300
[3]

„Það sem við gerum í lífinu bergmálar í eilífðinni“. Russell Crowe mælti þessi orð í gervi uppdiktaða skylmingaþrælsins Maximus þegar hann hvatti menn sína til dáða í Gladiator. Þessi setning ætti samt miklu frekar heima í kvikmyndinni 300, enda sækir hún markvisst í sögufræga vörn Leonídasar Spartverjakonungs og þrjú hundruð lífvarða hans í Laugaskörðum árið 480 fyrir Krists burð.

Leonídas og menn hans héldu aftur af tröllvöxnum innrásarher Persa og festu Spartverja í sessi sem einhverja mestu töffara mannkynssögunnar með andspyrnu sinni.

Bergmálið af afrekum Spartverjanna hefur sjaldan verið hærra en nú, tæpum 2.500 árum eftir að þeir féllu í valinn, en eftir að 300 var frumsýnd með látum og metaðsókn í Bandaríkjunum nýlega er sjúkleg stríðsgleði og baráttuúthald Leonídasar og kappa hans á allra vörum.

Myndin er byggð á samnefndri myndasögu Franks Miller sem sækir innblástur í söguna af orrustunni við Laugaskörð. Miller er um margt trúr frásögn Heródótosar af stríðinu en færir hressilega í stílinn þegar honum hentar, ekki síst til að keyra upp töffaraskapinn og dýrðarljóma Leonídasar. Leikstjórinn Zack Snyder gengur svo enn lengra en Miller þannig að það er tómt mál að tala um að 300 sé marktæk heimild um þessa löngu liðnu atburði. Enda hafa hvorki Miller né Snyder reynt að halda því fram.

Myndin er fyrst og fremst brjálæðislega flott stríðsmynd sem er svo löðrandi í testósteróni að annað eins hefur sjaldan sést. Helmassaðir stríðskapparnir eru karlmennskan holdi klædd og ganga óttalausir út í opinn dauðann, einfaldlega vegna þess að þeim var kennt það frá blautu barnsbeini að það væri ekkert göfugra en að falla í bardaga fyrir fósturjörð sína.

Karlagrobbið er magnað og orðin sem hetjunum eru lögð í munn eru kaldhamraðar karlmennskuklisjur sem eru samt eitthvað svo dásamlega viðeigandi í þessu umhverfi. Áherslan á dyggðir, fórnfýsi, þjóðerniskennd og blinda foringjahollustu er nánast nasísk, enda hverfist tilvera Spartverjanna meira og minna öll um hreinan kynstofn úrvalshermanna þar sem vopnfimi og líkamstyrkur eru meginstoðir borgríkisins.
Þessi brengluðu gildi heilla mann samt sem áður upp úr skónum þegar þau eru færð í þennan magnaða fornaldarbúning, rauðar skikkjur og stríðshjálma.

Heiðurinn af stríðsafrekinu í Laugaskörðum er fyrst og fremst eignaður Leonídasi Spartverjakonungi og hann er allt í öllu í myndinni. Sagan hvílir því meira og minna á herðum Íslandsvinarins Gerard Butler sem túlkar stríðskonunginn með miklum tilþrifum.
Það er öllu meiri völlur á þessum skoska leikara hér þar sem hann kastar spjótum, rífur kjaft og sveiflar sverði hálfnakinn en þegar hann brölti í gæruskinni á Íslandi í Bjólfskviðu. Hér tekst honum að gæða grunna persónu sína lífi og rétt eins og konungurinn heldur hermönnum sínum við efnið nær Butler góðu sambandi við áhorfendur.

Saga Millers er ákaflega vel fallin til kvikmyndunar og rétt eins og í Sin City lifna teikningar bókarinnar við á hvíta tjaldinu þannig að unun er á að horfa.
Bardagaatriðin eru kynngimögnuð og einhverra undarlegra hluta vegna verða þau ekki hallærisleg þótt þrumandi þungarokk sé leikið undir limlestingunum. Hávaði, öskur, læti og djöfulgangur eiga eitthvað svo vel við í sögunni af Leonídasi í Laugaskörðum.

300 er veisla fyrir augu og eyru en alls ekki gallalaus. Sagan af mögnuðu stríðsafrekinu ristir til dæmis sorglega grunnt þótt maður fái stundum gæsahúð af öllum töffaraskapnum. Persónurnar eru flestar fjarlægar og þó maður dáist að Spartverjunum á maður erfitt með að finna til með þeim.
Þá er það nett pirrandi að áherslan á illsku Persanna er svo mikil að í röðum þeirra eru meðal annars hálfgerðir orkar, ættaðir úr Hringadróttinssögu. Óþarfa bull en ætti að róa þá sem hafa áhyggjur af því að 300 sé útsmogin sögufölsun þar sem það trúir því varla nokkur að orkar hafi herjað á Grikkland hið forna, eða hvað?
Snyder of- og misnotar einnig „slow motion“ í bardagaatriðunum en þetta stílbragð er vandmeðfarið og Snyder er enginn John Woo. Gallarnir eru samt minni háttar og týnast í öllum hamaganginum. 300 er einfaldlega frábær hasarmynd, heljarinnar testóveisla og ein magnaðasta „strákamynd“ sem hefur ratað í bíó um árabil.

The Last King of Scotland
[3]

Stundum kemur það fyrir að Óskarsverðlaunin rata í hendur þeirra sem virkilega hafa unnið til þeirra. Það gerðist um daginn þegar Forest Whitaker fékk verðlaunin fyrir túlkun sína á einræðisherranum Idi Amin í The Last King of Scotland.
Þessi mynd er skólabókardæmi um hvernig frábær leikari getur tekið sæmilega mynd og lyft henni langt upp yfir meðalmennskuna en Whitaker ber myndina alfarið uppi þó að flestir mótleikarar hans standi sig með stakri prýði.

Krafturinn í leik Whitakers er með algjörum ólíkindum og hann tekur tjaldið með áhlaupi og breiðir úr sér með slíkum tilþrifum að hann umbreytist bókstaflega í harðstjórann klikkaða. Hann er allt í senn heillandi, ógeðfelldur, fyndinn og ógnvekjandi og getur sveiflast með augnaráðinu einu og sér á milli vænisýki, geðveiki og barnslegrar hlýju og ákafa.

Idi Amin er eitt alræmdasta nafnið í sögu seinni hluta tuttugustu aldar og grimmdarverkin sem hann og útsendarar hans frömdu í Úganda í valdatíð hans frá 1971 til 1979 tryggðu honum verðugan sess sem einn blóðþyrstasti harðstjóri sögunnar.

Hann var í æsku minni ígildi Saddams Hussein síðar og sögur af mannáti og morðum sem hann framdi sveipuðu hann skelfilegum dýrðarljóma í barnshuga manns og á tímabili átti maður þann draum heitastan að fá að sjá myndina The Rise and Fall of Idi Amin frá árinu 1981. Þeir sem eldri voru lýstu myndinni fjálglega sem einhverri ógeðslegustu hryllingsmynd sem hægt færi að komast í og gerðu um leið goðsögnina um Idi Amin enn stærri.

Sú mynd var þó aldrei neitt sérstök og hefur þar fyrir utan ekki elst vel þannig að það er vel til fundið að dusta rykið af minningu Idi Amins og gera honum skil í almennilegri bíómynd.

Grimmdarverk Amins eru frekar í bakgrunni The Last King of Scotland sem er bæði kostur og galli. Áherslan er því fyrst og fremst á manninn sjálfan og Whitaker fær bæði góðan tíma og pláss til þess að kafa ofan í sjúkan hug einræðisherrans en á móti kemur að ástandið í landinu og afleiðingar af verkum Amins verða aukaatriði sem dregur aðeins úr áhrifamætti heildarinnar þó að ekkert vanti upp á kraftinn hjá aðalleikaranum.

Saga Amins er sögð frá sjónarhóli ungs, skosks læknis sem flýr tilvistarkreppu heimafyrir til Úganda um það leyti sem Amin brýst til valda. Hann verður einkalæknir harðstjórans eftir að hann hittir hann fyrir tilviljun og fyrr en varir er hann kominn undir ægivald Amins sem lítur á hann sem sinn helsta ráðgjafa þegar það hentar honum.

Læknirinn ungi lætur glepjast af hinu ljúfa lífi sem fylgir því að vera í slagtogi með einvaldinum og snýr blinda auganu að augljósum persónuleikabrestum og gerræði Amins. Þegar hann loks nær áttum er það orðið of seint og hann á fótum fjör að launa þegar hann kallar reiði Amins yfir sig. Þegar hér er komið sögu er sagan komin í hefðbundinn spennumyndafarveg með tilheyrandi einföldum lausnum sem er ljóður á annars prýðilegri mynd.

Með Forest Whitaker í þessum jötunmóð er The Last King of Scotland engu að síður eftirminnileg en með skarpari áherslum og skýrari mynd af ástandinu í Úganda á valdatíma Idi Amins hefði hún skilið enn meira eftir sig.

Mr. Bean's Holiday
[1]

Breskt sjónvarpsgrín er það besta í heimi og framlag Rowans Atkinson til þess verður seint ofmetið, enda hefur hann komið víða við á löngum ferli. Hann hefur aldrei verið betri en í Blackadder á níunda áratugnum en tók síðar góða spretti í stuttum látbragðsþáttum um einfeldninginn Mr. Bean.

Bean býður hins vegar ekki upp á mikil tilþrif, enda mállaus persónan í meira lagi takmörkuð og þótt Atkinson sé fimur og geti sett upp kostulega svipi og grettur og fett sig á alla kanta standa slíkir taktar ekki undir áralöngu gríni og alls ekki heilli bíómynd.

Mr. Bean´s Holiday er önnur myndin í fullri lengd um ævintýri einfeldningsins á gula Mini-inum. Sú fyrri var slöpp en þessi er fyrst og fremst átakanlega ófyndin. Kjáninn vinnur að þessu sinni ferð til Cannes og honum tekst, þrátt fyrir endalaus skakkaföll, að komast á áfangastað og gera nokkurn usla á margrómaðri kvikmyndahátíð sem kennd er við borgina á frönsku Rívíerunni.

Handritið er lapþunnt, enda hefur sjálfsagt ekki þótt nein ástæða til að liggja um of yfir söguþræðinum þar sem allt gengur út á grettur og látbragð Atkinsons. Gallinn er bara sá að þetta hefur allt sést áður og myndin er í raun eins og samtíningur úr sjónvarpsþáttunum. Vinsældir persónunnar munu líka sjálfsagt tryggja að myndin skili aðstandendum sínum sæmilegum gróða en áhorfendur verða sviknir.

Mr. Bean getur í besta falli haldið gríninu gangandi í 5-10 mínútna sjónvarpsþáttum en meira að segja þar var grínið orðið lúið og að ætla að láta hann bera uppi heila bíómynd er galið. Hér er manni boðið upp á að sjá og heyra sama gamla brandarann aftur og aftur og eina ljósið í myrkrinu er hressilegt skens í lokin og voða krúttlegur endir. Annars er þetta sorglegt, bæði fyrir áhorfendur og leikarana sem eru allir eins og illa gerðir hlutir í moðsuðunni. Willem Dafoe nýtur mestrar samúðar, enda virðist hann þjást mest en hann og aðrir geta huggað sig við að börnin geta hlegið. Samt eiga þau miklu betra skilið.