Flestir eru á því að Martin Scorsese muni loksins hampa Óskarsverðlaununum fyrir bestu leikstjórn þegar verðlaunin verða afhent í næsta mánuði. Hann er nú tilnefndur fyrir glæpamyndina The Departed. Scorsese er minn maður og ég held með honum en samt held ég að það færi best á því að hann fengi verðlaunin ekki að þessu sinni. Fari svo að Akademían sjái loks aumur á honum væri sterkast hjá honum að afþakka heiðurinn. Best væri einfaldlega að hann sleppti því að mæta í Kodak-höllina en með því að láta sjá sig er hann að kyssa vönd þeirra sem hafa niðurlægt hann fimm sinnum.

Scorsese var ekki tilnefndur fyrir Taxi Driver en hlaut tilnefningar fyrir Raging Bull, The Last Temptation of Christ, Goodfellas, Gangs of New York og The Aviator. Allt stórfínar myndir ef frá er talin Gangs of New York, sem verðskuldaði varla tilnefningu á sínum tíma.

The Departed er fantagóð mynd en samt telst hún ekki til bestu verka leikstjórans og þó hann þrái verðlaunin heitt er eitthvað bogið við það ef hann þarf að þiggja þau fyrir mynd sem stendur Goodfellas og Raging Bull að baki. Þá verður ekki horft framhjá því að að þessu sinni etur Scorsese kappi við Alejandro González Iñárritu og Babel. Mynd Iñárritu er stórvirki og Scorsese hlýtur að taka við verðlaununum með nokkru óbragði í munni fari leikar svo að Akademían ákveði loks að stinga dúsu upp í hann.

Babel er betri og sterkari mynd en The Departed. Um það þarf vart að deila og eftir að hafa sjálfur þurft að lúta í lægra haldi, með sín bestu verk, fyrir minni spámönnum getur Scorsese vart hugnast að hafa verðlaunin af leikstjóra sem er líklegur til þess að hafa álíka mikil áhrif á kvikmyndagerð á fyrri hluta 21. aldar og hann hafði sjálfur á seinni hluta þeirrar tuttugustu.

Fái Scorsese verðlaunin nú eftir allt sem á undan hefur gengið, og í ljósi þess við hvern er að etja nú, er í raun um álíka málamyndun að ræða og að þiggja heiðurs-óskar á áttræðisaldri. Brenglað gildismat Akademíunnar liggur fyrir og er öllum ljóst sem vilja sjá það þannig að það er miklu flottara að vera í flokki með Hitchcock, Kubrick og Orson Welles. Sagan er eini marktæki dómarinn í þessum málum og það er því ekki stórmennum sæmandi að míga utan í Akademíuna.

Gefðu hyskinu því bara langt nef Marty minn og segðu „nei, ómögulega takk“.

The Black Dahlia
[2]

James Ellroy hefur með reyfurum sínum skrifað sig inn í harðsoðnu hefðina sem rithöfundarnir Dashiell Hammett og Raymond Chandler gerðu að sjálfstæðri bókmenntagrein í kringum 1940. Andinn í verkum Hammetts og Chandlers lak af pappírnum yfir í svarthvítu glæpamyndirnar sem kenndar eru við film noir og naut sín þar í botn.

Leikstjóranum Brian De Palma tekst vel að fanga gömlu noir-stemninguna í The Black Dahlia sem hann gerir eftir samnefndri skáldsögu Ellroys. De Palma kann vel að nota ljós og skugga og með fimleikum með tökuvélina skapar hann seiðmagnað og oft þrúgandi andrúmsloft harðsoðnu hefðarinnar.
Þar fyrir utan fær hann allt sem til þarf upp í hendurnar frá Ellroy, sem býður upp á harðjaxla með axlabönd og hatta sem keðjureykja og láta hnefana tala og flegnar og fláráðar tálkonur sem nota kynþokka sinn óspart til að hringla í hausnum á karlpeningnum.

Josh Hartnett og Aaron Eckhart leika tvo lögreglumenn sem Ellroy lætur fást við rannsókn á sannsögulegu og viðbjóðslegu morði á ungri leikkonu, Betty Short, sem fannst í tvennu lagi árið 1947. Raunverulega sakamálið er enn óupplýst og er sveipað ákveðnum dularljóma enn þann dag í dag og er kennt við fórnarlambið, The Black Dahlia.

Persóna Hartnett er enn blaut bak við eyrun en Eckhart er öllu reyndari og mátulega spilltur í ofanálag þannig að lögguparið minnir óneitanlega á félagana tvo sem Guy Pearce og Russell Crowe léku í L.A. Confidential sem byggði einnig á bók eftir Ellroy.
Rannsókn þessa óhuggulega morðs hefur djúpstæð áhrif á mennina tvo og stofnar vináttu þeirra, ástarsamböndum og jafnvel geðheilsu í voða.
Konurnar tvær sem flækja tilveru töffaranna eru leiknar af gyðjunum Scarlett Johansson og Hilary Swank og í þeirri lygakvendaskák hefur Swank vinninginn í hlutverki baneitraðrar yfirstéttadruslu sem er hvergi nærri öll þar sem hún er séð.

De Palma hefur því allt sem til þarf til að gera dúndurreyfara en því miður, þrátt fyrir fyrri afrek bak við myndavélina, hefur hann ekki burði til að klára dæmið. Áhugaleysi hans á persónunum er áberandi þannig að angist þeirra og hremmingar rista grunt og ná ekki að koma með þá fyllingu sem sagan þarfnast nauðsynlega til að halda dampi og áhuga áhorfandans út í gegn. Þetta gerir það líka að verkum að ágætis leikarar fá ekki svigrúm til þess að sýna hvað í þeim býr.

De Palma bætir fyrir þetta með hressilegum tilþrifum í stíl en missir þó kraftinn niður á milli sterkra og spennandi atriða sem eru þó fyrst og fremst bergmál af því sem hann hefur gert áður og þá betur. Það verður þó að viðurkennast að gamlir taktar úr Scarface og The Untouchables eiga afskaplega vel við og blása lífi í krampakennda frásögnina, sem hefur alla burði til þess að vera skotheld film noir en verður ekki meira en stílæfing sem er hársbreidd frá þriðju stjörnunni.

Ísleifur B. Þórhallsson er einn af mínum skárri kunningjum í bíóbransanum en ég ætla samt að láta það eftir mér að ausa drenginn löngu tímabæru lofi sem hann á fyllilega inni fyrir.

Ég gæti rakið það sem Ísleifur hefur gert fyrir íslenska bíómenningu í löngu máli með því að telja upp allar þær kvikmyndahátíðir sem hann hefur staðið fyrir á undanförnum árum, nefnt allan þann fjölda þekktra leikara, leikstjóra og framleiðanda sem hann hefur fengið til landsins og leyft áhorfendum að komast í tæri við og síðast en ekki síst minnst á að sumir af þessum gestum hafa skotið hér rótum, sett svip sinn á íslenskt skemmtanalíf og komið landinu, íslenskum fatnaði, tónlist og öðru betur á kortið úti í hinum síminnkandi stóra heimi.

Allt þetta réttlætir fyllilega að drengurinn fái klapp á bakið en þarna leynast þó ekki ástæðurnar fyrir því að ég hugsa til hans með hlýhug þessa dagana. Ísleifur blés á dögunum nýju lífi í fyrirtæki sitt Græna ljósið og hefur sett sér það takmark að frumsýna í það minnsta eina „sjálfstæða mynd“ á tveggja vikna fresti. Og það sem er mest um vert þá eru ekki gerð hlé á sýningum Græna ljóssins.

Gallinn við íslenska bíómenningu er sá að það sem Ísleifur er að gera ætti að þykja svo sjálfsagt að það ætti ekki að þurfa að hafa orð á því og flestar þær myndir sem hann hefur sýnt á hátíðum og mun bjóða upp á hjá Græna ljósinu ættu með réttu að skila sér hratt og örugglega í almennar sýningar í íslenskum kvikmyndahúsum.
Íslenskur bíómarkaður og þá um leið íslenskir bíógestir er því miður svo vanþroska að það þarf enn sérstakar hátíðir með tilheyrandi húllumhæi eða sértækar aðgerðir til þess að koma myndum sem ekki eru löðrandi í Hollywoodslepju á framfæri.

Græna ljósið er því að taka að sér ákveðið uppeldishlutverk sem ætti með réttu að vera óþarft en verði viðbrögð bíógesta við næstu myndum sem boðið verður upp á í líkingu við vinsældir Little Miss Sunshine líður vart á löngu þar til hlutverk Græna ljóssins verður óþarft og það þykir sjálfsagt og þá um leið gróðvænlegt að koma jaðarmyndum beint í almennar sýningar. Þá má líka óska þess að sá íslenski plagsiður að gera hlé á sýningum mynda leggist að mestu af um leið. Á meðan ástandið er eins og það er má maður þakka fyrir menn eins og Ísleif sem nenna að eyða tíma og orku í að leiðrétta kúrsinn.

Ferill leikstjórans Brian De Palma hefur verið ansi brokkgengur og þrátt fyrir að hann hafi í gegnum tíðina sýnt ótvíræða meistaratakta liggja eftir hann óhóflega margar myndir sem eru óttalegt drasl. Hann hefur haft hljótt um sig frá því að hann sendi Femme Fatale frá sér árið 2002 en stígur nú út úr skugga vondra dóma sem sú mynd fékk með The Black Dahlia.

Kallinn ræðst ekki á garðinn þar sem hann er lægstur þar sem myndin er gerð eftir glæpasögu James Ellroy og samanburður við hina frábæru L.A. Confidential er því óhjákvæmilegur.

De Palma er að þessu sinni með góðan efnivið og ágæta leikara með sér þannig að ef hann klúðrar þessu þá fer maður að hallast að því að kallinn sé endanlega útbrunninn. Fyrir utan Carlito´s Way (1993) og Mission Impossible (1996) hefur De Palma ekki gert neitt af viti frá því að The Untouchables hjóluðu í Al Capone árið 1987.

The Bonfire of the Vanities (1990), Raising Cain (1992), Snake Eyes (1998) og Mission to Mars (2000) eru sorglega slappar myndir og fyrir utan stöku tilþrif í myndatöku er fátt í þeim sem bendir til þess að við stjórnvölinn sé leikstjóri Carrie (1976), Dressed To Kill (1980), Scarface (1983), Body Double (1984), The Untouchables og Carlito´s Way.

Scarface er líklega, að öðrum myndum ólöstuðum, besta mynd leikstjórans en þar fer Al Pacino eftirminnilegum hamförum í hressilegri og blóðugri glæpamynd. Samstarf hans og Pacinos var honum svo aftur heilladrjúgt í Carlito´s Way en þar fyrir utan er De Palma yfirleitt bestur þegar hann fæst við hrylling og blóðsúthellingar og Sisters (1973) og Carrie standa til dæmis enn ágætlega fyrir sínu.

Þá má De Palma eiga það að hann er ófeiminn við að flakka á milli kvikmyndagreina þó oft þyki skorta nokkuð á frumleikann hjá honum en í því sambandi verður það ekki af honum tekið að þegar hann stelur þá gerir hann það býsna vel. Eitt eftirminnilegasta atriði The Untouchables, þar sem barnavagn rennur niður tröppur í kúlnahríð, er til dæmis tekið beint úr Beitiskipinu Potemkin eftir Eisenstein. Í Dressed to Kill sækir hann markvisst í Psycho og þegar Angie Dickinson er slátrað með rakhníf í lyftu stælir hann sturtuatriði Hitchcocks með látum. Þá er Body Double meira og minna öll stæld upp úr Vertigo Hitchcocks sem hefur haft mikil áhrif á De Palma.

Á góðum degi er Brian De Palma fantagóður leikstjóri og yfirleitt glittir alltaf í einhverja meistaratakta hjá honum, jafnvel þegar hann gerir mistök. Kannski er það þess vegna sem maður á svo erfitt með að fyrirgefa honum klúðrin. Mér þykir þó enn vænt um kallinn en The Black Dahlia gæti þó ráðið úrslitum um það hvort ég sný endanlega við honum baki og láti mér næga að horfa á Scarface á fimm ára fresti og The Untouchables, Carrie, Carlito´s Way, Body Double og Dressed To Kill með tíu til fimmtán ára millibili.

Apocalypto
[4]

Það er heldur betur sláttur á Mel Gibson í Apocalypto sem á ýmislegt sameiginlegt með fyrri leikstjórnarverkefnum hans, Braveheart og The Passion of the Christ. Helsti snertiflöturinn er grafískt ofbeldið sem hann veltir sér upp úr af miklum áhuga og list.

Píslarsaga Krists var í meira lagi óþægileg á að horfa en þar tók Gibson sér góðan tíma í yfirgengilegar misþyrmingar frelsarans en fyrir utan viðbjóðinn vakti það uppátæki Gibsons að láta persónur myndarinnar tala útdauð tungumál verulega athygli.

Allt saman gekk þetta upp hjá leikstjóranum sem heldur sínu striki í Apocalypto sem löðrar í blóði með tilheyrandi limlestingum og þau fáu orð sem persónur og leikendur láta falla eru á löngu horfinni tungu Maja en myndin á sér stað um það leyti sem glæsilega Majamenningin er að líða undir lok.
Hér sleppir svo samanburðinum við Píslarsöguna og Apocalypto er miklu skemmtilegri mynd sem sver sig miklu frekar í ætt við Braveheart þó Apocalypto sé fyrst og fremst hörku spennumynd sem lýtur öllum lögmálum slíkra mynda.

Gibson var legið á hálsi fyrir að fara mátulega vel með sögulegar staðreyndir í Braveheart. Svipaðar gagnrýnisraddir eru byrjaðar að hljóma í kringum Apocalypto og hafi Gibson, öðrum þræði, hugsað sér að kafa ofan í Majamenninguna og skýra fall hennar þá ristir það ekki djúpt og er frekar mislukkað. En hverjum er svo sem ekki sama þegar á móti kemur annar eins hasarpakki?

Ungi veiðimaðurinn Pardusloppa býr ásamt þungaðri eiginkonu sinni og ungum syni sínum í friðsömu veiðimannaþorpi í miðjum regnskógi Mexíkó. Áhyggjulaust líf hans hrynur til grunna þegar herskáir Majar ráðast á þorpið, slátra fjölda íbúa og hneppa alla fullfríska karlmenn í varðhald sem mun enda með þrældómi eða mannfórnum.

Pardusloppa sleppur ekki frekar en aðrir og er dreginn burt frá eignkonunni sem skilin er eftir í bráðri lífshættu. Ástin heldur lífinu í okkar manni í gegnum skelfilegar mannraunir og hann leggur ofurkapp á að sleppa áður en það verður um seinan að bjarga litlu fjölskyldunni.

Ástarsagan er ósköp falleg og dæmigerð en svínvirkar sem spennuvaldur þar til ungi maðurinn rís loks upp sem fullveðja veiðimaður. Verðugur arftaki hörkutólsins föður síns sem verður nánast ofurmannlegur í átökunum við þá sem ógna honum og fjölskyldu hans.

Hér mætast Tinnabókin Fangarnir í Sólhofinu og fyrsta Rambómyndin í hörkuspennandi uppgjöri einstaklingsins við ofurefli andstæðinganna. Gibson kann þessa formúlu upp á sína tíu fingur. Eiginlega of vel þar sem sagan er ansi hreint fyrirsjáanleg og kemur hvergi á óvart þar sem Gibson fer í öllum smáatriðum eftir handbók Hollywoodsins.

Afgreiðsla hans er hins vegar með slíkum ágætum og slíkur kraftur í keyrslunni að það gefst ekki ráðrúm til þess að láta þetta trufla sig. Þar fyrir utan er hasarformúlan jafn lífseig og raun ber vitni vegna þess að innst inni viljum við hafa þetta svona. Maður stynur því nánast af vellíðan og feginleik eftir að fjandinn verður laus á geggjuðum endasprettinum og myndin verður að klassísku hefndardrama með tilheyrandi karlagrobbi og testósteroni.

Þríeykið Steven Spielberg, George Lucas og Harrison Ford hefur látið okkur bíða óhóflega lengi eftir fjórðu myndinni um fornleifafræðinginn Indiana Jones en þeir hafa loks lýst því yfir að Jones muni snúa aftur á hvíta tjaldið árið 2008, aðeins 18 árum eftir að hann sneri á útsendara nasista í Indiana Jones og síðasta krossferðin árið 1989.

Framleiðandinn Lucas og leikstjórinn Spielberg kynntu Jones fyrst til leiks árið 1981 í Ráninu á týndu örkinni og vinsældir hans voru slíkar að ekki var komist hjá því að gera framhaldsmynd. Önnur myndin, Indiana Jones og musteri óttans, stóð þeirri fyrri langt að baki og þegar þeir félagar gerðu þriðju myndina létu þeir þau boð út ganga að með henni væru þeir meðal annars að biðja aðdáendur Jones afsökunar á miðmyndinni.
Þeir þurfa svosem ekki að biðjast afsökunar á neinu nú, öðru en þessari löngu bið þar sem þeir hafa haldið aðdáendum Jones milli vonar og ótta um hvort fjórða myndin verði að veruleika árum saman.

Stærsti ókosturinn við þessa löngu bið er auðvitað sá að Harrison Ford eldist eins og annað fólk og verður 65 ára gamall á þessu ári. Hann ber aldurinn ágætlega en einhvern veginn sér maður hann ekki fyrir sér skríða undir trukka á ferð, sveifla svipu og horfast í augu við kóbraslöngur af jafn miklu öryggi og hann gerði fyrst fyrir 26 árum.
Spielberg og Lucas eru þó alveg menn til að leysa þetta og við sem höfum beðið öll þessi ár treystum á að þeir sýni gamla takta og færi okkur ekta Indiana Jones mynd að ári. Það getur líka varla verið of seint að gera nýja Indiana Jones mynd á meðan Rocky og Rambó eru enn rólfærir enda meira í Jones spunnið en þá kóna.

Um tilganginn má hins vegar deila. Allir eiga þessir menn meiri pening en þeir geta komist yfir að eyða það sem eftir lifir ævinnar og Lucas og Spielberg slá í gegn með hverri mynd. Sá eini sem virkilega þarf að endurheimta forna frægð er Harrison Ford sem er því í svipaðri stöðu og Sylvester Stallone.
Það eru ekki mörg ár síðan Ford var einn vinsælasti og eftirsóttasti leikari heims og með túlkun sinni á Han Solo og Jones hefur hann leikið í sex fádæma vinsælum myndum sem koma við sögu á listum yfir vinsælustu myndir allra tíma. Nýlegar myndir hans á borð við Firewall, Hollywood Homicide, K-19: The Widowmaker, Six Days Seven Nights og Air Force One eru sorgleg dæmi um hnignandi feril en leikarinn hefur varla borið sitt barr eftir að hann skildi við eiginkonu sína til margra ára, fékk gráa fiðringinn, lokk í eyrað, sló sér upp með Calistu Flockhart og fór að djamma á Íslandi. Allt frekar plebbalegt og það er hreinlega spurning hvort Indiana Jones geti bjargað Ford þó Spielberg og Lucas geti án efa blásið lífi í Jones.