"Ég var á Íslandi í tíu daga fyrir sex eða sjö árum síðan þegar ég var að vinna að grein um landið fyrir franskt tímarit. Ég var mest í Reykjavík en leigði mér bíl og keyrði aðeins um landið og fannst það alveg frábært", segir Emmanuel Carrère sem er einn fjölmargra erlendra gesta á Bókmenntahátíð í Reykjavík.
"Ég get því miður bara verið hérna í fjóra daga að þessu sinni. Ég hefði viljað vera lengur en hef ekki tíma til þess."
Carrère er þekktastur fyrir bókina L'adversaire, eða Óvinurinn, sem kom út í þýðingu Sigurðar Pálssonar á síðasta ári og var endurútgefin í kilju fyrir nokkrum dögum. Þar sótti hann efnivið sinn í blákaldan raunveruleikann og sagði sögu Jean-Claude Romand sem myrti eiginkonu sína, börn og foreldra í ársbyrjun 1993.

Hræðileg saga

Mál Romands vakti vitaskuld mikinn óhug í Frakklandi á sínum tíma og réttarhöldin yfir morðingjanum komust í heimsfréttirnar. Carrère vann að bókinni í sjö ár, skrifaðist á við Romand, fylgdist með réttarhöldunum yfir honum og hitti hann í eigin persónu.
"Það tók mig sex ár að finna mér útgangspunkt. Þetta er hræðileg saga. Viðfangsefnið var mér erfitt viðureignar og ég ákvað að hætta við þetta en vildi samt draga saman einhverja punkta úr þessari sex ára vinnu minni. Ég ákvað að skrifa ekki meira um málið sjálft heldur áhrif þess á sjálfan mig og það var þá sem ég fann réttu leiðina, þegar ég leit á þetta sem persónulega frásögn en ekki bók."
Carrère hefur ekki sent frá sér bók eftir að Óvinurinn kom út og segist ekki vera með verk í vinnslu sem stendur. "Ég hef nýlokið við kvikmyndina Retour à Kotelnitch sem ég skrifaði og leikstýrði. Hún gerist í litlum smábæ í Rússlandi og var frumsýnd í Feneyjum á dögunum og verður tekin til sýninga í Frakklandi í vetur."

Örlagaríkur laugardagsmorgun

Að morgni laugardagsins 9. janúar 1993, á sama tíma og Jean-Claude Romand var að myrða konu sína og börn, var ég með fjölskyldu minni á foreldrafundi í skólanum.

Carrère byrjar bók sína á þessari mögnuðu setningu og finnur sjálfum sér strax stað í verkinu. Hann segir setninguna hafa verið leiðarvísi sinn inn í bókina og í framhaldinu rekur hann sögu morðingjans og segir frá kynnumsínum af honum.
Carrère hefur starfað sem blaðamaður og hann segist aðspurður telja meginmuninn á starfi rithöfundarins og blaðamannsins felast í fjarlægð þeirra á viðfangsefnið. "Ég tel mig ekki hafa skrifað Óvininn sem blaðamaður og lít á hana sem skáldsögulega nálgun á blaðaefni. Rithöfundurinn verður að reyna að horfa á viðfangsefni sitt úr ákveðinni fjarlægð og taka sér góðan tíma. Blaðamaðurinn er aftur á móti með nefið ofan í viðfangsefninu og verður að vinna hratt."

Hið illa í hverjum manni

Carrère segir að þrátt fyrir náin kynni sín af Romand hafi hann ekki reynt að komast inn í hausinn á honum. "Það var nógu erfitt að finna rétta staðinn í mínum huga þó ég væri ekki að reyna að setja mig í spor Romands. Ég hef ekki trú á því að vera að krukka í kollinum á öðrum. Ég gerði mér líka fulla grein fyrir því að ég myndi ekki gera neinar stórkostlegar uppgötvanir og setti mér ekki það markmið að reyna að skilja hið óskiljanlega. Ég fann mig hins vegar knúinn til þess að segja þessa sögu. Ég hugsaði um Romand á hverjum degi öll þessi ár, um sögu hans og börnin hans sem voru á aldur við börnin mín.
Carrère segist þó vissulega hafa unnið heimildarvinnu sína eins og blaðamaður. Hann var viðstaddur réttarhöldin, ræddi við Romand, vini hans og kunningja og fór í vettvangsferðir á heimaslóðir Romands og víðar. En hvernig kom Romand Carrère fyrir sjónir?
"Hann lítur alls ekki út eins og morðingi og er alls ekki nein "Hannibal Lecter" týpa en hann er engu að síður illmenni og morðingi." Orðið Óvinurinn er notað um djöfulinn í Biblíunni en Carrère segist þó ekki líta á Romand sem djöful í mannsmynd. "Innra með okkur öllum blundar sjálfsagt afl sem kalla má djöfull og það er óvinurinn sem Romand glímdi við og sá djöfull sem ég reyndi að draga upp mynd af í bókinni.
Þeir sem þekktu Romand lýstu honum sem ljúfmenni og sjálfsagt hefur hann verið það á einhvern hátt. Hann drap ekki vegna þess að hann naut þjáningarinnar heldur vegna þess að hann óttaðist hana. Illu öflin í lífi hans voru ekki bara grimmd og blekkingar heldur ótti og tómleiki."

Harmleikirnir heilla

Óvinurinn vakti gríðarlega athygli þegar hún kom út í Frakklandi og tröllreið frönskum metsölulistum, en hvað veldur því að jafn hræðilegir atburðir og bókin fjallar um höfði svo sterk til hins almenna lesanda?
"Óvinurinn er ekki bara hryllingur þó sagan sé vissulega hræðileg og þó Romand sverji sig í ætt við aðra fjölda- og raðmorðingja þá tekur saga hans einnig á hlutum sem við þekkjum öll. Öll höfum við búið okkur til einhverja félagslega ímynd sem er frábrugðin því sem við erum í raun og veru og svo er misjafnt hversu breitt bilið er þarna á milli. Í tilfelli Romands var þetta hyldýpi en við þekkjum þetta öll og saga Romands leggur áherslu á þetta."
Carrère bendir jafnframt á að áhugi á svona málum sé síður en svo nýtilkominn. "Við þekkjum öll Makbeð og Ödipus og Romand er mannlegur eins og þeir. Þetta er sjálfsagt ekki mjög huggulegt svar en þetta er eina rétta svarið. Við eigum ekki að skammast okkar, eins og við gerum svo oft, þegar
svona mál ber á góma."

BIRT Í FRÉTTABLAÐINU