PSYCHO - ROBERT BLOCH

Mömmustrákurinn Norman Bates hefði getað orðið algert skrímsli, í bók Blochs ef höfundurinn hefði skilið eftir einhverjar eyður í sögunni. Norman er n.k. varúlfur, sem hefur hamskipti áður en hann fremur illvirki sín. Hann er stórhætulegur og kynni við hann geta hæglega leitt til dauða. Ógnin sem af honum stafar er svipuð þeirri sem fylgir Michael Myers, eini munurinn er sá, þó Michael virðist einnig eiga við e.k. kynferðislega brenglun að stríða, að Michael er eitt stórt spurningarmerki. Það er ekki hægt að skýra eðli hans eða ástæður fyrir gerðum hans. Hann er ekki mannlegur, þó hann sé á yfirborðinu ósköp venjulegur fjöldamorðingi með búrhníf.
Norman á hins vegar engin leyndarmál. Bloch kjaftar þeim öllum og býður lesandanum ekki upp á miklar vangavelltur í kringum Norman. Hann er dæmigerður komplexaður sikkópati, sem hefur verið stórskemmdur í uppeldi.

Persónuleiki Normans þríklofnar, þegar hann myrðir mömmu sína, og eftir það gengur mútta ávallt laus, einhvers staðar í hugarfylgsnum hans. Hún gerir allt sem hún getur til að vernada litla drenginn sinn og hann gerir allt sem hann getur til þess að passa upp á mömmu og sjá til þess að ekkert komist upp á mili þeirra.
Fullorðni Norman reynir svo af öllum mætti að vera sjálfstæður fullorðinn maður. Söfnunarárátta hans er greinilegt dæmi um þetta, en þegar hann gleymir sér í söfnunum sínum, finnst honum hann vera kóngur í ríki sínu, auk þess sem sumt af því sem hann safnar, bækurnar og klámritin, mynda n.k. hornsteina þess fantasíuheims sem hann lifir í.
Hann notar einnig áfengi til að sanna sjálfstæði sitt og flýja undan ægivaldi móður sinnar. Brennivínið fær hann til þess að slaka á gagnvart mömmu sinni. Honum finnst hann hafa hugsannir sínar út af fyrir sig og veit ekkert um það að þegar hann dettur út vegna áhrifanna, þá tekur mamma öll völd. Það er einnig athyglisvert, varðandi drykkjuna, að hann snertir ekki áfengi í húsinu, aðeins á mótelinu. Með þessu kemur greinileg skipting á yfirráðasvæðum fram.
Húsið tilheyrir mömmu og andi hennar svífur þar yfir vötnum, en mótelið er svæði Normans. Þannig að þegar Norman býður Mary upp í húsið er hann að storka mömmu sinni all hressilega, með því að hleypa þessari tík inn í helgidómin, og reyna að sýna fram á sjálfstæði sitt. Auk þess að vera óboðin gestur leyfir Mary sér að gagnrýna mútter og hvetja Norman til þess að losa sig undan oki hennar. Hún veitist þannig að mæðginunum og er að reyna að reka fleyg á milli þeirra, auk þess sem hún æsir Norman upp kynferðislega og ögrar honum, að því er honum finnst. Þannig að mamma hefur ærna ástæðu til spretta upp úr ruggustólnum og gera það sem Norman er ófær um - vernda bæði hann og einingu fjölskyldunnar.
Það er meira um svæðaskiptingar í sögunni. Norman stendur í skugganum. Hann liggur í leyni, einangraður. Aleinn, með mömmu, alveg eins og hann vill hafa það. Sam er í algerri andstöðu við hann. Hann er vel liðinn, góður og rétsýnn. Hann tekur ábyrgð á foreldri sínu á heilbrigðan hátt, á meðan Norman gerir það á eins brenglaðann hátt og hægt er að hugsa sér.
Lila er á svipuðum slóðum og er í raun miklu æskilegri kvennkostur fyrir Sam en Mary. Þessi þríhyrningur er eins og David Punter bendir á “...straight from the pages of pulp fiction;” (bls. 94). Þau eru steríótýpur, sem gera ekkert meira en skila því af sér , sem ætlast er til af þeim. Mary er svolítið vafasöm persóna, sem ákveður að segja skilið við heim heilbrigðar skynsemi, og stígur yfir á hið gráa svæði, sem er á mili heima Sams og Normans og refsingin er að sjálfsögðu dauði. Sam fær hins vegar, hugsanlega, hina ljúfu og heilbrigðu Lilu, í verðlaun fyrir góðmennsku sína.
Eins og áður sagði klofnaði Norman eftir áfallið, sem fylgdi móður morðinu. Eftir því sem árásunum á þessa brengluðu einingu fjölgar verður ástand Normans tvísýnna. Stöðug ásókn frá ytri heiminum, sem enda með því að “the shit hits the fan” og allt kemst upp, verður til þess að loka hringnum, nokkurn vegin á sama stað og hann byrjaði - á Hælinu. Norman klofnaði þar niður í þrjá persónuleika ca. tuttugu árum áður og nú rennur hann aftur saman í einn - sá sterkasti tekur öll völd og hin meinlausa gamla góða mamma nær yfirhöndinni og vondu strákarnir hverfa fyrir fullt og allt. Með þessu er Norman eiginlega “afskrímslaður”. Í ræðu geðlæknisins er allt dregið fram og útskýrt - ekkert dularfullt eða óskiljanlegt fær að sitja eftir til þess að gera Norman ógnvænlegri - hann mun ekki einu sinni drepa flugu. Öll sú upplausn sem fyldi Norman og ríkti í fantasíuheimi hans er orðin rökrétt og stendur frosin í hinum skynsama og heilbrigða heimi okkar Sam´s. Norman er orðin jafn máttlaus og hættulaus eins og Freddy Krueger verður þegar fórnarlömb hans vakna.

PSYCHO - 1960

Í myndinni segir Hitchcock sögu Blochs með litlum breytingum, en frásagnarháttur hans og uppsetning gæða hana hinsvegar miklu meira lífi, fyndni og spennu. Áhorfandinn er stöðugt blekktur og Hitchcock leikur sér að tilfinningum hans og hefur hann stöðugt að fífli með aðstoð myndavélarinnar. Hitchcock þvælist um með sjónarhornið. Hann byrjar hjá Marion og eyðir töluverðum tíma í að fylgjast með henni, ráninu og flótta hennar. Marion er greinilega aðalsögupersónan, leikin af stórstjörnu, og gífurleg áhersla er lögð á peningana. Fyrsta sjokkið sem áhorfandinn verður fyrir kemur svo þegar myndin er varla hálfnuð. Marion er kálað af gamalli kerlingu.
Þetta er sannkallað pungspark, þar sem stjörnur höfðu alltaf verið heilagar - þær deyja ekki í miðri mynd. Þegar þetta gerist, enn þann dag í dag, verða áhorfendur fyrir áfalli. Nærtækasta dæmið er þegar Bruce Willis skýtur John Travolta í tætlur, þegar hann kemur af klósettinu í Pulp Fiction. Meiriháttar áfall. Leikarinn sem er með Óskarsverðlaunatilnefningu fyrir besta karlhlutverk drepin í miðri mynd!!! Menn hafa náttúrlega verið algerlega slegnir 1960 (og eru enn) þannig að þeir færa alla sína athygli og samúð beint yfir á Norman, sem virðist svo sem vera allt í lagi gaur - pínu “peeping tom” kanski, en ekkert alvarlegt.
Hitchcock getur samt ekki stillt sig um að halda áfram að rugla í áhorfandanum -eftir að hann er búinn að kála Janet byrjar hann hringferð um herbergið með myndavélinni - fer frá auga stúlkunar fram og staðnæmist við peningana og súmmar á þá. Peningarnir virðast enn skipta einhverju máli, þó þeir hafi ekkert gildi whatsoever. Myndavélin heldur síðan áfram meðfram veggnum og starir lengi á húsið út um gluggann.
Gluggagægjur eru stórt þema í myndinni og áhorfandanum er í raun ekki stætt að setja sig upp á móti Norman, þó hann sé “peeping tom”, vegna þess að áhorfandin er það líka. Hann er búin að vera á gægjum af og til í gegnum atburðarásina. Hitchcock byrjar myndinna á að láta okkur gægjast inn um gluggann hjá Sam og Marion - og það er greinilegt að við höfum rétt misst af aðal fjörinu. Forleikurinn að sturtusenunni fer fram í gegnum gægjugat Normans. Auga hans er í forgrunni og við gægjumst með honum. Eftir morðið horfir niðurfallið ógnvekjandi í augun á okkur, um leið og það drekkur í sig líf stúlkunnar, sem við horfumst loks í augu við - þar sem hún starir á okkur brostnu og líflausu auga. Það eru allir á gægjum, meira og minna út alla myndina, eða þá að vonast til þess að horft sé á sig eða óttast það. Fuglarnir stara stöðugt á Norman, vita allar skammir upp á hann og í lokin vonast mamma til þess að fylgst sé með henni (gerir fastlega ráð fyrir því), svo menn geti gert sér ljóst að hún sé meinlaus.
Eins og áður sagði þá rekur Hitchcock sögu Blochs alveg í megindráttum. Norman er þó töluvert öðruvísi en í bókinni, skemmtilegri og hættulegri. Hann hefur myrt áður í myndinni, virðist þurfa minni ögrun og er sneggri upp á lagið. Hann er vel á sig komin líkamlega, þ.e. Tony Perkins er grannur og lipur en ekki þessi feiti , þunnhærði nörd, sem Norman er í bókinni. Perkins er heldur ekki drykkfelldur. Hann virðist ekki þurfa þess með. Þegar hann er á mótelinu, þá hefur (finnst honum) hann yfirhöndina. Þannig að Hitchcock notar þessa skiptingu milli hússins og mótelsins, líkt og bókin gerir og gerir e.t.v. meira úr henni. Húsið er fjarlægara og miklu meira off limits í myndinni, enda er mamman miklu leyndardómsfyllri þar og leiðin upp að húsinu er ekki sýnd fyrr en í lokin. Þegar styttist í að hið sanna komi í ljós og að mamma verði afhjúpuð.
Mótelið er svæði Normans og þar þorir hann, þó feimin sé, að reyna við Marion. Hann tælir hana inn í prívatið sitt og er greinilega mjög spenntur, eins og þetta sé e.k. forleikur og inni á skrifstofunni gefur hann í skyn, með rósamáli Hitchcocks, að hann væri til í að njóta hennar - síðan kíkir hann aðeins á hana, áður en hún fer í sturtu. Eftir það fer hann heim og hittir, sjálfsagt, mömmu, sem bregst hin versta við og ákveður að grípa í taumana.
Myndinni lýkur næstum því nákvæmlega eins og bókinni, því miður, þar sem endirinn verður enn lummulegri þegar hann fylgir í kjölfar alls sem gengið hefur á í myndinni. Myndin hefur verið svo mögnuð og spennandi að þessi “afskrímslun” á Norman, verður hálf kjánaleg og veldur einhvern veginn algerlega neikvæðu spennufalli. Bloch hefur hins vegar komist upp með að láta bókina enda á þennan hátt, vegna þess að eins og hann segir söguna stefnir allt í þessa átt og sennilega dettur fáum lesendum til hugar að krefja hann um tilþrifameiri endi.

Spjallrásir á Netinu voru einhvern tíma ágætis uppspretta þjóðfélagsumræðna þar sem menn tókust mátulega hressilega á. Þessir þræðir hafa verið hálf slappir undanfarið og sjaldséðar tilraunir manna til að hefja gáfulegar og málefnalega samræður kafna jafnan í flóðbylgju innihaldslauss bulls. Það er eins og þessir þræðir séu orðnir helsta athfvarf illa skrifandi nöldurseggja sem komast ekki að í símatímum Útvarps Sögu.

Spjallþræðirnir vekja helst athygli út fyrir þröngan hóp þáttakenda þegar þeir blandast inn í rógburð og ærumeiðingar en þannig hafa Víkurfréttir gefist upp á að halda úti slíkum vef vegna ritstjórnarlegrar ábyrgðar á því sem Pétur og Páll geta fengið þar birt en vefurinn var á tímabili orðinn skotgröf þeirra sem vildu hrella söngkonuna Leoncie.
Femin.is lenti einnig í hremmingum á dögunum þegar Sverrir tattú var borinn illsannanlegum sökum á spjallsvæði síðunnar. Ærumeiðandi færslur voru fjarlægðar en Sverrir ætlar í mál.
Blaðamannafélag Íslands heldur einnig úti spjallsvæði og gerir kröfu um að fólk skrifi þar undir nafni. Það er skemmst frá því að segja að spjallið er steindautt, enda renna flestir á rassinn í ærumeiðingunum þegar þeir eru sviptir nafnleynd. Einhverjir gerðu sér vonir um að blaðamenn lyftu netumræðu á æðra plan á þessum rafræna leikvelli sínum en það fer lítið fyrir snilldartöktunum. Kannski vegna þess að þeir sem hafa af því atvinnu að afla frétta og koma þeim til neytenda hafi annað við tíma sinn að gera en að æfa sig í hundalógík á Netinu.
Það er lýsandi fyrir ástandið að heitasta umræðan á spjallvef Press.is snýst um það hverji rmegi kalla sig blaðamenn.
Þessi stétt hefur í gegnum tíðina verið frekar illa þokkuð og alþjóðlegar kannanir benda til þess að fjölmiðlafólk sé stressaðasta starfstéttin og líkleg til að drepast fyrir aldur fram af völdum magasárs, drykkju og reykinga. Ekki beint
eftirsóknavert hlutskipti en nú vilja allt í einu allir vera blaðmenn. Ef til vill vegna þess að með tilkomu Netsins urðu allir blaðamenn og hafa því eðli málsins vegna skoðanir á öllu sem tengist fjölmiðlun.
Hrafnkell Daníelsson blandar sér í umræðuna þó hann vilji ekkert endilega fá tilta sig blaðamann enda heldur hann úti hinum máttlausa frétta- og spjallvef www.alvaran.com og er því hvorki meira né minna en ritstjóri og fréttaritari.
"Það má eiginlega í framhaldi af því, segja með góðri samvisku að blaðamaðurinn sé dauður í þeirri merkingu orðsins, því allir sem eru í því að skrifa fréttir í blöð, á netið eða fyrir útvarp eða sjónvarp, eru ekkert annað en fréttaritarar."
Blaðmannstitilinn vill hann sem sagt leggja af og telur hann úreltan í breyttu fjölmiðlaumhverfi þó menn séu enn að segja fréttir á prenti út um allann heim.
Fréttaritarinn og ritstjórinn, Hrafnkell, er þó svolítið spenntur fyrir gamla titlinum og veltir fyrir sér hvort hann þurfi að mennta sig í faginu eða ekki. Aðrir eru ekki að flækja málið fyrir sér með menntunarkröfum og styðjast við félagatal Blaðamannafélags Íslands.
Hrafnkell getur sótt um inngöngu á Netinu og virðist einungis þurfa að hafa haft atvinnu af fjölmiðlun síðustu 12 mánuði. Þá kemst hann í hóp Jónasar Kristjánssonar, Styrmis Gunnarssonar, Marðar Árnasonar, alþingismanns, Eiríks Hjálmarssonar, aðstoðarmanns borgarstjóra, Thelmu Tómasson, kynningarfulltrúa Latabæjar, Heimis Más Péturssonar, fjölmiðlafulltrúa Flugmálastjórnar, Björns Inga Hrafnssonar, aðstoðarmanns utanríkisráðherra , Árna Johnsens, fyrrverandi alþingismanns, Ingva Hrafns Jónssonar, meints álitsgjafa, og síðast en ekki síst Sigga Hlö og Valla Sport.
Er þetta nokkuð flókið? Erum við ekki öll blaðamenn? Sumir eru bara góðir
og aðrir lélegir eða að vinna við eitthvað allt annað en að segja fréttir?

Smáa letrið í Fréttablaðinu.

Það þykir vart fréttnæmt lengur þegar Íslendingar skjóta upp kollinum í heimsfréttum þó það kitli enn þjóðarstoltið þegar það gerist. Við erum enn að slást um Snorra Sturluson við Norðmenn og erum tilbúnir í hart við Dani og jafnvel Þjóðverja líka um eignarhaldið á myndlistarmanninum Ólafi Elíassyni.
Þetta er þó allt gott og blessað og ekkert tiltökumál samanborið við þjóðrembinginn sem braust út í liðinni viku þegar fregnir bárust af því frá Írak að Íslendingar hefðu unnið Íraksstríðið fyrir Bush og Blair.

Glöggt er gests augað og okkar menn fundu reiting af gereyðingavopnum í landinu. Loksins voru tekin af öll tvímæli um að þessi litla herlausa þjóð norður í ballarhafi átti fullt erindi í bandalag hinna staðföstu þjóða.
Gleðin varð þó skammvinn þar sem það kom fljótt í ljós að gereyðingarvopnin voru gamalt sinnepsrusl sem getur helst komið ófeigum í hel í miklu magni við kjöraðstæður. Réttlætingin fyrir stríðinu gufaði upp jafn fljótt og Íslendingarnir fundu hana og dældin sem fundurinn skyldi eftir sig á þjóðarstoltinu minnti nokkuð á vonbrigðin sem fylgdu því þegar besti skíðamaðurinn okkar tók upp á því að detta alltaf í stóru brekkunum úti í heimi, sprækasti frjálsíþróttamaðurinn okkar fór að glíma við krónísk meiðsli á stórmótum og að Keikó skyldi yfirgefa okkur. Sinnepsfundurinn í Írak sýnir okkur svo ekki verður um villst að við stöndum öðrum þjóðum langt að baki í stríðsbrölti. Það væri helst að Halldór Ásgrímsson gæti sent Bush mannskap til að stjórna yfirheyrslunum yfir Saddam Hussein þar sem víkingarnir okkar voru býsna flinkir við að rekja úr mönnum garnirnar á milli þess sem þeir drápu mann og annan í ölæði. Annars fóru okkar menn utan til að sækja fallegar konur, þræla og auðæfi. Það er Íslendingum því ekki eðlislægt að þefa uppi sinnepsgas.
Rússneski þjóðernissinninn og brjálæðingurinn Vladímír Zhírínovskí afgreiddi okkur snaggaralega þegar Jón Baldvin Hannibalsson, þáverandi utanríkisráðherra, ruddist upp á dekk og viðurkenndi manna fyrstur, fyrir hönd Íslendinga, sjálfstæði Litháa. "Þið eigið ekki einn einasta kafbát og ekki einu sinni skriðdreka," sagði Zhírínovskí og það var ekki laust við hótunartón í röddinni. Ætli okkur sé ekki hollast að láta Bush, Írak og sinnepið eiga sig og einbeita okkur að útflutningi listar og skapandi hugvits?
Björk verður ekki tekin af okkur að það var Íslendingur sem forritaði geimskipið sem er núna á Mars. Svo mikið er víst.

Smáa letrið í Fréttablaðinu.

Ídol stjörnuleitin á Stöð 2 hefur heltekið þjóðina og þeir sem hafa náð þetta langt í keppninni hafa öll uppskorið sínar eftirsóttu 15 mínútur af frægð en eftir því sem fallistunum fjölgar fá stjörnuefnin að kynnast því að þó það sé hátt að klífa er fallið lágt og gleymskunnar dá tekur endalaust við. Það er þó huggun harmi gegn að sagan malbikar yfir okkur öll hversu hátt sem frægðarsólin rís.

Spaugstofan kann þó að vera yfir þetta hafin. Vinsældir hennar eru óþrjótandi og endingin með ólíkindum. Samkvæmt nýrri fjölmiðlakönnun Gallup horfa 46,6% á Ídolin á föstudagskvöldum. Þetta er auðvitað býsna gott en það horfa nákvæmlega jafn margir á Laugardagskvöld með Gísla Marteini í Sjónvarpinu sólarhring síðar. Gísli Marteinn, einn og sér, hefur því togkraft á við Kalla Bjarna, Önnu Kristínu, Jón Sigurðsson, sem er að vísu álíka glaðlegur og Gísli, Tinnu Marínu og Ardísi Ólöfu.
Það er þó ekki útilokað að Gísli Marteinn sé að græða áhorf á því að Spaugstofan kemur í kjölfar hans en það er engum blöðum um það að fletta að þeir Karl Ágúst, Siggi Sigurjóns, Örn Árnason, Randver og Pálmi Gests eru hin einu sönnu ídol íslensku þjóðarinnar en á þá horfa 68,8% Íslendinga í hverri viku. Geri aðrir betur.
Pálmi mætti býsna drjúgur í útvarpsþáttinn King Kong í gærmorgun og blés á allar gagnrýnisraddir um að Spaugstofan sé orðin gömul og lúin. Hann hafði líka alveg efni á því enda með yfir 60% áhorf hjá íslendingum 12-19 ára, 30-39 ára og 40-49 ára. Áhorfið eykst svo eftir því sem fólk eldist, er 84,2% hjá fólki 50-59 ára og að sögn Pálma horfa hvorki meira né minna en 100% fólks á aldrinum 60-80 ára á Spaugstofuna.
Pálmi benti þó á að það væri vissulega eðlilegt að ungir menn reyndu að gera lítið úr þeim sem eldri eru en beindi síðan spjótum sínum að Dr. Gunna sem sér um Popppunktinn á Skjá Einum. Doktorinn hefur sent Spaugstofunni tóninn en Pálmi svarar gagnrýni hans með því að benda á að það sé hjákátlegt þegar miðaldra menn séu með sama kjaft og unglingar.
Dr. Gunni er líka alger minnipokamaður í samanburði við Spaugstofuna en samkvæmt Gallup horfa 16,1% á Popppunktinn. Þátturinn er þó á góðri siglingu og því er alls ekki útilokað að hann verði orðinn jafn vinsæll og Spaugstofan er nú þegar Dr. Gunni er kominn á aldur Pálma og krakkarnir sem nú bítast um ídolsætið mæta sjóuð í Popppunktinn og leysa Rúna Júl og Sigurjón Kjartansson af sem keppendur.
Pálmi getur þá hlegið að því á elliheimilinu að það hafi þurft að sameina Popppunkt og Ídol til að ná Spaugstofunni.

Smáa letrið í Fréttablaðinu.

Orðuveitingar forseta Íslands eru sígilt þrætuepli sem þjóðin fær að narta í upphafi hvers árs og svo aftur á þjóðhátíðardaginn 17. júní. Af hverju fékk þessi orðu en ekki hinn?

Sumir fá heiðursmerkið fyrir óeigingjarnt starf í þágu annarra, aðrir jafnvel fyrir að stefna eigin lífi í hættu til að bjarga öðrum og svo eru alltaf nokkrir sem fá fálkaorðu fyrir að hafa verið duglegir að mæta í vinnuna hjá hinu opinbera.
Einhverjir ráku upp til dæmis upp stór augu þegar þeir sáu að Ólafur Ragnar Grímsson nældi riddarakrossi í Ellert Eiríksson, fyrrverandi bæjarstjóri í Reykjanesbæ, fyrir störf að sveitarstjórnar- og félagsmálum, á nýársdag.
Sama má segja um heimspekingurinn Gunnar Dal sem hefur verið svo duglegur að uppfærða íslensku þjóðina um heimspekileg málefni í gegnum árin að hann hefur meðal annars verið fastagestur á listum hinna ýmsu blaða yfir ofmetnustu Íslendingana í rúman áratug. Sú ákvörðun forsetans að veita honum riddarakross fyrir ritstörf og framlag til íslenskrar menningar mun líklega tryggja honum áframhaldandi setu á slíkum listum um ókomna tíð.
Forsetar seinni tíma hafa haft það yfirlýsta markmið að draga úr orðuveitingum en lítið fer fyrir efndunum og menn hljóta að spyrja sig hvort orðuveitingar í þessu magni dragi ekki annaðhvort úr virðuleika heiðursmerkisins eða glæsileika þeirra sem þiggja þær.
Þannig hlaut gamli kominn og stjórnmálaskörungurinn Svavar Gestsson fálkaorðu fyrir nokkrum árum eftir að hafa verið gerður bitlaus með sendiherratign. Það var ekki mikið eftir af töffaranum Svavari þegar hann tók við orðunni af fyrrum félaga sínum í Alþýðubandalaginu.
Tónlistarmaðurinn og erkitöffarinn Bubbi Mortens lét það þó ekki slá sig út af laginu þegar honum var veitt orða í upphafi síðasta árs og sagði meðal annars að þetta þýddi ekkert að hann færi að þegja og hætta að segja meiningu sína enda liti hann á þetta sem viðurkenningu á því sem hann hefur verið að gera.
Það þarf stóra menn til að bera fálkaorðuna og því hljóta menn að spyrja sig hvort fálkaorðan sé ekki á villigötum, eða hvernig getum við hin, sem aldrei nennum að lyfta litla putta til að hjálpa náunganum, borið virðingu fyrir þessum heiðursmerkjum, þegar þeim er dritað á víxl á alvöru hvunndagshetjur sem stofna lífi og limum í hættu fyrir náungann, listamenn sem rembast við að auðga menningu okkar og svo skylduræknar skrifstofublækur og pólitíkusa sem eyða starfsævinni í að ota eigin tota á fullum launum frá ríkinu? Eru þá ekki allir Íslendingar yfirleitt slíkt sómafólk að þeim beri að fá heiðursmerki fyrir það að vera til og vakna til vinnu á morgnanna?

Smáa letrið í Fréttablaðinu.

"Þetta eru auðvitað ólíkar bækur en það má alveg segja það að þessi bók hlaut að koma í kjölfarið," segir Guðni Elísson, lektor við Háskóla Íslands og ritstjóri greinasafnsins Áfangar í kvikmyndafræðum sem Forlagið gefur út, þegar hann er spurður hvort Áfangarnir komi í rökréttu framhaldi af hinu risavaxna greinasafni Heimur kvikmyndanna sem hann ritstýrði árið 1999.
Áfangar í kvikmyndafræðum er safn 26 þýddra greina sem allar hafa sætt tíðindum í sögu kvikmyndafræðinnar. Höfundar greinanna eru helstu hugmyndasmiðir, leikstjórar og fræðimenn kvikmyndasögunnar en yfir 20 þýðendur koma að verkinu og það er ekki ofsögum sagt að þeir hafi hér unnið þrekvirki til eflingar íslenskrar kvikmyndamenningar.

Klassísk kvikmyndafræði

"Það þurfti að koma bók sem væri með klassíska kvikmyndafræði á boðstólnum og þá greinar sem væri kannski búið að vera að lesa og kynna úti í heimi í hálfa öld og lengur. Elstu greinarnar eru frá því í kringum 1920 eins og til dæmis greinar Eisensteins. Hugmyndin var að gefa svolítið gott yfirlit yfir það besta sem skrifað hefur verið í fræðunum á erlendum tungum."
En eru greinasöfnin of fræðileg og sérhæfð fyrir hinn almenna íslenska kvikmyndaáhugamann að glugga í? "Nú hlýt ég auðvitað að segja nei, en við getum samt orðað það svo að greinarnar eru misþungar. Þær allra rosalegustu eru á fárra færi að komast í en svo eru líka ansi margar mjög aðgengilegar og ef menn bara hafa vilja til ættu þeir að geta sett sig inn í næstum hverja einustu grein þarna og þær opna allar sýn á kvikmyndirnar, en því er ekki að neita að sumar þeirra eru þungar."

Bíóþjóðin kann að lesa

Íslendingar eru annáluð bíóþjóð og fara manna mest í kvikmyndahús miðað við hina sígildu höfðatölu en eru þeir vel læsir á myndmálið? "Já, ég held að Íslendingar séu vel læsir á myndmál en kannski ekkert voðalega góðir í að túlka það sem þeir eru að sjá, færa það í orð, skilja það og setja í samhengi. Við höfum ekkert sérstaklega góða sögulega yfirsýn yfir viðfangsefnið en ég held reyndar að Íslendingar séu mjög flinkir að lesa kvikmyndir. Ég finn það bara í minni kennslu að nemendur eru oft miklu flinkari í því að lesa í kvikmyndamyndmál heldur en bókmenntir. Þeir eru í rauninni þjálfaðari í því en sjá kannski ekki alltaf hvaðan hlutirnir koma og þá skortir oft yfirsýn til að ná dýpt í lesturinn."

Löngu fallnir múrar

Afþreyingarmenningin hefur rutt sér til rúms í fræðunum undanfarið en þurfti hún ekki að gera áhlaup á þykka varnarmúra akademíunnar? "Það þurfti það eflaust á sínum tíma en nú þegar þessi bók kemur út eru varnarveggirnir löngu brostnir. Það má í rauninni segja að stóra holskeflan í kvikmyndafræðunum komi upp úr 1970 og svo á móti kemur auðvitað líka að þeir sem voru að skrifa í Frakklandi á fimmta, sjötta og kannski sjöunda áratugnum voru mjög önnum kafnir að benda á listina sem býr í Hollywoodmenningunni. Þeir voru samt alltaf að tala um hámenningu á einhvern máta, finna kvikmyndahöfunda og svo framvegis."

Öflugt þýðingastarf

Áfangar í kvikmyndafræðum hafa að geyma lykiltexta í fræðunum en dregur ekki úr þörfinni fyrir heildstætt yfirlit yfir kvikmyndasöguna en þar kemur Bókmenntafræðistofnun Háskólans til skjalana. Guðni ritstýrir ritröðinni Þýðingar á vegum stofnunnarinnar en hún hefur gefið út sex fræðirit í einum rykk.
"Saga kvikmyndalistarinnar eftir David Parkinson kemur út í þessari röð núna þannig að það eina sem á í rauninni eftir að setja saman er kennslubók í kvikmyndafræðum." Ritin í röðinni tengjast bókmenntafræði, kvikmyndafræði, kynjafræði, listfræði, leiklistarfræði, menningarfræði, miðaldafræði og þýðingafræði þannig að það er af nógu að taka.
"Þetta er bara upphafið og að þessu kemur fjöldinn allur að fólki. Á hverri bók er einn þýðandi og einn ritstjóri sem ritrýnir í rauninni þýðinguna, les hana yfir og ber hana saman við frumtextann. Ég geri ráð fyrir að sjöunda bindið komi út í vor og við erum með styrkumsóknir fyrir næstu sjö bækur í gangi. Eins og ég sé þetta fyrir mér verða komnir 20 titlar í þessari röð árið 2007."
Guðni segir að útgáfa af þessi dagi sé mjög kostnaðarsöm og sé því háð styrkjum en þessi mikli kostnaður hefur haft þau áhrif að framboðið á vönduðum þýddum fræðiritum hefur alla tíð háð Íslendingum.

Skortur á þýddum fræðitextum

"Á fræðasviðinu er ekki hægt að fara út í dýrari vinnu og það er ofboðslega lítið til af þýddum fræðitextum. Það er skemmtilegt við þessar bækur að þær hafa gildi í dag. Það má til dæmis nefna bókina Stríð og kvikmyndir en lestur hennar getur sagt okkur ýmislegt um Íraksstríðið og það hvernig stríði er miðlað sjónrænt. Þetta er mikilvæg bók sem hjálpar okkur að átta okkur á umheimi okkar og því hvernig efni er miðlað sjónrænt."
Guðni dregur hagnýtt gildi þess að vera læs á myndmál ekki í efa og bendir á að ef fólk er þjálfað í því að lesa myndmál þá lesi það til dæmis dagblöð öðruvísi. "Fólk les fréttir frá útlöndum öðruvísi og ég held að það að vera fær í því að lesa myndmál geri þig að færari borgara. Það gerir þig færari að búa í lýðræðisríki og taka og melta upplýsingar. Og svo er líka bara gaman að lesa bókmenntir og kvikmyndir."

Fréttablaðið.

"Það eru 69 örmyndasögur í þessari bók, alveg eins og í þeirri fyrri. 69 er nefnilega svo fyndin tala," segir Hugleikur Dagsson um bók sína Drepið okkur sem er sjálfstætt framhald Elskið okkur sem kom út fyrir síðustu jól. Hugleikur hefur safnað saman kaldhæðnum örmyndasögum sínum í þessar bækur sem hafa vakið nokkra athygli. Elskið okkur var til að mynda mest selda myndasagan í versluninni Nexus fyrir jólin í fyrra og hefur nú selst í 300 eintökum. "Það seldust um 200 bækur fyrir jólin í fyrra og svo hafa hundrað til viðbótar selst á árinu."
Elskið okkur hefur því ekki selst í minna magni en ljóðabók sem nýtur velgegni og Hugleikur segir tenginguna við ljóð heldur ekki vera alveg út í hött þar sem segja megi að sögur bóka sinna séu lítil myndljóð."

Situr og heftar

Hugleikur heftar bókina sjálfur saman og situr því sveittur við að koma fyrsta upplagi Drepið okkur saman. "Ég er á fullu í þessu núna en rafvirkinn sem skrifar innganginn aðstoðar mig stundum en ég stæri mig af því að þessi bók inniheldur mitt eigið, blóð, svita, tár, bros og takkaskó."
Hugleikur þótti beinskeyttur í Elskið okkur í fyrra en titill þeirrar bókar er þó öllu mildari en á nýju bókinni, þannig að það er kannski ekki von á góðu? "Fólk hefur sagt mér að því finnist þessi bók eiginlega svartari og grimmari og jafnvel grófari en sú fyrri. Ég er samt ekki að ögra neinum og er eins einlægur og ég get verið. Ég er ekkert að reyna að vera pólitískur og er ekki að deila viljandi á neitt. Það er ekki þar með sagt að ég verði fúll ef fólk sér einhverja þjóðfélagsgagnrýni í þessu. Ef bækurnar eru lesnar með því hugarfari að þær séu ein hvers konar ádeila þá eru þær örugglega gífurlega sterk samfélagsádeila."

Selur fólki persónulega

Hugleikur segist byggja á teikniaðferð sem hann datt inn á þegar hann var staddur á Seyðisfirði í fyrra. "Ég átti fullt af litlum blöðum og byrjaði á því að teikna tvo kalla á eitt þeirra. Hugmyndirnar fæddust síðan á færibandi og mér fannst þetta djöfulli skemmtilegt."
Þeir sem vilja kynnast gráglettni Hugleiks betur ættu að geta gengið að Drepið okkur vísri í myndasögubúðinni Nexus. "Þeir eru duglegastir að selja hana og panta mest. Bókin fæst líka í Búðinni á Laugavegi og í 12 Tónum sem er frábær búð. Elskið okkur fékkst líka í Máli og menningu á Laugavegi í fyrra og ég reikna með að koma Drepið okkur þar inn líka. Svo er ég líka alltaf með hana á mér og sel hana á förnum vegi. Það er alltaf skemmtilegast að selja fólki hana persónulega."

Fréttablaðið.

"Ég held að árin sem ég hef verið með hugann við Kaldaljós séu að verða fimmtán. Bókin kom út 1987. Ég las hana fljótlega og hreifst strax af henni og síðan þá hef ég bara verið í þessu meira og minna," segir Hilmar Oddsson, leikstjóri, sem frumsýndi nýjustu kvikmynd sína, Kaldaljós, á nýársdag.
"Þannig að þetta hefur staðið til mjög lengi þó þetta sé ekkert endilega eðlilegur eða æskilegur biðtími eftir einni bíómynd en stundum verður bara að gera meira en gott þykir." Hilmar segist vera löngu hættur að telja allar útgáfurnar sem hann hefur skrifað af handriti myndarinnar þær eru á bilinu 20 til 30.

Ljós lífs og dauða

En hvað var það við sögu Vigdísar Grímsdóttur sem heillaði hann í upphafi? "Sagan er sterk og frásögnin skýr, myndræn og lifandi. Maður hættir aldrei að vera kvikmyndagerðarmaður og les því skáldsögur líka sem slíkur og maður er þá oftast með einhverja litla tökuvél í kollinum. Ég hrífst þó engu að síður oft að bókum sem bókum en það gerist ekkert oft hjá mér að mig langi til þess að mynda þær. En þarna gerðist það að myndmálið höfðaði mjög sterkt til mín. Það voru eliment þarna sem ég sækist eftir að fjalla um en í Kaldaljósi blandast skemmtilega saman mikill kærleikur, hlýja og samt grimmd, dulúð og erótík. Allt þetta er til staðar í þessari sögu ásamt mikilli tengingu við móður Jörð."
Þessi átök sterkra andstæðna kristallast í nafni sögunnar. "Kaldaljós er margslunginn titill. Ég hef ekki einu sinni spurt Vigdísi að því hvaða skilning hún leggur í hann en fyrir mér er hann bæði með einhverjar tengingar í vetrarríkið sem er sterkt afl í sögunni og svo finnst mér þetta líka geta verið ljósið við enda ganganna, hvernig sem við skiljum það. Það getur þá bæði verið ljósið sem við sjáum þegar við komum í heiminn eða þegar við yfirgefum hann, þannig að það getur átt bæði við upphaf og endi lífsins. Mér finnst þessi hugmynd gefa verkinu ákveðna dýpt."

Veturinn er tíminn

Tökur myndarinnar gengu jafn vel fyrir sig og hægt er að búast við þegar unnið er á Íslandi. "Maður verður alltaf að búast við bakslögum þegar maður er að taka upp kvikmyndir á Íslandi. Það má alveg reikna með ákveðnum hrakningum. Það er bara sá veruleiki sem við búum við. Helsta vandamálið hjá mér var að við fengum of gott veður en yfirleitt er það nú á hinn veginn. Við þurftum á snjó og kulda að halda en fengum þá hlýju, rigningu og aurskriður. Þetta gekk samt mjög vel og ég er gífurlega ánægður með það sem ég fékk. Veturinn er líka mjög spennandi árstími, burtséð frá því hvort það sé snjór eða ekki, litirnir í náttúrunni eru sérstakir og það er allt öðruvísi stemning."

Glópalán í leikaravali

Ingvar E. Sigurðsson leikur Grím, aðalpersónu myndarinnar, en tvö barna hans, Snæfríður og Áslákur, fara einnig með stór hlutverk í myndinni en Áslákur leikur persónu föður síns þegar hún er yngri. En hvernig var að vinna með börnum í jafn veigamiklum hlutverkum?
"Ég hef hingað til gert tvær myndir þar sem börn koma mikið við sögu og það hefur gengið vonum framar enda hef ég verið voða heppinn með börn. Snæfríður og Áslákur eru alveg einstök og þekkja leikarastarfið úr fjölskyldunni. Þau bera virðingu fyrir starfinu og eru uppfull af hæfileikum. Þau lásu söguna og skildu á sinn hátt og ég nálgaðist þau eins og litlar fullorðnar verur. Mér finnst vinnan við samstarfið við krakkana það ánægjulegasta við gerð myndarinnar. Þau eru ævintýri líkust."
Hilmar segir að það hafi verið algert glópalán að fá feðgana til að leika Grím. "Ég ætlaði ekki að trúa því að þetta yrði svona auðvelt og að ég myndi finna hinn leikarann í sömu fjölskyldunni. Maður er oft óheppinn en stundum heppinn og þarna var gæfan mér hliðholl enda eru þeir feðgar ótrúlega líkir, með sömu taktana og fleira sem er auðvitað æðislegt."
Hilmar segir það ekki síður hafa komið sér vel að fá raunveruleg systkin til að leika Grím og Gottínu. "Samband systkinanna er mjög náið í myndinni og Áslákur og Snæfríður eru svo sannarlega náin og mér hefði aldrei tekist að þróa þetta fallega systkinasamband jafn langt með fólki sem þekktist ekki neitt. Það sem er til fyrir skín í gegn."

Höfuð fullt af hugmyndum

Hilmar er, að hætti kvikmyndaleikstjóra, alltaf með nokkur járn í eldinum. "Ég er alltaf að plana eitthvað en maður veit aldrei hvernig hlutirnir þróast. Ef ég hefði verið spurður árið 1987 hvaða mynd ég myndi gera næst hefði svarið orðið Kaldaljós en svo liðu 15 ár. Maður veit aldrei hver verður næsta mynd. Ég er yfirleitt með tvö til fjögur verkefni í takinu og svo er ómögulegt að segja til um hvað fjármagnast og svo framvegis. Ætli ég sé ekki með fjórar myndir í kollinum eins og er. Mislangt komnar að vísu, tvær á hugmyndastigi og tvær í handriti. Það er svo auðvelt að vera þolinmóður þegar maður er með góðar myndir í hausnum og ég hef verið svo heppinn að bæði Tár úr steini og Kaldaljós eru þannig myndir að það er vel þess virði að bíða eftir þeim. Mér finnst þær bera mikilvæg skilaboð til lands og lýðs og líður eins og ég sé að breiða út fagnaðarerindi. Þannig var þetta með sögu Jóns Leifs sem hefur alltaf verið vanmetinn. Þegar þú vinnur með þannig efnivið veistu að þú ert að breyta landslaginu. Mér finnst það sama gilda um Kaldaljós og þetta gefur mér rosalegan kraft."

Enginn tími fyrir spennufall

Hilmar segist hvorki þjakaður af spennufalli né tómleikatilfinningu þó hann hafi nú loks lokið verkefni sem hefur fylgt honum í 15 ár. "Ég hef verið svo heppinn að það er búið að vera rosalega mikið að gera fyrir jólin og svo er ég búinn að vera að kenna í leiklistarskólanum en þar gerðum við 53 mínútna mynd frá grunni á einum mánuði, alveg frá hugmynd til frumsýningar. Þetta var mikil spunavinna en það er hægt að gera svona hluti í stórum samstilltum hópi en þarna var ég með 10 leikara sem gerðu allt sem ég sagði þeim að gera. Það var mjög skemmtilegt. Þetta hefur alveg bjargað mér og ég hef ekki haft mikinn tíma til að upplifa spennufall sem ég geri frekar ráð fyrir að komi í byrjun janúar eftir frumsýningu. Þessu fylgir auðvitað líka smá fiðringur og tilhlökkun en þetta hefur verið svo langur vegur að ég er farinn að hlakka mjög til að sjá myndina á tjaldinu. Ég veit auðvitað ekkert hvernig viðtökurnar verða enda eru þær ekkert sem maður stjórnar sjálfur. Ég legg myndina í dóm annara og get verið sáttur þar sem verkið er unnið af heilindum."

Birt í Fréttablaðinu 28. desember 2003.