Hvenær stelur maður texta og hvenær stelur maður ekki texta? Þessi spurning brennur á mörgum eftir að glöggir bókmenntarýnar lýstu því yfir í fjölmiðlum, rétt fyrir jól, að prófessor Hannes Hólmsteinn Gissurarson hefði sett saman eins konar 620 blaðsíðna klippiverk úr textum fræðimanna um Halldór Kiljan Laxness, auk þess sem hann birti heilu textahlemmana úr verkum nóbelskáldsins lítið breytta án þess að geta heimilda.
Páll Björnsson fjallaði um bók Hannesar í Kastljósinu og benti á að höfundurinn hefði "þurft að vinna þessa bók aðeins betur" og tók meðal annars fram að það vantaði til dæmis "gæsalappir hér og þar, en þær eru jú notaðar til að afmarka beinar tilvitnanir."

Sagan segir að Páll hafi uppskorið óbeislaða reiði Hannesar fyrir dóminn þannig að Hannes hugsar væntanlega þeim Gauta Kristmanssyni, bókmenntafræðingi, og Páli Baldvin Baldvinssyni, bókagagnrýnanda Stöðvar 2 þegjandi þörfina en Gauti segir vinnubrögð Hannesar óverjandi frá fræðilegu sjónarmiði og vanvirðu við Laxness. Páll Baldvin dró heldur ekkert úr og tiltók nokkur dæmi um meintan stuld Hannesar á textum Halldórs og sagði mýgrút af slíkum dæmum í bók Hannesar og stakk upp á að fólk dundaði sér við það í jólafríinu að bera saman skáldævisögur Laxness og Hannesar.
Leikir og lærðir hafa því haft nóg til klóra sér í hausnum yfir á jólunum og ekki sér fyrir endann á öllum ósköpunum en Helga Kress, prófessor í almennri bókmenntaræði við HÍ, blandaði sér í málið með grein í Lesbók Morgunblaðsins í gær og segir uppistöðuna í bók Hannesar vera rit Peters Hallberg um ævi og störf skáldsins og segir að það megi hreinlega spyrja sig eftir hvern bók Hannesar sé í raun og veru.
Bjarni Þorsteinsson, útgefandi Hannesar, hefur svarið af sér allar ásakanir um handarbaksvinnubrögð AB við frágang bókarinnar en það þurfa fleiri að svara spurningunni um það hvenær maður stelur texta og hvenær ekki. Þar á meðal er dómnefndin sem tilnefndi Halldór eftir Hannes til Íslensku bókmenntaverðlaunanna í flokki fræðirita, og svo auðvitað Hannes sjálfur. Hann hefur að vísu þegar hafnað öllum ásökunum og mun gera grein fyrir afstöðu sinni þegar hann kemur til landsins í næsta mánuði.
Það mun varla vefjast fyrir Hannesi sem er öllum hnútum kunnugur í þessum efnum og benti til að mynda á ótrúleg líkindi inngangskafla úr bók bandaríska hagfræðingsins Artur N. Okun frá árinu 1975 og bók Gylfa Þ. Gíslasonar, prófessors, frá árinu 1977. Hannes birtir grein sína á heimasíðu sinni og segir í aðfrarorðum hennar að ritstuldur "er talinn alvarlegur í háskólaheiminum og varðar jafnan tafarlausum stöðumissi." Hannes heldur áfram og segist ekki vilja hafa bera slíkt á Gylfa og hafi því í upprunalegri útgáfu greinarinnar, sem ekki fékkst birt í Mogganum, viljað leiða að því líkum að Okun hefði sótt í smiðju miðju Gylfa en ekki öfugt.
Hannes veit því upp á sína tíu fingur hvernig á að fara með heimildir og færi aldrei að tilfæra texta annarra án þess að láta þess getið og mun því væntanlega upplýsa það í janúar hvenær Halldór Kiljan og Hallberg fengu tækifæri til að kynna sér skrif hans um nóbelskáldið.

(Svo öllu sé haldið til haga hér skal þess getið að upphafssetningin er fengin að láni úr Íslandsklukku Halldórs Laxness en lítilsháttar breytingar hafa verið gerðar á orðalagi.)

Smáa letrið í Fréttablaðinu.

Mende Nazer lifði einföldu og áhyggjulausu lífi í faðmi fjölskyldu sinnar í Núbafjöllum Súdans þar til hún var hneppt í þrældóm á þrettánda aldursári fyrir 9 árum síðan. Hún segir átakanlega sögu sína í bókinni Ambáttin í þeirri von að hún verði til þess að vekja athygli umheimsins á nútíma þrælahaldi.

"Ég veit að þetta er ótrúlegt en svona er raunveruleikinn og ég vona að saga mín geti hjálpað öðrum sem eru í sömu aðstöðu og ég var áður en mér tókst að flýja," segir Mende sem gerir sér ekki fyllilega grein fyrir því hvernig umheimurinn geti komið þeim sem haldið er í ánauð til hjálpar.
"Ég vil bara láta fólk vita af þrælasölunni og því sem er að gerast í Súdan. Ég hef það á tilfinningunni að með því að láta í mér heyra muni ég fá fólk til að reyna að gera eitthvað þó ég viti ekki nákvæmlega hvað."

Saklaus bernska verður martröð
Líf Mende breyttist í áralanga martröð vorið 1994 þegar arabahópur réðist inn í þorpið hennar, myrti íbúa í svefni, brenndi kofa þeirra, nauðgaði stúlkum og rændi börnum. Faðir Mende reyndi allt sem í hans valdi stóð til að bjarga dóttur sinni en allt kom fyrir ekki og henni var rænt ásamt öðrum stúlkum úr þorpinu og seld í þrældóm.
Henni var nauðgað á leiðinni og síðan var hún seld vel stæðri fjölskyldu í Súdan og þar var henni haldið nauðugri um árabil. Hún sá um öll húsverk á heimilinu, fékk aldrei frí og engin laun auk þess sem húsfreyjan misþyrmdi henni andlega og líkamlega af minnsta tilefni. Eigendur hennar sendu hana síðar til systur húsfreyjunnar sem var sendiherrafrú Súdans í London en eftir þriggja mánaða dvöl í borginni komst hún í samband við landa sína sem hjálpuðu henni að flýja.
"Eigendur" hennar og áhrifamenn í stjórnkerfi Súdans reyndu allt til að ná henni aftur og höfðu í hótunum við hana og félaga hennar í London. "Ég hef fengið frið fyrir þeim undanfarið enda er búið að reka sendiherrann og senda fjölskylduna heim."
Mende segist oft velta því fyrir sér hvað hafi fengið þrælahaldarana til að koma fram við sig eins og skepnu. "Þau voru vissulega ósköp venjuleg fjölskylda, hjón með börn, en samt voru þau svona vond við mig. Það er alveg sama hversu mikið ég hugsa um þetta þá kemst ég alltaf að þeirri niðurstöðu að þar sem þau greiddu peninga fyrir mig hafi þau litið á mig sem eign sína og þau gætu því gert við mig hvað sem þeim sýndist."

Hryllingurinn gleymist aldrei
Mende þurfti að berjast fyrir landvistarleyfi í Bretlandi í tvö ár. "Ég sótti um hæli í september 2000 og var strax hafnað þar sem stjórnvöld vildu ekki líta á mig sem flóttamann. Það tekur tvö ár að afgreiða beiðnir af þessu tagi og ég beið milli vonar og ótta í þessi ár. Yfirvöld breyttu síðan afstöðu sinni og ég fékk landvistarleyfið þann 24. desember árið 2002."
Mende reynir að lifa eðlilegu lífi í London en hryllilegar minningarnar sækja enn á hana. "Ég mun aldrei gleyma fortíð minni en hún hefur einhvern veginn runnið saman við nútíðina. Ég er ekki föst í fortíðinni. Hún kemur og fer. Þessar minningar munu aldrei hverfa og ég verð stundum mjög leið þegar ég hugsa um líf mitt og hvernig það hefði getað orðið ef mér hefði ekki verið rænt. Mig langar að vera hjá foreldrum mínum og fjölskyldu. Ég vona að geti einhvern tíma farið aftur heim en eins og ástandið er í dag er það of hættulegt."
En hvað er það sem veldur því að hin frjálsa Mende þorir ekki að heimsækja fjölskyldu sína? "Mér er ekki óhætt í Súdan. Stjórnvöld í landinu neita því stöðugt að þau tengist þrælahaldi þannig að ef ég færi aftur heim myndu reyna að þagga niður í mér. Saga mín hefur vakið mikla reiði meðal ráðamanna í Súdan og þeir myndu örugglega reyna að kyrrsetja mig eða taka mig fasta."

Þráir þorpið sitt
Mende gerir ráð fyrir því að hún muni búa í London áfram en á sér þá ósk heitasta að geta heimsótt fjölskyldu sína í Núbafjöllum. "Ég vil hafa frelsi til að koma og fara eins og mér sýnist. Mér líður vel í London enda finnst mér ég hafa endurfæðst þar. Ég fékk frelsið í London og hún verður alltaf sérstök þar sem nýja lífið mitt byrjaði í borginni. Ég bý með Svisslendingum sem tóku mig að sér. Þau passa upp á mig og eru afskaplega ljúf og góð. Það er sem betur fer enn til fólk í heiminum sem er nærgætið, samúðarfullt og gott."
Mende vissi ekkert um afdrif fjölskyldu sinnar eftir árásina á þorpið og sömu sögu er að segja af foreldrum hennar sem vissu ekkert hvort hún væri lífs eða liðin. "Það var svo mikil upplausn þegar mér var rænt að ég vissi ekkert hvort þau hefðu sloppið. Ég frétti ekki neitt af þeim fyrr en eftir að ég varð frjáls og fólkið sem hélt mér í haldi reyndi að ná mér aftur. Þá var fjölskyldu minni blandað í málið og haft í hótunum við hana. Það var mikill léttir að frétta að þau hefðu öll sloppið. Ég get ekki lýst því hvernig mér leið þegar ég heyrði í þeim í símanum og gat látið þau vita af mér. Þau búa í enn í gamla þorpinu en það var endurbyggt. Það hefur ekki verið ráðist á þau aftur og þau telja sig nokkuð örugg."

Pabbastelpan sem vildi verða læknir
Þegar Mende var lítil pabbastelpa í frumstæða fjallaþorpinu sínu dreymdi hana um að mennta sig og verða læknir en hana langaði að sinna heilsugæslu þorpsbúa. Hún býr í gerbreyttum heimi núna en heldur enn í æskudrauminn.
"Mig langar enn að verða læknir. Ég hef þó komist að því að það verður mjög erfitt vegna tungumálaörðugleika og vegna þess hversu litla menntun ég hef. Ég stefni samt að því að starfa á þessu sviði og gæti vel hugsað mér að læra hjúkrun. Ég er núna að einbeita mér að því að læra ensku betur til þess að geta orðið hjúkrunarfræðingur en allt tekur þetta sinn tíma."
Saga Mende hefur vakið verðskuldaða athygli en á hún eitthvað eftir ósagt?
"Þetta er auðvitað ekki sagan öll. Ég segi bara frá því sem ég upplifði þegar ég var tekin frá foreldrum mínum og því sem ég mátti þola í ánauðinni þangað til ég kom til London og tókst að strjúka. Ég hef því enn frá mörgu að segja en það yrði þá öðruvísi bók sem myndi ekki snúast um þrælahaldið, heldur æskuna, lífið í fjöllunum og það sem hefur drifið á daga mína frá því ég flúði."

Fréttablaðið

"Mér finnst miklu skemmtilegra að vinna með börnum en fullorðnum," segir Regína Pokorna stórmeistari í skák. "Ég elska að vinna með börnum. Ég þjálfaði nokkur börn heima í Slóvakíu og hafði mjög gaman að því." Regína kemur frá Slóvakíu og er í hópi öflugustu skákkvenna heims þrátt fyrir ungan aldur en hún er aðeins 21 árs. Regína er einn af ötulustu liðsmönnum Hróksins og hefur látið hressilega til sín taka í barnastarfi félagsins á síðustu mánuðum. Hún hefur meðal annars heimsótt fjölda grunnskóla á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurlandi og hefur gert stormandi lukku hjá skólabörnum sem hafa notið leiðsagnar hennar og fengið tækifæri til að tefla við hana fjöltefli.

Lengi býr að fyrstu gerð
Sjálf var Regína ung að árum þegar hún settist fyrst að tafli. "Pabbi byrjaði að kenna mér að tefla þegar ég var á fimmta ári. Ég gekk í skákklúbb fljótlega eftir það og byrjaði að keppa á mótum þegar ég var sex ára. Þegar ég var 9 ára sigraði ég á móti í Tékkóslóvakíu og eftir það var ég send í heimsmeistarakeppni og varð í öðru sæti þar. Síðan þá hef ég keppt á fjölmörgum Evrópu- og heimsmeistaramótum og tel mig geta verið mjög sátta við árangurinn. Ég hef oftast verið í einhverjum af efstu sætunum og hef þrisvar orðið Evrópumeistari kvenna."
Regína segir að það sé engin spurning að það sé best fyrir börn að byrja að æfa sig í skákinni sem fyrst. "Þegar krakkar eru fimm til sex ára eru þau á mjög góðum aldri og taka framförum mjög hratt. Þau þurfa bara að mæta í skólann og sinna áhugamálum sínum og hafa því mikinn tíma aflögu og geta einbeitt sér að taflinu. Þegar þau eldast fjölgar áhugamálunum og það eru fleiri hlutir sem toga í þau og þá fer það oft þannig að þau nenna ekki að eyða miklum tíma í skákina. Áhyggjunum fer líka fjölgandi með aldrinum og þá minnkar einbeitingin."

Efnilegar stelpur á Íslandi
Regína segist hafa rekist á mjög efnilega krakka í Íslandsheimsóknum sínum en bendir á að það sé ekki nóg að vera efnilegur þegar maður er ungur og þeir sem vilji ná virkilega langt verði að taka skákina alvarlega og stunda æfingar og þjálfun eins og í hverri annari íþrótt. "Það er til dæmis mjög ánægjulegt að segja frá því að ég hef hitt nokkrar stelpur sem gætu náð langt en það er gaman að sjá hversu áhugasamar stelpurnar eru. Heima í Slóvakíu eru frekar fáar stelpur í skákinni og það er algengt að þegar ég keppi á stórum mótum þar þá eru yfirleitt um 50 stelpur að keppa innan um 500 stráka. Það er mjög gaman að sjá hversu mikill skákáhuginn er hérna. Hann er þokkalegur heima en aðalíþróttirnar eru fótbolti og íshokkí og annað fellur í skuggann."

Skákin gengur fyrir
Regína hefur komið til Íslands fjórum sinnum síðastliðið ár og heldur heimleiðis í dag eftir að hafa dvalið hér í tvo mánuði. "Þetta er búið að vera alveg frábært. Ég er bæði búin að vera að tefla fyrir Hrókinn á ýmsum mótum, til dæmis á Selfossi, og svo fór ég með Hróknum til Grænlands í sumar. Það var alveg æðislegt. Maður steig inn í einhvern allt annan heim á Grænlandi sem er engu líkt. Annars er ég mest búin að vera í skóla- og kynningastarfi Hróksins og hef haft gaman af."
Regína fer beint heim til Slóvakíu frá Íslandi en gerir ráð fyrir að koma aftur fljótlega á næsta ári. "Nú fer ég heim til að æfa mig. Ég tók mér árs frí frá skóla til að æfa mig og taka þátt í skákstarfinu hérna á Íslandi.
Nú hefst þjálfunin aftur á fullu en maður teflir svolítið öðruvísi eftir að hafa eytt svona miklum tíma með óreyndu skákfólki. Ég þarf því að herða mig þar sem ég er alls ekki sátt við hvernig ég hef verið að tefla undanfarið."

Dansar í Reykjavík
Regína sér þó síður en svo eftir þeim tíma sem hún hefur eytt á Íslandi. "Ég er búin skemmta mér alveg rosalega vel. Vinir mínir hafa komið hingað og verið með mér og þetta er búið að vera æðislegt." Regína gerði vitaskuld úttekt á hinu margrómaða næturlífi Reykjavíkur og lætur vel að.
"Það er mjög gaman að dansa og skemmta sér hér. Staðirnir eru fínir og tónlistin er mjög góð. Slóvakar þykja drekka mjög mikið en jafnast samt ekkert á við Íslendinga. Ég held að það sé ekki hægt að segja annað en Íslendingar drekki allt of mikið," segir skákdrottningin sem ætlar að skerpa sóknarleiki sína milli jóla og nýárs og mun svo mæta tvíefld til Íslands árið 2004.

Fréttablaðið

Það mun seint ríkja full sátt um tilnefningar til Íslensku bókmenntaverðlaunanna enda verða gæði skáldverka og fræðirita ekki mæld eftir vigt, stærð og þykkt. Það er því ekki öfundsvert hlutskipti að þurfa að velja fimm "bestu" skáldverk og fræðirit hvers árs og það ágæta fólk sem fórnar ófáum andvökunóttum í lestur og heilabrot hlýtur að vera við því búið að forsendur fyrir vali þess verði teygðar og togaðar á alla vegu.

Hlutur rithöfunda í þessum árlega mannjöfnuði þriggja manna nefndanna hefur þó, að þessu sinni, fallið í skuggann fyrir þeirri átakanlegu staðreynd að aðeins ein tilnefning af tíu féll konu í skaut. Jólabókaflóðin hafa að vísu oft verið öflugri en nú og því verður ekki neitað að hlutur kvenna á þessu samdráttarári í bókaútgáfu er ansi rýr.
Þetta breytir því þó varla að þeir sem fylgjast með þróun jafnréttismála almennt og rannsaka hlut kvenna í fjölmiðlaumræðu, fjölda þeirra í stjórnum og ábyrgðarstöðum hljóta að spyrja sig hvað valdi því að engin kona fær tilnefningu í flokki fagurbókmennta. Þetta mun vera einsdæmi í sögu verðlaunanna og það sem furðulegast er að þegar þetta gerist sitja tveir þekktir kvenskörungar í dómnefndinni.
Kynjakvóti er vissulega útilokaður í þessum efnum og væri öllum skrifandi konum til minnkunar en þar sem nefndarstörf af þessu tagi ganga út á málamiðlanir og samningaviðræður hlýtur fólk að ætla að hægt hefði verið að skipta í það minnsta einum karli út fyrir konu. Þær fáu bækur sem konur skrifa í ár þykja nefnilega, sumar hverjar, býsna góðar.
Það hefur einnig vakið eftirtekt að valkyrjurnar Ingibjörg Sólrún Gísladóttir og Katrín Jakobsdóttir, sem sátu í nefndinni ásamt einum karlmanni, eru báðar varaformenn stjórnmálaflokka. Það breytir svo sem engu enda er Katrín í hópi gleggri bókmenntarýna landsins og vinsældir Ingibjargar Sólrúnar hljóta að réttlæta það að hún gegni hlutverki fulltrúa almennings í nefndinni.
Þetta er þó ef til vill ekki síst tímanna tákn en undanfarið hefur mikið verið rætt um að stjórnmálamenn hafi misst öll völd sín til auðmanna og viðskiptablokka. Alþingi er sem sagt að verða eins og hálfgerð hússtjórn í meðalstórri blokk í Kópavoginum. Þar þrasar fólk að vísu um bílastæðamál og sorphirðu á meðan pólitíkusunum er þó í það minnsta enn treyst til þess að hafa vit á bókmenntum. Næsta skref hlýtur því að vera að koma þriðja varaformanninum að í nefndinni og þá væri eðlilegast að stjórnarflokkarnir skipuðu tvo og stjórnarandstaðan einn. Hlutföllin væru þá svipuð og í Útvarpsráði og öðrum slíkum stofnunum. Engir kunna hrossakaup betur en stjórnmálamenn og þannig væri vart hægt að efast um sameiginlega niðurstöðu þriggja slíkra. Hlutur kvenna myndi þá ekki skipta neinu sérstöku máli, vinsældir höfunda yrðu aukaatriði rétt eins og huglægt mat nafnlausra kjósenda úti í bæ á gæðum tiltekinna verka.
Hver getur efast um gæði bókmenntaverka sem hafa hlotið sameiginlega náð fyrir augum Guðna Ágústssonar, Geirs H. Haarde og Ingibjargar Sólrúnar eða Katrínar Jakobsdóttur?

Smáa letrið í Fréttablaðinu.