Reyfararnir voru líka ekki neitt sérstaklega fínn pappír, í bókstaflegri merkinu, eins og sást best á blómatíma hennar í Bandaríkjunum í kringum 1940 þegar þeir voru prentaðir á vondan pappír og voru kenndir við pulp. Kiljan var sú umgjörð sem þótti sæma reyfurunum best og þrátt fyrir ótvíræða hæfileika voru höfuðpáfar greinarinnar, þeir Dashiell Hamett og Raymond Chandler, hálfgerðar hornkerlingar í bókmenntaheiminum og ætla má að yrkisefnið og almennar vinsældir bókanna hafi ráðið miklu þar um. Bækur sem eru boðlegar sauðsvörtum almúganum geta varla verið bókmenntir?

Bókaþjóðin rennur á blóðbragðið

Það þarf því svo sem engan að undra að glæpasagan hafi átt undir högg að sækja hjá íslensku bókmenntaþjóðinni sem gengur meira og minna öll með skáldagrillur og rithöfundadrauma og hefur verið að rembast við að skrifa heimsbókmenntir í skugga Laxness lungann úr síðustu öld. Það þótti líka hálf kjánalegt að menn væru að rembast við að skrifa glæpasögur inn í glæpalausan íslenskan raunveruleika. Þetta þykir hins vegar ekki svo galið lengur enda er sollurinn í Reykjavík kominn á heimsælikvarða með opinskárri umræðu um klám, vændi, nektardans, dóp, handrukkara, kynferðisafbrotamenn og meinta landlæga spillingu sem gerjast í neðstu lögum samfélagsins og teygir sig upp í hæstu hæðir, eða niður, allt eftir því hvernig á það er litið.

Krimminn hefur þó verið að gerjast í íslenskum bókmenntum um áratugaskeið.
Íslenskur Sherlock Holmes skaut til dæmis upp kollinum árið 1910 og árið 1926 kom íslenska leynilögreglusagan Húsið við Norðurá eftir Guðbrand Jónsson út. Árið 1976 kynnti Gunnar Gunnarsson Margeir til sögunnar í bókinni Gátan leyst og Margeir og spaugaranum ári síðar. Birgitta Haukdal hefur verið iðnust við krimmakolann og hefur nánast sent frá sér eina bók á ári frá 1983 og tuttugasta glæpasagan hennar Tafl fyrir fjóra kom út í haust.

Arnaldur Indriðason blandaði sér í slaginn með Sonum duftsins árið 1997 og Árni Þórarinsson kom í kjölfarið ári síðar með Nóttin hefur þúsund augu. Bækur Arnalds og Þórarins þóttu sallafínir reyfarar, fengu fína dóma og seldust vel, ekki síst bækur Arnalds sem virðast hafa rofið þennan vandræðalega múr umhverfis glæpasöguna og vinsældir bóka hans eru slíkar að hann tröllríður metsölulistum með þeim og nú er allt í einu orðið eftirsóknarvert og jafnvel svolítið fínt að skrifa reyfara. Aðeins Stella Blómkvist virðist enn skammast sín eitthvað og felur sig í skugga
nafnleyndar.

Er morð leikur einn?

Glæpasagan er í eðlu sínu einfalt fyrirbæri og það er helst með kröftugri framsetningu, persónusköpun og stíl sem höfundar þeirra geta hafið sig upp yfir meðalmennskuna og í því ljósi er svo sem ekkert skrítið að Stella haldi sig til baka. Bækur hennar standa því besta sem verið er að gera í krimmunum hér á landi langt að baki og eru nánast skólabókardæmi um sjoppureyfara sem fer best að prenta á lélegan pappír og gefa út í kilju. Persónugalleríið er marflatt og einhliða með sjálfa Stellu í broddi fylkingar. Arnaldur virðist hins vegar vera búinn að skrifa gamalreyndu lögguna sína hann Erlend inn í þjóðarsálina með því að gefa þessu klisjulega fyrirbæri dramatíska íslenska fortíð en hefur að sama skapi vanrækt hinar löggurnar sínar þannig að þær eru á stundum hálf innantómar í samanburðinum. Gagnrýnendum ber þó saman um að Arnaldur og Erlendur vaxi með hverri bók og vinsældirnar aukast jafnt og þétt þannig að Arnaldur virðist hafa fundið hinn rétta tón.

Ævar Örn Jósepsson kemur ferskur inn með fyrsta reyfarann sinn, Skítadjobb. Hann er á svipuðum slóðum og Arnaldur; sagan er morðgáta og í forgrunni eru tvær rannsóknalöggur, annar gamall og veðraður en hinn blautur bak við eyrun. Persónur þeirra eru bráðskemmtilegar, ekki síst gamli jaxlinn, Stefán, sem er ekki jafn komplexaður og Erlendur, er í ágætis hjónabandi, drekkur heimabruggað rauðvín, stelst til að reykja vindla og gengur með asnalega græna derhúfu. Krúttlegur kall sem er örugglega kominn til að vera. Helsti styrkur Ævars er að hann er ekki að reyna að gera neitt meira en góðan reyfara. Stílinn er kaldhæðinn og þegar best tekst til í líkingum og lýsingum verður manni óhjákvæmilega hugsað til harðsoðnu meistaranna. Þá
skemmir ekki fyrir að Ævar er meðvitaður um hversu klisjukennd greinin er, gengst við því og gerir grín að því og sneiðir þannig hjá hallærislegheitunum sem grassera hjá Stellu Blómkvist.

Kerfiskarlar eða sterkir einstaklingar

Lögguteymið sígilda virkar ágætlega hjá Arnaldi og Ævari enda fyrirbærið þrautreynt og hefur fyrir löngu öðlast fastan sess í vitund lesenda og nægir í því sambandi að minna á Holmes og Watson, Morse, Taggart, Frost og fylgifiska þeirra. Þar fyrir utan er auðvitað fátt eðlilegra en að fólki sé kálað á Íslandi í dag og slík mál hljóta að sjálfsögðu að koma til kasta lögreglunnar. Af þeim sjö reyfurum sem mest ber á í ár fjalla fjórir um lögreglurannsóknir en í sinni fjórðu bók, Flateyjargátan, segir Viktor Arnar Ingólfsson frá rannsókn sýslumannsfulltrúa á líkfundi árið 1960. Birgitta Halldórsdóttir sendir svo ungu rannsóknarlögreglukonuna Önnu að rannsaka morðmál á Sandeyri.

Harðsoðni einkaspæjarinn er einnig sígildur. Hann býður spilltum öflum og máttlausum yfirvöldum birginn og leysir úr flækjum sem lögreglunni eru ofviða. Íslenskur raunveruleiki hefur ekki enn fundið pláss fyrir spæjarana en aðrar starfstéttir fara létt með að fylla skarðið. Einar blaðamaður í þríleik Árna Þórarinssonar sem hófst á Nóttin hefur þúsund augu er skilgetið afkvæmi gömlu spæjarana. Einfari og fyllibytta. Stella okkar Blómkvist er á svipuðum slóðum. Lögfræðingur sem er með nefið ofan í hvers krimma koppi og skýtur getulausum löggunum ref fyrir rass. Þeir Erlendur og Stefán myndu ekki þola við í kortér í yfirheyrsluherbergi með Stellu og mömmu hennar. Árni Þórarinsson hefur gefið Einari blaðamanni frí en í bókinni Í upphafi var morðið sameina hann og Páll Kristinn Pálsson krafta sína og segja frá rannsókn konu á fráfalli móður sinnar. Það grufl hennar kollvarpar öllu sem hún taldi sig vita um ævi sína. Árni er ekki ókunnugur slíku en Einar blaðamaður fann á sínum tíma að minnsta kosti eina beinagrind í skáp foreldra sinna.

Það er sem sagt af nógu að taka í ár og á síðum íslensku reyfaranna takast löggur og bófar á. Klámkóngar, lögfræðingar og verðbréfabraskarar eiga sína spretti, ásamt kynglæponum og venjulegu fólki í skelfilegum aðstæðum. Eitthvað sem var óhugsandi fyrir nokkrum árum en er núna daglegt brauð og fellur í kramið hjá lesendum.

Fréttablaðið.