Vestrinn The Magnificent Seven er nú fáanlegur í veglegri tveggja diska útgáfu. Þessi stjörnum prýdda mynd er fyrir löngu orðin sígild og er almennt talinn síðasti vestrinn af gamla skólanum en Sergio Leone kom í kjölfarið til sögunnar og endurskilgreindi kvikmyndagreinina.

DVD-byltingin hefur haft margt gott í för með sér en fyrir kvikmyndaáhugafólk vegur vitaskuld þyngst hversu vasklega hefur verið gengið fram í endurútgáfum á gömlu efni á þessu nýja formi.

Gamlar, sígildar bíómyndir, margar hverjar illfáanlegar, hafa því gengið í gegnum endurnýjun lífdaga og eru iðulega teknar í gegn, hljóð lagað og skerpt á myndgæðum. Endurútgáfurnar eru svo gerðar enn fýsilegri þegar alls kyns aukaefni fær að fljóta með en það er til dæmis enginn skortur á slíku í nýju útgáfunni af Magnificent Seven.

Vestri undir austrænum áhrifum

The Magnificent Seven er frá árinu 1960 og það er óhætt að segja að með henni hafi John Sturges gert síðasta klassíska vestrann en fjórum áður síðar tefldi Sergio Leone Clint Eastwood fram í A Fistful of Dollars og umbylti rótgróinni greininni með sínum hráu og harkalegu efnistökum.

Sturges byggði The Magnificent Seven markvisst á Sjö samúræjum, meistaraverki japanska leikstjórans Akira Kurosawa, frá árinu 1954. Myndin greinir frá sjö mönnum sem allir eru flinkir með marghleypurnar og taka að sér að verja mexíkóskt þorp fyrir ágangi ribbaldagengis. Hetjurnar taka verkið að sér á ólíkum forsendum enda býsna mislit hjörð.

Þrátt fyrir áræðnina og skotfimina bera ribbaldarnir sjömenningana ofurliði í fyrstu umferð en þeir láta ekki deigan síga, ákveða að þjálfa friðsama bændurna í þorpinu upp í vopnaburði og dáðum og láta svo sverfa til stáls fyrir alvöru.

Steve McQueen stelur senunni

Hinn sköllótti og ábúðarmikli leikari Yul Brynner lék leiðtoga hópsins. Hann hafði líkt og Sturges heillast af mynd Kurosawa og átti sinn þátt í því að hún var löguð að vestranum. Brynner var eini leikarinn í hópnum sem hafði aflað sér verulegrar frægðar og vinsælda en myndin átti stóran þátt í að festa kappa eins og Steve McQueen, Charles Bronson og James Coburn í sessi sem þungavigtarmenn í bransanum.

Steve McQueen kom ferskur til leiks og tókst með hörkulegum sjarma sínum að skyggja á Brynner og varð á næstu árum eitt helsta kyntáknið í Hollywood. Leiðin lá einnig upp á við hjá Coburn og Bronson sem festust í hlutverkum harðjaxla eftir frammistöðu sína í myndinni en Sturges kallaði þá báða, auk McQueen, til leiks þegar hann gerði The Great Escape, stjörnum prýdda stórmynd, nokkrum árum síðar.
Flokk hetjanna sjö fylltu svo þeir Robert Vaughn, Brad Dexter og þýski nýliðinn Horst Bucholz. Eli Wallach fór svo á kostum í hlutverki bófaforingjans Calvera sem mætti andspyrnu byssumannanna af fullri hörku.

Allt gekk upp

Þrátt fyrir alls kyns vandræði við gerð myndarinnar, yfirvofandi leikaraverkfall, lögsóknir og ritskoðunartilburði mexíkóskra yfirvalda á tökustað tókst Sturges að skila af sér þéttum vestra sem sló í gegn. Öflugur leikhópurinn hafði sitt að segja og ekki skemmdi hressileg tónlist Elmers Bernstein fyrir heildarmyndinni.
Það sem skipti Sturges þó mestu máli persónulega var að Kurosawa féll myndin í geð en hann mun hafa sent Sturges japanskt sverð með skilaboðum um að hann hafi séð myndina og kunnað vel að meta hana.

Áhugavert aukaefni

Þessi stafrænt hreinsaða útgáfa The Magnificent Seven er hvalreki fyrir þá sem kunna að meta almennilegar kúrekamyndir og ekki spillir aukaefnið fyrir og þeir sem vilja kafa ofan í sköpunarsögu myndarinnar koma ekki að tómum kofunum.

Eli Wallach, James Coburn, Walter Mirisch framleiðandi, og Robert Relye aðstoðarleikstjóri ræða myndina á sérstakri hljóðrás sem hægt er að velja með henni og á seinni disknum er boðið upp á heimildarmynd um gerð myndarinnar þar sem Chazz Palminteri, John Carpenter, Lawrence Kasdan og James Coburn láta í sér heyra auk þess sem sýnt er úr gömlum viðtölum við Brynner.

Snjallir leikstjórar láta sér ekki nægja að láta orðaflaum persóna sinna segja áhorfendum alla söguna heldur nota þeir óþrjótandi möguleika myndmálsins til þess að gefa vísbendingar, afvegaleiða og segja meira um persónurnar en þær gera sjálfar með orðum sínum og athöfnum.

Alfred Hitchcock gerði þetta af mikilli list og það er engin tilviljun að enn sé talað um að hann hafi leikið á áhorfendur eins og píanó. Það mætti til dæmis skrifa langt mál um notkun Hitchcocks á myndmálinu til að hrekkja áhorfendur í Psycho en látum eitt dæmi nægja.

Norman Bates hefur drepið áður en hann hittir Marion Crane og slátrar henni í frægasta steypibaði kvikmyndasögunnar. Það kemur þó aldrei beinlínis fram í myndinni en Hitchcock kemur því til skila á sinn lúmska hátt. Norman er með uppstoppaða fugla upp um alla veggi og hefur gaman að því að „stuff birds“ sem þýðir bókstaflega að troða í fugla en „bird“ er einnig vel þekkt orð yfir stúlkur í heimalandi leikstjórans þannig að Norman er sennilega meira fyrir að troða í … Æi, þetta er smekklegra eins og Hitchcock afgreiddi það.

Gægjur eru eitt meginþema Psycho. Myndin hefst á því að myndavélin súmmar inn um glugga þar sem Marion og elskhugi hennar hafa nýlokið sér af og áhorfandinn er því engu betri en Norman þegar hann fylgist síðar með Marion berhátta sig fyrir sturtuna. Þegar blóðbaðinu lýkur starir niðurfallið í sturtubotninum á áhorfandann á meðan það tekur við vatnsblönduðu blóði stúlkunnar þangað til myndavélin færist yfir á andlit hennar og hún starir á okkur dauðum augum eins og uppstoppaður fugl á vegg.

Hver myndavélarhreyfing og hver rammi góðrar kvikmyndar er útpældur og það ætti ekkert að vera innan hans fyrir tilviljun og þegar það er haft í huga eru smáatriði eins og val persónu á veggskrauti merkingarbær og dýpka ánægjuna af áhorfinu. Þá er það líka sameiginlegt einkenni á myndum þar sem myndmálinu er beitt af leikni að þær má horfa á aftur og aftur og aftur. Eins og Psycho.

Þegar maður horfir yfir þann gellufans sem stelur allri athygli í Hollywood og leggur undir sig slúðurdálka bæði heimspressunnar og íslenskra dagblaða getur maður ekki annað en horft með söknuði til þeirra tíma þegar leikkonur höfðu klassa og persónulegan stíl.

Rita Hayworth, Audrey Hepburn, Grace Kelly, Ingrid Bergman, Sophia Loren, Lauren Bacall, Bette Davis, Brigitte Bardot, Greta Garbo og jafnvel Marilyn Monroe höfðu eitthvað við sig. Einhvern óræðan og seiðandi stíl og hafa allar, hver á sinn hátt, orðið ógleymanlegar og ódauðlegar. Þær eru með öðrum orðum klassískar.

Það fer ekki mikið fyrir fágun og stíl í því innantóma freyðibaði sem sviðsljósið er í dag. Hvorki hjá körlum né konum og ekkert í fari Pamelu Anderson, Hillary Duff, Önnu Nicole Smith, Lindsay Lohan, Parisar Hilton og jafnvel sjálfrar Angelinu Jolie bendir til þess að minning þeirra muni lifa um ókomna tíð. Þær eiga ekkert í þær heiðurskonur sem lýstu hvíta tjaldið upp þó þær væru í svart/hvítu á árum áður enda vantar þessar konur allan klassa.

Kvikmyndastjörnur hafa alla tíð látið öllum illum látum og hneykslismál eru ekki ný af nálinni í heimi þeirra en það var eitthvað ekta við bramboltið í gömlu stjörnunum. Ef til vill felst skýringin í því að fólk varð fullorðið fyrr á árum áður. Bacall var til dæmis fullsköpuð stjarna 19 ára gömul og var laus við stælana sem einkenna Lohan og Hilton.

Bægslagangurinn í þessum plássfreku skvettum gerir það að verkum að manni finnst stundum eins og klassakonan sé horfin á braut en þegar froðunni er skolað burt þá leynast þær þarna auðvitað. Cate Blanchett, Monica Bellucci, Kate Winslet og Audrey Tautou eru sem betur fer á réttu og markvissu róli á toppinn. Þær eru alvöru leikkonur sem munu fyrst og fremst í krafti raunverulegra hæfileika fylla flokk gömlu stjarnanna þó það skemmi auðvitað ekki fyrir að þær hafa allar sinn sérstaka klassa.

Það er þó auðvitað umhugsunarefni að allar eru þær evrópskar. Þær voru það vissulega líka margar hverjar í gamla daga en ný Bacall, Hayworth eða Kelly virðast síður en svo í sjónmáli í höfuðvígi bíóbransans.

Casino Royale
[4]

Breskir gagnrýnendur kalla Casino Royale Bond Begins og það er síður en svo galið og segir margt um þessa tuttugustu og fyrstu mynd um James Bond. Myndin er gerð eftir fyrstu skáldsögu Ians Flemming um Bond og hverfur því aftur til upphafsins og fjallar um fyrsta verkefni hans hjá bresku leyniþjónustunni sem 007. Þar fyrir utan vísar uppnefnið beint í Batman Begins en sú mynd reif Leðurblökumanninn upp úr lægð og gerði hann aftur að ofurhetju sem mark er takandi á.

Casino Royale gerir nákvæmlega það sama fyrir Bond, sem stendur nú aftur traustum fótum sem harðasti erkitöffari afþreyingarmenningarinnar eftir nokkur mögur ár. Pierce Brosnan fór bratt af stað í Goldeneye árið 1995 en tvær síðustu myndir hans runnu út í dellu með þeim afleiðingum að James Bond var orðinn að hálfgerðum kettlingi í samanburði við nýja jaxla sem gengu vasklegar og af meiri ruddaskap fram í baráttu sinni við illþýði.

Það var því tímabært að skipta um mann og allar efasemdir harðra Bond aðdáenda um að Daniel Craig væri rétti maðurinn í hlutverkið hljóta að þagna um leið og fólk sér myndina þar sem hér er einfaldlega komin besta Bond-myndin frá upphafi. Craig ruslar þessu upp með miklum glæsibrag og klofar auðveldlega yfir George Lazenby, Roger Moore, Timothy Dalton og Pierce Brosnan og stillir sér upp við hlið Seans Connery. Alvöru Bondarnir eru nú orðnir tveir.

Þar fyrir utan tekur hann nýja töffara á borð Jack Bauer og Jason Bourne eins og hvolpa og pakkar þeim saman með slíkum ósköpum að enginn þarf að efast um að öflugasti útvörður hins frjálsa heims í stríði við alþjóðlegan hryðjuverkaskríl er fulltrúi bresku krúnunnar.

Það er ekki nóg með að það sé skipt um mann í aðalhlutverkinu heldur tekur myndabálkurinn algera stefnubreytingu með Casino Royale. Öll bulli og fíflagangi er hent út og Bond hefur aldrei verið jarðbundnari. Slagsmála- og áhættuatriði eru óvenju sannfærandi og harkaleg, afleiðingar ofbeldisins áþreifanlegar og Bond kemur fram sem tilfinningavera sem þjáist bæði á líkama og sál.

Handritið er einnig miklu betra en Bond-aðdáendur eiga að venjast og nokkur mikilvæg lykilatriði úr skáldsögunni fá að halda sér og renna styrkum stoðum undir þennan nýja Bond sem rís eins og klettur upp af gömlum grunni.
Sagan er bæði spennandi og áhugaverð og þó nokkrum tíma sé eytt yfir pókerspili rígheldur myndin dampi og spennan er keyrð upp yfir spilunum ef eitthvað er. Samtöl persónanna eru á köflum stórskemmtileg og tilsvörin eiga mörg hver eftir að komast í annála enda hefur húmorinn aldrei verið kaldari og Craig skilar textanum með hárbeittum töffaraskap.

Þessi nýi Bond fer fram úr björtustu vonum og ekki spillir fyrir að hörkuleikarar styðja vel við bakið á honum. Judi Dench er sem fyrr frábær senuþjófur í hlutverki yfirboðarns M og Mads Mikkelsen skilar fyrirtaks skúrki sem er mannlegri og hættulegri en margur forverinn.

Barry Nelson lék James Bond árið 1954 fyrstur manna í sjónvarpsþætti sem var byggður á Casino Royale eftir Ian Flemming. Þar var öllu snúið á hvolf sem hægt var. Njósnarinn var Bandaríkjamaður og var kallaður Jimmy Bond og naut aðstoðar minni spámanns í bresku leyniþjónustunni. Það er því ekki frekari orðum á þennan mann eyðandi. James Bond steig fullskapaður fram nokkrum árum síðar þegar Sean Connery lék hann í fyrstu Bond myndinni Dr. No.

Connery hefur að flestra mati verið hinn eini sanni Bond og sporgöngumenn hans hafa allir mátt þola samanburð við skoska töffarann. Samanburð sem vonlaust var að standast.

George Lazenby fékk það vanþakkláta verkefni að fylla skó Connerys þegar hann hafði fengið sig fullsaddann af Bond. Hann stóð sig með ágætum og eftir því sem frá líður setja æ fleiri On Her Majesty's Secret Service með betri Bond myndum.
Eftir að Lazenby fór í fússi var Connery troðið í smókinginn eina ferðina enn í Diamonds Are Forever. Eftir það sagði Connery “aldrei aftur” og röðin kom að Roger Moore ferskum úr sjónvarpsþáttunum um Dýrðlinginn.
Nálgun Moores var í raun út úr kú sé horft til þess sem áður hafði verið gert. Léttleikinn var í fyrrirúmi og trúðslætin í Moore gerðu Bond myndirnar nánast að gamanmyndum. Þetta gekk samt upp og hingað til hefur enginn leikið Bond jafn oft og Moore.

Timothy Dalton, alvarlegur Shakespeare leikari, tók við af Moore. Hann skorti bæði töffið sem Connery hafði og var of flatur og litlaus til þess að geta fyllt skó grínistans Moore. Hann fékk tvö tækifæri og svo var það búið.
Þá birti heldur til yfir ásjónu Bonds. Pierce Brosnan fékk loks að spreyta sig og Bond varð aftur töffari. Goldeneye var ákveðið afturhvarf til Connerys. Grínið var til staðar en harkan var aftur kominn í kappann. Fyrstu tvær Brosnan myndirnar stóðu vel fyrir sínu en síðan fjaraði undan og það verður vart við leikarann sakast. Dellan tók völdin aftur í handritunum og því fór sem fór. Brosnan hefði alveg getað staðið undir í það minnsta tveimur myndum til viðbótar.

Með ráðningu Daniels Craig í hlutverkið hefur verið tekin afgerandi stefnubreyting. Hann er gerólíkur forverum sínum en fær að njóta sín vel skrifaðri Bond mynd sem leggur megináherslu á hörkuna sem menn þurfa að hafa til að geta drepið fólk án þess að blikka auga.
Daniel Craig er Bond eins og Ian Flemming skrifaði hann og Connery reyndi að túlka á tímum þar sem ekki var hægt að gera hvað sem er í bíó. Nú er allt leyfilegt og Craig nýtur þess.

George Lazenby sagðist í lok On Her Majesty's Secret Service hafa allan tíman í heiminum þar sem hann hélt vankaður á látini eiginkonu sinni í fanginu. Þeir sem leika Bond hafa hins vegar takmarkaðan tíma og Craig þurfti ekki nema rúmlega tvær klukkustundir til þess að sanna sig og komast jafnfætis Connery.

Þegar ég var tíu ára eða svo sinnti Sjónvarpið enn menningarhlutverki sínu með miklum sóma og sýndi með stuttu millibili svarthvítu myndirnar Casablanca, The Maltese Falcon og The Big Sleep. Það eru svona myndir, ekki Star Wars, sem breyta lífi fólks. Ég varð í það minnsta ekki samur maður og hef lifað og hrærst í sýndarveruleika kvikmyndanna síðan.

Ég hafði vitaskuld hvorki vit né þroska til þess að átta mig á hversu miklar og flóknar tilfinningar bærðust innra með svart/hvítum persónunum og heillaðist því í upphafi fyrst og fremst af Humphrey Bogart sem bar allar þessar myndir á herðum sínum.

Bogart er mesti töffari 20. aldarinnar og hugsanlega allra tíma. Fólk minnist James Dean bara fyrir það að hann dó ungur, Marilyn Monroe fyrir það að hafa haldið við forseta, verið heimsk ljóska og dáið ung og Brando dó ofspikað og þreytandi gamalmenni sem hefði betur farið eins og Dean enda vill fólk helst gleyma lokakafla ferils hans.

Ekkert hefur hins vegar fallið á minningu litla kallsins með sígarettuna, sem talaði eins og Bugs Bunny, og dó úr reykingakrabba 1957. Bogart er eilífur vegna þess að hann er það sem hann er. Alvöru töffari, bæði á hvíta tjaldinu og utan þess. Ekki til feik í manninum.
Veit ekki af hverju Bogí sækir stíft á mig þessa dagana en það gæti verið vegna þess að ég hef séð Daniel Craig leika James Bond með engu minni stæl en Sean Connery. Hélt satt best að segja að það væri ekki hægt að komast með tærnar þar sem Connery er með hælana í skóm 007 en Craig hefur tekist hið ómögulega.

Þeir eiga það líka sameiginlegt Connery og Craig að þeir leika Bond samkvæmt forskrift gamla töffaraskólans en það námsefni er byggt á Bogart sem gaf skít í allar methodpælingar þegar hann lék. Hann bara var og var töff.
Nú stendur maður skyndilega frammi fyrir því að það eru til tveir alvöru Bondar en það verður alltaf bara einn Philip Marlowe og hann er lítill naggur sem talaði eins og teiknuð kanína.

Borat
[5]

Sjónvarpsmaðurinn Borat Sagdiyev frá Kasakstan er hugarfóstur breska leikarans Sacha Baron Cohen sem er einna þekktastur sem fyrirbærið Ali G. Borat átti góða spretti í sjónvarpsþáttum Ali G þar sem hann kom að grandvaralausum viðmælendum sínum úr óvæntum áttum og sló þá út af laginu með kjánalegum spurningum sem hann bar fram af barnslegri einlægni útlendings í framandi landi.

Þessi viðtalstækni sem er einnig eitt höfuðeinkenni Ali G skilar sér oft í því að viðmælendurnir missa andlitið, afhjúpa sig og segja miklu meira um sjálfa sig en þeir ætla sér þegar þeir reyna að bregðast við spurningum sem eru gersamlega út úr kú samanborið við staðlaða nálgun sjónvarpsspyrla á viðmælendur sína.

Borat sló í gegn í þáttum Ali G og fær nú að njóta sín í heilli bíómynd sem hann stendur fullkomlega undir. Fígúran var iðulega drepfyndin í sjónvarpinu en hér nær Baron Cohen nýjum hæðum og Borat hefur aldrei verið betri en nú þegar hann ferðast um Bandaríkin með tökuvélina til þess að gera fræðsluþátt um heimsveldið.

Borat er rétt kominn til Bandaríkjanna þegar hann sér Pamelu Anderson í sjónvarpinu og fellir strax hug til hennar. Vinnuferðin verður því að leit Borats að ástinni en hann leggur allt undir til þess að ná fundum sílíkongyðjunnar þar sem hann hefur ákveðið að biðja hennar, eða öllu heldur slá eign sinni á hana, eins og þeir gera í Kasakstan. Á ferð sinni tekur Borat Bandaríkjamenn tali og reynir að komast nær kjarna þjóðarsálarinnar og þó allt lendi í handaskolum hjá honum og viðmælendur hafi takmarka þolinmæði gagnvart honum þá tekst honum ætlunarverkið með ansi vel.

Borat er gersneiddur alltri pólitískri rétthugsun í nálgun sinni á viðfangsefnum og viðmælendum og myndin er sniðin til þess að hneyksla og stuða. Það er að segja þá sem eru blindaðir af heilagri vandlætingu hvað allt það varðar sem er skoplegt í lífinu. Kasakstan, konur og gyðingar eru í röðum þeirra sem Borat fer niðrandi orðum um en það er þó varla hægt að tala um allt þetta fólk sem fórnarlömb. Tilgangurinn helgar meðalið og það eru fyrst og fremst Bandaríkjamenn sem fá að kenna á beittu háðinu en sumir viðmælenda Borats hljóta að hafa íhugað það alvarlega að láta sig hverfa af yfirborði jarðar eftir að hafa afhjúpað fordóma sína og heimsku í samtölum við hann.

Viðbrögð viðmælenda Borats, fíflagangurinn í honum og persónan í sjálfu sér gera Borat að einni fyndnustu gamanmynd síðari ára. Hvert geggjaða atriðið rekur annað í gegnum alla myndina sem er svo fyndin að maður nánast ælir af hlátri þegar mest gengur á. Þá er þessi mynd gædd þeirri náttúru að mann langar til þess að sjá hana umsvifalaust aftur þar sem maður man innan við helminginn af því sem fyrir augu bar þar sem heilastarfsemin hreinlega lamast í verstu hláturrokunum.