Mér hefur verið sagt árum saman að það sé lífsnauðsynlegt að rækta líkamann og það bæti meira að segja andlega heilsu að sinna skrokknum og hreyfa sig reglulega. Hingað til hef ég kosið að afskrifa þessar hugmyndir sem bábiljur og kerlingabækur enda er ég latur að eðlisfari og hef ekki séð neina glóru í því að puða og svitna ótilneyddur. Það þarf því ekki að taka það fram að ég hef haft megnustu andstyggð á líkamsræktarstöðvum sem ég hef talið vera musteri heimsku og tilgangsleysis og hef alveg séð fyrir mér að einn hringurinn í Víti Dantes væri vel búinn þrekhjólum, hlaupabrettum og lyftingalóðum.

Ákvað samt um daginn að rífa mig upp og fara að sinna skrokknum, aðallega vegna þess að ég finn feigðina læðast aftan að mér og sé ekki fram á að ná fertugu með þessu áframhaldi. Ég yfirvann því meðfædda spéhræðslu mína og skellti mér í eitthvað sem heitir Laugar en þar afklæðist allt fína, ríka og fræga fólkið og spriklar innan um sauðsvartan almúgann.

Sjálfum fannst mér ég vera hinn minnsti maur þarna, grindhoraður og væskilslegur tittur, aftur orðinn næpuhvítur eftir að Spánarbrúnkan upplitaðist. Með einhverjum andlegum trixum tókst mér að einangra mig frá þessu ógnvekjandi og fráhrindandi umhverfi og hljóp eins og óður maður á brettinu á meðan ég horfði á Hómer Simpson aka sér í spikinu á flatskjánum. Rauk svo í lóðin og lyfti þeim af miklum móð og fann skrokkinn vakna af áralöngum dvala.

Þetta er greinilega alveg málið. Hjartað hefur haft gott af djöfulganginum og endorfínið sullast nú um í heilanum þannig að mér finnst lífið skemmtilegt og gulnuð haustlaufin falleg. Það er sennilega eitthvað til í þessu blaðri um heilbrigða sál í hraustum líkama eftir allt saman.

Lífeðlisfræði sársaukans er veigamikill þáttur í skáldsögunni Yosoy eftir Guðrúnu Evu Mínervudóttur. Jóhann Axelsson, prófessor í lífeðlisfræði, vottaði á málþingi í síðustu viku að lífeðlisfræði skáldverksins stæði fyrir sínu. Þórarinn Þórarinsson ræddi við skáldið og prófessorinn um sársaukann og lífeðlisfræði lífsins.

„Lífeðlisfræðin er leitin að rökvísi lífsins og í þeim skilningi mínum og milljóna annarra manna er Guðrún Eva afbragðs lífeðlisfræðingur,“ segir Jóhann. „Ég er óskaplega ánægður með Yosoy og framlag bókarinnar til skilnings á mannlífinu en sársaukinn er stór hluti þess. Sársaukinn er í huganum og þess vegna getur enginn lifandi maður dregið sársauka annars manns í efa og afgreitt umkvartanir sjúklinga sem ímyndun. Enginn getur sagt mér að ég hafi ekki þann sársauka sem ég finn,“ segir Jóhann og lætur það fljóta með að nokkuð vanti upp á skilning fólks á því að sársaukinn eigi sér einnig rætur í huganum.

„Ég lenti ungur í ferðalögum en það þótti ekki gott eins og segir í Brekkukoti,“ segir Jóhann, sem stúderaði meðal annars heilastarfsemina, taugaboð og sársaukann í Svíþjóð, Frakklandi og Englandi. „Þegar ég kom heim féll það í minn hlut að fræða læknanema og síðar aðrar heilbrigðisstéttir um það sem þau þurfa mest að vita og skilja, sársaukann.“ Jóhann hugsar sig aðeins um og dregur svo í land. „Svona alhæfing er ekki vísindaleg og ég dreg hana til baka en ég get ekki ímyndað mér neitt mikil­vægara fyrir heilbrigðisstéttirnar en að skilja sársaukann. Ég er meðlimur í hinu velvirta Verkjafræðafélagi Íslands og þar er mikið um gott fólk. Eftir að hafa lesið Yosoy finnst mér tilefni til að stækka félagið með því að bjóða Guðrúnu Evu að gerast heiðurs­félagi. Hún hefur svo sannarlega unnið til þess. Bókin opnaði mér nýjar víddir, ég hef lært mikið af henni og það er enginn galli á lífeðlisfræðinni í Yosoy, hún stendur fyrir sínu.“

Jóhann og Guðrún Eva hafa þekkst í tíu ár og viðurkenna fúslega að þau hafa haft áhrif hvort á annað. „Jóhann kom samt ekkert að samningu bókarinnar,“ segir Guðrún Eva en heldur því til haga að kunningsskapur þeirra í gegnum tíðina hafi vissulega haft sitt að segja. „Ég vann heimildarvinnu sem hver sem er gæti gert, þori hann að skrifa um vísindi. Ég þurfti mörg tilhlaup áður en ég þorði og hefði sennilega aldrei gert þetta ef ég hefði ekki haft bakland í Jóhanni. Ég vissi að ég yrði þá rassskellt fyrir fram en ekki eftir að bókin kæmi út.“

Guðrún Eva bætir því við að Jóhann hafi verið örlátur á fróðleik og segist aldrei hafa þorað að gefa bókina út án þess að bera hana fyrst undir hann. „Ég fór með handritið til Jóhanns rétt áður en það fór í prentun og bar allt undir hann sem ég var hræddust um að yrði til þess að ég yrði skömmuð fyrir að vita ekkert um,“ segir Guðrún Eva og nefnir sérstaklega skurðaðgerð sem gerð er á einni persónunni, Madame Louise de Roubaix, en með aðgerðinni er blygðunarkennd hennar tekin úr sambandi. „Mér fannst þetta vera það ótrúlegasta í bókinni en Jóhann tók kvíðann minn úr sambandi þegar hann sagði: „Nei, Eva mín. Við getum þetta ekki í þeim skilningi að við kunnum þetta ekki og við getum ekki reynt það fyrr en við höfum hugsað það í þaula og öll siðferðileg álitamál því tengd en hugmyndin er ekki fjarstæðukennd.““

„Ég held að þetta sé mögulegt og alveg lógískt,“ grípur Jóhann inn í. „Ég hef sjálfur reynt að taka blygðunarkennd mína úr sambandi en þá hef ég gert það með því að drekka hvítvín, jafnvel bjór. Það hefur tekist alveg ágætlega en hins vegar hef ég ekki losnað við eftirsjána yfir því að hafa hagað mér öðruvísi en ég vildi. Þannig að það er hægt að taka blygðunarkenndina úr sambandi en þegar það er gert með aðgerðinni á Madame er spurning hvort hún sé ekki að missa eitthvað meira.“

Jóhann segir aðgerðina á Madame hafa leitt huga hans að Milton og Paradísarmissi. „Bæði Milton og Madame ganga í gegnum ákveðinn missi en Madame sér bara ekkert eftir því og það finnst mér vera ákaflega alvarlegur hlutur. Það fer hins vegar ekki á milli mála að Milton sér eftir Paradís.“
Paradísarmissir Miltons hefur löngum verið Jóhanni hugleikinn og hann hefur í gegnum árin farið með þessar ljóðlínur úr verkinu, í þýðingu séra Jóns á Bægisá, fyrir nemendur sína:

en vesöld verst
er verkjapína,
algjörð ólukka,
og engi slík,
því hún þolhörku
þá eina stærstu
ef of hátt geysar
yfristígur

„Þeir eru ótal læknanemarnir sem hafa spurt mig hvort þetta sé til prófs og ég hef þá alltaf svarað því að það séu ekki bara þessar línur heldur Paradísarmissir eins og hann leggur sig. Eftir að Yosoy kom út hef ég bætt henni við og gert hana að skyldulesningu enda gagnmerkt rit um sársaukann. Hún er skáldverk en eins og öll góð skáldverk er hún list og listin og vísindin eru náskyld. Við erum í báðum tilfellum að opinbera, bregða ljósi á persónur og manneskjur og manneskjan er alltaf í miðjunni.“

Sú hugmynd að mannskepnan engist undir oki siðmenningar hefur verið lífseig enda hljómar það síður en svo algalið að bæling hins dýrslega í eðli okkar kalli fram alls konar hugarangur og þunglyndi.
Hvatalífinu er sniðinn nokkuð þröngur stakkur af boðorðum og bönnum sem eru sjálfsagt fyrst og fremst hugsuð til þess að halda samfélaginu saman á kostnað einstaklingsfrelsins. Siðferðisvitundin getur því verið býsna þungur farangur að burðast með en ætli maður sé samt ekki betur settur með þennan klafa en án hans?

Auðveldasta leiðin til þess að taka siðferðisvitundina úr sambandi er neysla áfengis og það er því hægur vandi að gera tilraunir á sjálfum sér hvað þetta varðar. Flestir sem hafa ítrekað látið það eftir sér að svæfa eða staðdeyfa siðferðis­vitundina með þessum meðulum hafa líklega lent í því að gera einhvern fjandann af sér, ekki síst á kostnað annarra, og þekkja þá hinn alræmda „þynnkubömmer“ af eigin raun. Þetta er ekkert sérstaklega skemmtileg tilfinning en æskileg og sjálfsögð refsing enda gæti maður vart flokkað sig sem manneskju ef maður væri yfir það hafinn að sjá eftir gjörðum sínum.

Í hinni frábæru skáldsögu Yosoy eftir Guðrúnu Evu Mínervudóttur vinnur ein persónan, Madame Louise de Roubaix, til þeirra vafasömu verðlauna að siðferðisvitund hennar er tekin úr sambandi með skurðaðgerð. Hún upplifir vitaskuld magnaða breytingu á sjálfri sér:

„Leyndarmálin voru þarna ennþá en þau voru ekki lengur skítug. Þar sem áður hafði verið þjáning var nú ferskur léttleiki. Hún var hrein að innan og tóm. Innantóm. Var það þetta sem þau kölluðu Paradís áður en fíkjublöðin komu til sögunnar?“

Þetta virðist í fyrstu vera lúxus en það er hætt við því að meira tapist en ávinnist með því að losna undan siðferðinu. Adam var ekki lengi í Paradís en dvölin þar hefði verið einskis virði ef hann hefði ekki séð eftir missinum.

Ungur maður tók um daginn upp á þeim óskunda að stinga nýfundinn kuningja sinn í bakið, að sögn til þess að prufa hvernig það væri að drepa mann. Allt er þetta mál vitaskuld hið dapur­legasta og það á líka við um viðbrögðin við fréttinni af þessu brjálaða uppátæki.

Rætur illvirkisins eru sagðar liggja í óhóflegri tölvuleikjanotkun gerandans og þar með er málið afgreitt. Tölvuleikir eru uppspretta alls ills og það verður því sjálfsagt að ganga í það að uppræta þá. Kvikmyndir hafa löngum verið hafðar fyrir þessari sömu sök; fólk er alltaf að drepa og meiða náungann þegar það grípur skyndileg löngun til þess að umbreyta fantasíunni á hvíta tjaldinu í raunveruleika. Þetta getur ekki verið svona einfalt.

Þetta nýja íslenska sakamál minnir um margt á frægt bandarískt mál frá árinu 1924 þegar ungmenninn Leopold og Loeb myrtu sér yngri skólafélaga til þess eins að athuga hvort þeir gætu framið hinn fullkomna glæp. Þetta var löngu fyrir daga PlayStation og inter­netsins en samt fengu drengirnir þessa flugu í höfuðið. Alfred Hitchcock gerði kvikmyndina Rope nokkru síðar en hún var lausbyggð á uppátæki þeirra félaga. Þar mótaði raunveruleikinn skáldskapinn en ekki öfugt.

Leopold og Loeb voru á sínum tíma dregnir fyrir dómstóla fyrir ódæðisverkið. Sjálfur Clarence Darrow var fenginn til að verja þá. Darrow, sem er ekki síst þekktur fyrir varnartakta sína í Aparéttarhöldunum, bjargaði sakborningunum frá rafmagnsstólnum með því að draga samfélagið til ábyrgðar og benda á að það hlyti eitthvað að vera að umhverfi sem slíkir einstaklingar spryttu upp úr.

Ætli þetta eigi ekki jafn vel við í dag? Það er eitthvað að okkur ef við getum ekki staðist utanaðkomandi áreiti af þessu tagi og þetta hlýtur að vera spurning um að rækta garðinn sinn og börnin sín og treysta þannig girðingarnar á milli ímyndunar og raunveruleika.

Lífið og í raun heimurinn allur eru flókin fyrirbæri sem okkur hefur tekist að einfalda verulega með tvíhyggju. Þessu fylgir auðvitað að við hugsum í andstæðupörum á borð við gott og illt, heitt og kalt, svart eða latte og fólk er annað hvort með okkur eða á móti.

Þetta er afskaplega þægilegt kerfi sem hjálpar einstaklingnum að staðsetja sig í sturluðum heimi, greina samherja og andstæðinga, planta sér til hægri eða vinstri eða leysast upp í frumeindir á miðjunni eins og framsóknarmaður. Merking þrífst á andstæðu sinni og ef maður er ekkert þá hefur maður ekkert til að bera sig saman við og hverfur. Það deyr í það minnsta enginn hetjudauða á miðjunni.

Ég áttaði mig á því að ég hef lifað framsóknarlífi þegar ég frétti af sviplegum dauða ástralska krókó­dílamannsins Steve Irwin. Lífið er merkingarlaust nema dauðinn sé alltaf á næsta leiti til þess að gefa því inntak og kraft. Þegar ég heyrði af dauða Irwins lá ég í bælinu með höfuð- og beinverki og langaði mest til þess að deyja. Það þarf ekki meira til þess að slá mig út af laginu og það segir sitt um hversu ákaflega ég lifi lífinu að ég er hræddur við köngulær og nýrnasteina og vil helst ekki fara undan sænginni ef hitastigið fer niður fyrir frostmark. Irwin var alltaf hress, efldist við hverja þraut, hafði lifibrauð af því að stofna sér í lífshættu og mætti náttúruöflunum og hættulegustu dýrum heims gleiðbrosandi. Nú veit ég ekki hvort, og efast um, að hann hafi dáið með bros á vör en hann lést í það minnsta með sóma við skyldustörf. Hann svaraði kalli lífsins með því að ögra dauðanum og eftir á er auðvelt að segja að hann hafi verið fífldjarfur en hann var fyrst og fremst sjálfum sér samkvæmur og mætti örlögum sem hann skóp sér sjálfur.

Maður ætti kannski að taka sér tak og fara að lifa lífinu lifandi? Held samt ég nenni því ekki. Það er vissara að fara að öllu með gát og verða sem flestum til ama og óþæginda með því að verða biturt og leiðin­legt gamalmenni.

Syndaregistrið mitt er langt og svo skrautlegt að ég á bágt með að bera höfuðið hátt og horfast í augu við fólk. Lögbrot mín eru þó góðu heilli öll fyrnd enda hef ég ætíð gætt þess að stela aðeins því sem er steini léttara. Skuldir mínar við sam­félagið eru því að fullu uppgreiddar ef frá eru taldar ógreiddar stöðumælasektir og vangoldin bifreiðagjöld.

Ég get því ekki leitað á náðir yfirvalda og fengið þau til að létta af mér byrðum sektarinnar og strjúka burt flekkina sem eigin subbuskapur og dómgreindarleysi hefur skilið eftir á mannorði mínu.

Mér finnst samt að allir eigi að fá annað tækifæri og þá ekki síst ég sjálfur enda á ég margt ógert í lífinu og þætti vænt um að geta athafnað mig án þess að fortíðin sé mér stöðugt fjötur um fót.
Gallinn við þetta allt saman er að fyrirgefning synda minna er flóknara ferli en svo að þær verði afskrifaðar með undirskrift þriggja einstaklinga. Þeir sem ég hef brotið gegn eru töluvert fleiri og eru þar fyrir utan margir hverjir tregir til að fyrirgefa mér og veita uppreist æru vegna þess að ég hef ekki sýnt iðrun.

Iðrunin er auðvitað forsenda fyrirgefningarinnar en ég er það forhertur að ég sé eftir því einu að hafa verið staðinn að verki og látinn gjalda fyrir gjörðir mínar, hegðun og framkomu. Afglöp mín íþyngja mér samt sem áður, líklega fyrst og fremst vegna þess að þau hafa gert mig að hornkerlingu í samfélagi mannanna.

Mér þætti samt betra ef ég gæti gengið uppreistur með nýskrúbbaða æru og bið hér með þá sem ég hef brotið á náðarsamlega um fyrirgefningu. Verst samt að hugur fylgir ekki máli og ég geri þetta aðeins með eigin hagsmuni að leiðarljósi þannig að uppreistin mun varla veita mér neina hugarró. Það gerist ekki fyrr en iðrunin kemur frá hjartanu.

Skoski leikarinn Gerard Butler fer með hlutverk vígamannsins Bjólfs í Bjólfskviðu sem var frumsýnd á Íslandi á fimmtudaginn. Þórarinn Þórarinsson ræddi við leikarann um erfiða kvikmyndagerð í ofsaveðri á Íslandi og ferilinn, sem er í miklum blóma.

Ferill Gerards Butler er kominn á flug en hann hefur á skömmum tíma „unnið sig upp úr fjórðu deild í meistaraflokk“, eins og hann orðar það sjálfur. Hann hefur undanfarið, auk Bjólfskviðu, komið við sögu í myndum á borð við Tomorrow Never Dies, Reign of Fire, Tomb Raider 2 og The Phantom of the Opera en næsta mynd, 300, verður hans stærsta mynd til þessa.

300 er gerð eftir samnefndri myndasögu Franks Miller um eina frægustu orrustu mannkynssögunnar, þegar Grikkir mættu risavöxnum her Persa í Laugaskörðum. Butler leikur sjálfan Leonídas Spartverjakonung þannig að myndin hvílir meira og minna á herðum hans.
Eftirvæntingin eftir myndinni er mikil enda er Frank Miller funheitur eftir velgegni Sin City þannig að 300 mun væntanlega slá í gegn. „300 er auðvitað risastór mynd og ég er mjög spenntur fyrir henni. Fólk á sjálfsagt eftir að segja að með henni sé ég kominn almennilega á kortið en sjálfum finnst mér ég hafa verið þar lengi,“ segir Butler.

Úr lögfræði í leiklistina

„Ég byrjaði seint að leika, var 26 ára þegar ég flosnaði upp úr lögfræðinámi og hellti mér út í leiklistina. Ferillinn fór hratt af stað en ég hef samt tekið þetta í nokkrum litlum skrefum sem mér finnst sjálfum risastór og þegar ég lít til baka finnst mér ótrúlegt að misheppnaður lögfræðingur án leiklistarmenntunar sé kominn á þann stað sem ég er á. Ég hef þurft að berjast fyrir nánast hverju einasta hlutverki, aðallega í áheyrnar­prófum og prufutökum, sem mér finnst eðlilegt og gott þar sem þannig er maður valinn í hlutverkin á réttum forsendum. Þetta hefur verið skemmtilegt ströggl og góð lífsreynsla sem hefur styrkt mig sem manneskju og leikara og framtíðin er björt.“

Butler segist hafa verið tólf ára þegar hann fékk áhuga á leiklistinni en hann hafi ekki gert sér vonir um að leikaradraumurinn gæti orðið að veruleika og þess vegna lagt lögfræðina fyrir sig. „Þegar ég þurfti að gera upp við mig hvað ég vildi gera í lífinu var ekkert að gerast í bransanum í Skotlandi og Sean Connery var eini skoski leikarinn sem eitthvað bar á. Ég fór því í lögfræðina og entist þar þangað til ég áttaði mig á því að ég hefði engan áhuga á því sem ég var að gera. Það spilaði líka inn í að ég drakk mjög mikið á þessum árum og mér var bent á það í skólanum að ég væri á rangri hillu og var ráðlagt að hætta og snúa mér að því sem mig langaði til að gera og endurskoða líf mitt í leiðinni.“

Óbyggðirnar kalla

„Það var hörkupuð að leika í Bjólfskviðu og ég efaðist á köflum um að ég myndi hafa þetta af. Við vorum föst einhvers staðar úti í óbyggðum í þrjá og hálfan mánuð. Veðrið var meira og minna brjálað allan tímann og það skullu í það minnsta fjórir fellibyljir á okkur á meðan á tökum stóð. Ofan á þetta bættust svo stöðugar áhyggjur af því að okkur myndi aldrei takast að klára myndina og ég átti nánast daglega von á því að mér yrði sagt að pakka saman og fara heim vegna þess að allir peningar væru búnir.“

Butler heillaðist engu að síður af landi og þjóð og hann gerir ráð fyrir að verða tíður gestur á Íslandi. „Ísland er vitaskuld ekki dæmigerður tökustaður en landið var ein helsta ástæðan fyrir því að ég sló til og lék Bjólf. Ég var mjög hrifinn af handritinu þegar ég las það en var samt efins. Ég hitti svo Sturlu Gunnarsson leikstjóra, sem sýndi mér myndir af hugsanlegum tökustöðum og þá ákvað ég strax að vera með. Ég fann það á mér um leið að yrði að koma hingað.“

Butler segir frumsýningu Bjólfskviðu hafa gefið sér kærkomið tækifæri til þess að koma aftur. „Þetta er frábært land og ég er mjög ánægður með að vera kominn aftur og ætla að fara upp á hálendi og í jöklaferð. Landslagið hérna er alveg einstakt en landið minnir mig samt um margt á Skotland, þannig að mér finnst ég eiga heima hér og ég er mjög ánægður með að hafa verið neyddur til að dvelja úti á landi á meðan tökur stóðu yfir. Þetta er yfirleitt þannig að þegar maður kemur til nýrra landa ætlar maður sér að ferðast út um allt og skoða sig um en endar alltaf á því að hanga bara innan borgarmarkana. Hér var ég úti í óbyggðum í þrjá og hálfan mánuð og það var ótrúleg upplifun.“

Fortíðin heillar

Bjólfskviða gerist fyrir um það bil 1.600 árum og 300 á sér stað löngu fyrir Krists burð en Butler segist þó ekki hafa ætlað sér að festast í fortíðinni þó hún heilli hann. „Þegar ég var krakki var ég upptekinn bæði af framtíðarheimum og fortíðinni og lét mig dreyma um að leika í fantasíum. Ég er mjög hrifinn af fornum hugmyndum um dyggðir og traust en eftir Bjólfskviðu fannst mér þetta orðið gott. Þá dúkkaði 300 upp og ég gat ekki stillt mig um að leika í henni. Handritið er frábært og ég varð heltekinn af sögunni. Bjólfskviða og 300 eiga það sameiginlegt að þær fjalla báðar um löngu liðna atburði og þær reyndu báðar mjög á mig andlega og líkamlega, annars er varla hægt að hugsa sér ólíkari myndir. Það er því einfaldlega tilviljun að ég skuli leika í tveimur fornaldarmyndum með jafn stuttu millibili en fram undan eru samtímamyndir þannig að fortíðin er að baki í bili.“