„Ég hafði verið að stúdera Dr. Jeckyl and Mr. Hyde eftir Robert Louis Stevenson. Sú bók fjallar í raun að miklu leyti um Edinborg og er skrifuð af Edinborgara og mér fannst það bæði pirrandi og fyndið að hún skyldi eiga sér stað í London. Ég lít á hana sem Edinborgarsögu og finnst hún segja mikið um borgina og gefa innsýn í persónugerð Skota. Ég ákvað því að uppfæra söguna og flyja hana heim til Edinborgar með Knots & Crosses. Allt þetta löggudót var í mínum huga bara tilgangurinn sem helgaði meðalið, aðferð til að segja þessa sögu þannig að það kom mér algerlega í opna skjöldu eftir að hún kom út að sjá hana í glæpasagnadeildum bókabúða en ekki innan um skoskar bókmenntir. Ég skammaðist mín fyrir þetta vegna þess að ég ætlaði að verða prófessor í ensku. Þetta var mikið sjokk að verða glæpasagnahöfundur fyrir slysni.“

Grunaður um glæp

Rankin ákvað síður en svo að binda trúss sitt við Rebus strax eftir Knots & Crosses og skrifaði tvær aðrar bækur, njósnasögu sem gerist í London og glæpasögu sem átti sér stað í Bandaríkjunum. „Ég komst svo að þeirri niðurstöðu að allt sem mig langaði að segja um lífið og tilveruna rúmaðist innan ramma sakamálasögunnar. Rannsóknarlögreglumaðurinn eða einkaspæjarinn eru mjög góð tól til þess að kryfja samfélagið með. Hann hefur aðgang að lægstu lögum samfélagsins, dópistunum, melludólgunum og vændiskonunum en hann getur líka átt samskipti við stjórnmálamenn, bissnissmenn og skoðað alls konar spillingu. Útgefandinn minn hafði sagt mér að hann sér líkaði vel við persónu Rebusar og ég ákvað því að gefa honum annan séns.“

Rankin leggur töluverða vinnu í undirbúning hverrar bókar og kynnir sér viðfangsefni sín gaumgæfilega. Þetta hefur hann gert frá upphafi og lenti til að mynda í vandræðum í samskiptum sínum við lögregluna þegar hann vann að fyrstu Rebusbókinni.
„Ég hafði ekki hundsvit á störfum lögreglunnar og skrifaði háttsettum lögreglumanni í Edinborg og bað hann um hjálp. Hann sendi mig til tveggja rannsóknarlögreglumanna sem voru tilbúnir til að ræða við mig um persónu Rebusar. Þeir vildu samt fyrst vita um hvað sagan væri og ég sagði þeim upp og ofan af fléttunni. Ég vissi auðvitað ekki að þeir voru þá að rannsaka mjög svipaðan glæp og ég var að skrifa um þar sem barni hafði verið rænt í nágrenni Edinborgar. Ég fékk því réttarstöðu grunaðs manns þar sem þeir héldu að ég hefði framið glæpinn og væri kominn til þess að leika mér að þeim. Fyrsta glæpasagan mín varð því til þess að það féll á mig grunur í raunverulegu sakamáli. En mesta hrós sem ég hef fengið var þegar háttsettur lögreglustjóri í Edinborg fjallaði um eina bókina mína í dagblaði og sagðist vilja óska þess að hann hefði eina löggu eins og Rebus í sínum mannafla, en aðeins eina því það væri ekki pláss fyrir tvær löggur eins Rebus.“

Samfélagsrýnirinn Rebus

Rankin segist meðvitað hafa orðið pólitískari í skrifum sínum með árunum og hann beini sjónum Rebusar iðulega að eldfimum samfélagsmálum enda sé skáldsagan í eðli sínu heppilegur vettvangur til þess.
„Mikið af fagurbókmenntum sem eru að koma út í Bretlandi um þessar mundir eru mjög sjálfmiðaðar. Þær fjalla um höfundana eða persónur sem eiga í innri baráttu. Bestu sakamálasögurnar fjalla hins vegar um átökin í samfélaginu, stóru siðferðislegu spurningar dagsins í dag. Síðasta bók, Fleshmarket Close, fjallar um hælisleitendur og byggir á raunverulegu morði sem var framið í Skotlandi. Ég lagðist í mikla rannsóknarvinnu fyrir hana. Ég geri það að vísu yfirleitt, sérstaklega þegar ég fjalla um viðkvæm málefni eins og innflytjendur. Margir stjórnmálamenn lesa bækurnar mínar og ég vil vera viss um að ég sé með staðreyndirnar á hreinu. Í þessu tilfelli fékk ég mikla hjálp frá góðgerðarsamtökum sem aðstoða hælisleitendur í Skotlandi, félagsráðgjafar voru mér einnig innan handar og svo vitaskuld lögreglan.

Ég nýt þess að vinna undirbúningsvinnuna vegna þess að hver bók byrjar yfirleitt á stórri spurningu sem ég spyr sjálfan mig. Spurningin sem ég glímdi við í Fleshmarket Close var: „Hversu kynþáttafordómafullir eru Skotar orðnir?“ Við höfum nefnilega í gegnum aldirnar verið of upptekin af trúardeilum og hatri milli mótmælenda og kaþólikka og höfum því ekki gefið öðrum menningaheimum gaum. En nú virðist það vera að koma á daginn að við glímum við mikla kynþáttafordóma í Skotlandi og við verðum að horfast í augu við það. Ég hef tekist á við aðrar erfiðar spurningar í eldri bókum. Hver bók byrjar á spurningu og til þess að svara þeim spurningum þá læt ég Rebus fá hana.“

Í helgan stein á næsta ári

Rankin segir að vinsældir Rebusar utan Bretlands hafi komið sér ánægjulega á óvart en bendir á að þetta hafi allt gerst mjög hægt. „Fyrsta Rebus bókin seldist í 800 eintökum þegar hún kom fyrst út 1987 og ég skrifaði átta Rebusbækur áður en ég sló í gegn. Sú áttunda Black & Blue, sem hlaut Gullrýtinginn, seldist í í miklu stærra upplagi en fyrri bækurnar. Ég held að Danir hafi orðið fyrstir til að þýða Rebus en önnur lönd voru lengur að taka við sér. Þetta hefur gerst hægt þannig að ég hef haft nægan tíma til að venjast þessu en það er frábært að verða vinsæll rithöfundur.“

Persóna Rebusar hefur tekið miklum breytingum á þeim tæplega tuttugu árum sem Rankin hefur skrifað um hann. „Ég ákvað snemma að bækurnar ættu að vera raunsæjar. Rebus vinnur á raunverulegri lögreglustöð, gatan sem hann býr við er til og hann drekkur á alvöru bar. Raunveruleikakrafan felur að sjálfsögðu í sér að Rebus verður að eldast í rauntíma. Vandamálið er að núna er hann í kringum 58 eða 59 ára og verður að fara á eftirlaun sextugur. Ég stend þvi frammi fyrir því að Rebus mun hætta á næsta ári og ég geri ráð fyrir að síðasta Rebusbókin komi út á þá, 20 árum á eftir þeirri fyrstu.“

Rebus myndi ekki líka við mig

Rebus er vandræðaseggur, á erfitt með að vinna með fólki og virðist haldinn sjálfseyðingarhvöt en Rankin er þó ekki tilbúinn til þess að viðurkenna að hann sé alkóhólisti.
„Hann er örugglega alveg á mörkum þess að vera alvöru alkóhólisti. Hann náði botninum í Black & Blue árið 1997 en hefur dregið úr drykkjunni síðan þá og hefur stjórn á henni. Það er áhugavert að aðdáendur hans virðast skipast í tvo jafn stóra hópa; konur sem lesa bækurnar vilja að hann breytist, borði betri mat, drekki minna og hætti að reykja. Körlum finnst hann hins vegar frábær eins og hann er. Ég held að það sé vegna þess að hann hefur alla þá lesti sem þeir hafa ekki. Ég hef ekki þessa lesti. Ég sit og drekk bjór akkúrat núna en ég reyki til dæmis ekki og ég gæti ekki drukkið jafn mikið og hann. Við erum mjög ólíkir hvor öðrum að mörgu leyti.
Þegar ég skóp Rebus var ég tvítugur námsmaður en hann fertugur fyrrverandi hermaður. Þannig að ef hann gengi inn á bar í Edinborg er ég viss um að honum myndi ekki líka við mig. Alveg örugglega ekki.“