og undin og blóðsósa gólftuska fyrir augum bíógesta. Þjáningin í þessu atriði The Proposition er þó engu síður áþreifanleg og ónotaleg. The Proposition er dæmi um smekklega útfært ofbeldi og þó langt sé gengið þá er jafnvægis gætt og viðbjóður­inn verður sterkari fyrir vikið.

Yfirgangur er nefnilega ekki málið í matreiðslu á ofbeldi og nærtækasta dæmið um það er hið margrómaða sturtuatriði í Psycho eftir Alfred Hitchcock. Þessi stutta sena þar sem Anthony Perkins í draggi slátrar Janet Leigh er öllum ógleymanlegt sem hafa séð það. Samt snertir búrhnífur morðingjans aldrei leikkonuna en það er nokkuð sem maður áttar sig varla á fyrr en í þriðja eða fjórða áhorfi. En maður læsir samt alltaf að sér þegar maður fer í sturtu.

Íslenskt kvikmyndaáhugafólk er undir töluverðri pressu þessa dagana þar sem ein kvikmyndahátíð er í fullum gangi og önnur handan við hornið. Iceland Film Festival er hátíð kvikmyndahúsanna og á henni eru nú sýndar þrjátíu kvikmyndir úr ýmsum áttum, margar hverjar fyrir kjaftfullum sölum í Háskólabíói og Regnboganum.
Aðsóknin og áhuginn tala sínu máli og eru óræk vísbending um að margar myndanna á hátíðinni eiga fullt erindi á almennar sýningar enda hefur reynslan sýnt það að vinsælustu myndirnar á IFF-hátíðunum halda áfram í sýningu eftir að hátíðunum lýkur formlega.

Nú dettur mér ekki til hugar að fara að fordæma Hollywood og þá framleiðslu sem þaðan kemur eins og hún leggur sig enda kemur margt það besta sem gert er í kvikmyndum þaðan. Það sama gildir að vísu um það versta og ameríkanisering íslensks kvikmyndamarkaðar gerir það að verkum að ruslið flæðir óhindrað í kvikmyndahús hér á meðan gæðaefni frá öðrum heimshornum verður útundan.
Þessar myndir eru lausar við Hollywoodþokkann sem dregur fólk, þúsundum saman, á risavaxnar og oft innihaldslausar glansmyndir og þess vegna er þeim smalað saman á kvikmyndahátíð sem gerir það auðveldara að magna upp í kringum þær spennu.

Það er vissulega gaman á kvikmyndahátíðum eins og IFF og aðstandendur hennar mega eiga það að þeim hefur tekist að keyra upp frábæra stemningu og búa til magnað bíópartí en samt skýtur það skökku við að fólk þurfi að vera í spreng í þrjár vikur við að komast yfir sem flestar myndir en líða svo skort lungann úr árinu.

Myndir eins og Volver, The Wind That Shakes the Barley, Factotum, An Inconvenient Truth, Paris, je t‘aime, The Proposition, Tsotsi og fleiri og fleiri ættu með réttu ekki að þurfa að safnast saman í biðsal kvikmyndahátíðar og dembast yfir okkur allar í einu. Þetta eru dæmi um myndir sem þola enga bið og eiga að koma í bíó við fyrsta tækifæri. Kosturinn við hátíð eins og IFF er hins vegar sá að með þessum stórstraumi berast alls konar myndir, sem annars hefðu ekki fengið tækifæri í íslenskum kvikmyndahúsum. Maður getur því ekki annað en þakkað fyrir sig þó aðsóknin á IFF sé fyrst og fremst þroskamerki á íslenska bíómarkaðnum og í raun hávær krafa bíógesta um meiri fjölbreytni allan ársins hring.

Factotum
[3]

Ljóðskáldið, rithöfundurinn og fyllibyttan Charles Bukowski gerði rótlausu lífi örlagadrykkjumanns stórskemmtilega skil í skáldsögum sínum Post Office, Factotum og Women og byggði þær vitaskuld á eigin reynslu.

Aðalsögupersónan og hliðarsjálf höfundarins, Henry Chinaski, þvældist í bókunum draugfullur á milli skítadjobba, subbulegra leiguíbúða og lauslátra kvenna á milli þess sem hann myndast við að skrifa ljóð og smásögur í von um að ná eyrum útgefenda.

Leikstjórinn Bent Hamer byggir Factotum á samnefndri skáldsögu Bukowskis en sækir einnig í önnur verk höfundarins og tekst vel að fanga subbulega og vínlegna stemningu bóka Bukowskis.
Myndin er hæg, tilbreytingarlítil og stefnulaus, rétt eins og rónalífið sem hún lýsir. Stefnuleysi og hægagangur eru sjaldnast eftisóknarverðir þættir í kvikmyndum en hér á þetta allt saman vel við og myndin verður hvorki langdregin né leiðinleg þar sem svart skopskyn og kröftugur sögumannstextinn sem Matt Dillon flytur með kæruleysistón drykkjusjúklingsins bindur þetta allt saman í sterka heild.

Dillon fer vel með hlutverk Chinaskis en einhvern veginn er aðeins of mikil reisn yfir honum til þess að honum takist að gera persónuna jafn subbulega og skemmtilega og Mickey Rourke gerði í Bar­fly árið 1987. Húmorinn í túlkun Dillons er hins vegar lúmskari og látlausari þannig að Chinaski verður mjög sannfærandi í höndum hans. Chinaski er ekkert sérstaklega geðsleg persóna og Dillon tekst vel að túlka skítalabbann sem hann er en öðlast um leið samúð áhorfenda enda er alltaf einhver vonarneisti sem heldur honum á floti í sollinum. Hann er andhetja sem maður getur ekki stillt sig um að standa með þrátt fyrir allt.

Factotum ætti því að falla í kramið hjá aðdáendum Bukowskis. Hún er gerð af virðingu við rónabækurnar og stendur nær texta höfundarins en Barfly. Galsinn í Barfly gerði hana óneitanlega áhorfendavænni á meðan þunglyndistóninn í Factotum er svo drungalegur að hann nálgast sænskan sósíalrealisma í áherslunni á niðurlægingu og aumingjaskap. En svona á þetta að vera og Factotum ætti að vekja áhuga fólks á verkum höfundarins. Ég get í það minnsta ekki stillt mig um að grafa bækurnar upp og lesa þær aftur.

Volver
[4]

Volver (Endurkoman) er með betri myndum spænska leikstjórans Pedro Almodóvar enda njóta öll helstu höfundareinkenni hans sín til fullnustu. Myndin er mikið fyrir augað og þar vegur útpæld og skemmtileg litanotkun þungt ásamt kúnstugum sviðssetningum. Þá spillir ekki fyrir að sagan sem Almodóvar segir er áhugaverð; harmræn og kómísk í senn. Almodóvar er sterkastur á svellinu þegar hann fjallar um konur og Volver er sannkölluð konumynd og þeir fáu karlar sem koma við sögu eru mannleysur eða skítalabbar sem þjóna þeim tilgangi einum að hrinda atburðarásinni af stað með því að kalla sorg og vandræði yfir konurnar.

Það borgar sig að hafa sem fæst orð um söguþráðinn sem hverfist um fjórar konur; systurnar Raimundu og Sole, látna móður þeirra og Paulu, unglingsdóttur Raimundu. Þegar eiginmaður Raimundu misnotar Paulu kynferðislega grípur hún til sinna ráða og setur um leið tilveru sína heldur betur úr skorðum. Draugur móður hennar gerir vart við sig um svipað leyti og Raimunda þarf því að gera upp fortíðina um leið og hún leysir úr flækjunni sem líf hennar er komið í en mamma gamla á þó eftir að reynast dætrum sínum og barnabarni haukur í horni.

Leikkonurnar fjórar í þessum burðarhlutverkum eru fantagóðar en Penélope Cruz ber af og hefur ekki verið betri síðan hún fluttist til Hollywood og gekk inn í hvert froðuhlutverkið á fætur öðru. Hér sýnir hún allt sem í sér býr og blómstrar í bitastæðu hlutverki Raimundu.

Sagan segir að einn versti afleikur viðskiptasögunnar hafi átt sér stað þegar George Lucas fékk 20th Century Fox til þess að gefa sér eftir öll réttindi á framleiðslu og sölu varnings tengdum Star Wars. Þetta axarskaft hefur kostað Fox ófáar skrilljónirnar en Lucas byggði veldi sitt á gróðanum af alls konar stjörnustríðsdóti; stuttermabolum, bókum, geislasverðum, geimskipum og starwars köllum sem nördar allra landa hafa safnað frá árinu 1977 og gera margir hverjir enn.

Þessi samningsklausa hefur því ekki aðeins kostað Fox skildinginn heldur einnig sjálfan mig og milljónir annara stjörnustríðsnörda út um allan heim. Mátturinn og viðskiptavitið er heldur betur með Lucas þegar það kemur að því að plokka peninga af fólki. Hann hafði af manni allan vasapeninginn í æsku með þremur fyrstu Stjörnustríðsmyndunum og gaf manni svo tíma til þess að eignast nýja kynslóð viðskiptavina áður en hann demdi seinni þríleiknum á okkur.
Dótið er auðvitað miklu flottara nú en þá og maður kaupir þetta grimmt handa börnunum sínum þó innst inni vitum við að maður er að gera þetta fyrir sjálfan sig, skilyrtur af skuggahlið Máttarins að reyna að fylla upp í eitthvert svarthol eilífrar æsku sem Lucas bjó til í hjarta manns fyrir tæpum 30 árum.

Þetta undarlega tangarhald sem Lucas hefur á okkur sem ólumst upp við fyrstu myndirnar þrjár er svo skelfilegt að hann getur selt okkur sama hlutinn aftur og aftur og aftur. Ég hef varla tölu á öllum þeim útgáfum sem ég á af Stjörunstríðsmyndunum á VHS og DVD og nú bíð ég spenntur eftir að fá að kaupa þær enn og aftur í nýrri útgáfu sem er væntanleg síðar í þessum mánuði.

Fyrst keypti maður gömlu myndirnar þrjár, eina í einu á VHS. Síðan komu þær allar í nýrri samræmdri útgáfu rétt áður en "special edition" myndirnar komu í bíó. Þetta varð maður auðvitað að kaupa vegna þess að gömlu eintökin voru gatslitinn og Lucas lét þau boð út ganga að myndirnar yrðu ekki gefnar aftur út í sinni upprunalegu mynd. Svo varð maður auðvitað að kaupa endurbættu útgáfurnar líka í sérstökum safnkassa á VHS þar sem kallinn sagði að þær væru ekki á leiðnni á DVD. Svo líður og bíður og hann sendir þær frá sér í glæsilegri DVD útgáfu með glás af aukaefni. Maður þurfti auðvitað að kaupa þann pakka líka. Ekki spurning þó manni þætti súrt í broti að fá ekki að eiganst gömlu myndirnar í upprunalegu útgáfunni á DVD. En nú er loksins komið að því. Í september koma fyrstu myndirnar þrjár á markað í nýjum safnkassa sem inniheldur bæði upprunalegu útgáfurnar, sem maður sá sem barn, og endurbættu útgáfurnar sem maður sá með börnunum sínum og er þegar búinn að kaupa tvisvar áður.

Mesta geggjunin í þessu öllu saman er sú að við vitum að Lucas er ekki búinn að leyfa okkur að sjá öll atriðiðin sem hann klippti úr gömlu myndunum áður en þær komu fyrst fyrir sjónir almennings þannig að hann á örugglega eftir að gefa myndirnar út í það minnsta einu sinni enn. Og við munum að sjálfsögðu kaupa þær líka.
Ég veit ekki afhverju en skuggahlið Máttarins er sterk.