Harvard-prófessorinn Kári Stefánsson kom eins og stormsveipur inn í íslenskt þjóðfélag og fjármálalíf árið 1996 þegar hann stofnaði, ásamt öðrum, Íslenska erfðagreiningu. Stofnféð var 800 milljónir króna, eða 12 milljónir dollara, sem Kári sótti að mestu til bandarískra fjárfesta.
Fyrirtækinu var ætlað að leita að erfðafræðilegum orsökum sjúkdóma á borð við sykursýki, gigt og astma og selja lyfjafyrirtækjum upplýsingar um hvaða stökkbreytingar í einstökum erfðavísum valda tilteknum sjúkdómum.

Kári lýsti því yfir við stofnun ÍE að samningaviðræður væru hafnar við tíu lyfjafyrirtæki og að með samningi við eitt slíkt fyrirtæki ætti markmið fyrirtækisins um að hafa um eitt hundrað manns í vinnu að nást. Þá sagðist hann reikna með að rekstur Íslenskrar erfðagreiningar myndi standa undir sér árið 1997.

Stóra tromp Kára, sem heillaði stjórnmálamenn, fjárfesta og almenning, var ævintýraleg hugmynd um stofnun miðlægs gagnagrunns á heilbrigðissviði sem myndi byggja á heilsufarsupplýsingum íslensku þjóðarinnar. Sérstaða grunnsins væri fólgin í einsleitri samsetningu þessarar einangruðu eyþjóðar, óvenjugreinargóðum ættfræðiskrám og öflugu heilbrigðiskerfi.

„Við höfum aðgang að íslenskri þjóð til þess að sinna okkar rannsóknum. Önnur fyrirtæki hafa ekkert annað en vélar sínar, sem við höfum líka nóg af, og þurfa síðan í ofanálag að leita að þjóðfélagshópum til þess að rannsaka. Hópar eins og Íslendingar eru takmörkuð auðlind,“ sagði Kári við Morgunblaðið 1996.

Umdeild hugmynd

Til þess að miðlægi gagnagrunnurinn mætti verða að veruleika þurfti Alþingi að samþykkja lög um hann og Kári gerði allt sem í hans valdi stóð til þess að málið fengi skjóta afgreiðslu.
Íslensk erfðagreining naut mikils velvilja í samfélaginu og Kári bendir á, með vísan til kannana sem gerðar voru á þessum tíma, að um 90% þjóðarinnar hafi verið fylgjandi gagnagrunninum.
Þá fór ekki á milli mála að Davíð Oddsson forsætisráðherra var mjög áfram um að vegur fyrirtækisins yrði sem mestur, enda væri ljóst að ef áætlanir Kára næðu fram að ganga yrði tilkoma ÍE öflug vítamínsprauta fyrir íslenskt atvinnulíf. Fræg eru þau ummæli forsætisráðherra við undirritun samstarfssamnings ÍE og svissneska lyfjarisans Hoffmann-La Roche að samningurinn væri á við skammt af „góðærisloðnu“.

Samningurinn, sem var undirritaður í Perlunni í febrúarbyrjun 1998, kvað á um 15 milljarða króna heildargreiðslur til ÍE á fimm ára tímabili og var sagður fjármagna rekstur ÍE næstu árin.
Árið 1998 var hins vegar einnig eitt mesta átakaár í sögu ÍE þar sem háværar mótmælaraddir spruttu upp gegn gagnagrunninum þegar frumvarpið um hann var lagt fyrir Alþingi. Andstæðingar grunnsins lýstu áhyggjum af því að persónuvernd upplýsinganna í grunninum væri ekki örugg og létu í það skína að Íslensk erfðagreining gæti til dæmis selt tryggingafélögum viðkvæmar upplýsingar um einstaklinga sem gætu komið þeim í koll við kaup á líf- og sjúkratryggingum.

Kári varði grunninn með oddi og egg og lagði ætíð mikla áherslu á að persónuvernd væri í hávegum höfð hjá ÍE, enda þjónaði það síst af öllu hagsmunum fyrirtækisins að upplýsingar úr grunninum færu á flakk.

Mótmælin urðu til þess að frumvarpið tók smátt og smátt breytingum sem urðu, að sögn Kára, til þess að þegar það varð að lögum var hugmyndin um miðlæga gagnagrunninn gjörsamlega óframkvæmanleg. Kári vill þó ekki meina að fyrirtækið hafi þurft að láta í minni pokann fyrir háværum en tiltölulega fáum andstæðingum grunnsins heldur hafi hugleysi pólitíkusa, sem urðu órólegir í atganginum, eyðilagt verkefnið.

Einhverjir markaðssérfræðingar telja að þarna hafi í raun strax komið babb í bátinn hjá Kára og þegar gagnagrunnshugmyndin fjaraði út hafi deCODE í raun misst sérstöðu sína og forskotið á önnur fyrirtæki í sama bransa.

Breytt staða

Í kringum 1980 spruttu líftæknifyrirtæki upp víða um heim, einkum í Bandaríkjunum. Mikil bjartsýni ríkti í kringum þessi félög og fjárfestar voru tilbúnir að leggja fé í þessa starfsemi. Fyrirtækin náðu fæst tilætluðum árangri og lögðu flest upp laupana og hurfu af sjónarsviðinu.
Nokkur bjartsýni ríkti þó þegar Kári kom fram með sínar hugmyndir og gagnagrunnurinn var einstakur. „Miklir möguleikar voru fólgnir í honum og þess vegna gekk Kára vel að fá fjárfesta til liðs við sig við stofnun deCODE,“ segir verðbréfasérfræðingur sem þekkir markaðssögu deCODE vel.

„Kári fékk byr undir báða vængi þar sem ekkert líftæknifyrirtæki hafði aðra eins möguleika til að vinna að erfðafræðirannsóknum. Hann fékk í upphafi allt það fé sem hann þurfti og jafnvel gott betur. Þegar síðan ekkert varð úr gagnagrunnshugmyndinni þá þurfti að hugsa málið að nýju og í raun var Íslensk erfðagreining komin í sömu spor og hin fyrirtækin sem höfðu reynt á undan en ekki tekist. En allt er þetta lotterí. Það þarf ekki annað en heppni til að byggja líftæknifyrirtæki upp og gera það að stórveldi.“

Grunnhugmyndin stendur

Kári gerir sjálfur minna úr áfallinu og segir ÍE enn vinna markvisst út frá grunnhugmyndinni um miðlæga gagnagrunninn. Sjúkdómar hafi verið rannsakaðir með því að afla gagna sem byggja á þeim hugmyndum sem fyrir eru um sjúkdóminn og geti því reynst varhugaverðar. Með því að safna saman á aðgengilegan hátt á einn stað öllum upplýsingum sem hægt er að ná í um alla sjúkdóma í einu samfélagi sé hins vegar hægt að komast hjá blekkjandi áhættuþáttum og rannsaka sjúkdómana án þess að gagnasöfnunin leiði menn á villigötur. Samanburður á tilteknum upplýsingum í grunninum skilar því svo að hægt er að leita kerfisbundið að nýrri þekkingu frekar en að gera það ókerfisbundið út frá fyrri þekkingu. Þessi aðferðafræði hefur þróast áfram hjá ÍE þau tæp ellefu ár sem fyrirtækið hefur starfað og fyrirtækið vinnur nú með nýja tækni arfgerðagreiningar sem byggir á þessari hugmynd.

Um 20 þúsund sýni hafa þegar verið arfgerðagreind þegar listar yfir einstaklinga sem hafa skrifað undir breytt samþykki og heimilað rannsóknir á hvaða sjúkdómum sem er. Upplýsingarnar eru þá keyrðar í gegnum kerfið og erfðavísar einangraðir og á síðustu átta vikum hafa vísindamenn ÍE einangrað einn erfðavísi á viku með þessari aðferð. Eitt þessara gena tengist húðsjúkdómi og annað augnsjúkdómi og voru þau einangruð með þaulsetu fyrir framan tölvu sem keyrir fokdýran greiningarhugbúnað fyrirtækisins en Kára telst til að líklega hafi um helmingurinn af því fé sem fyrirtækið eyddi á fyrstu árunum farið í að búa til hugbúnaðarkerfið og setja saman stærðfræðilega algóriþma sem gera starfsfólki ÍE kleift að sækja þekkingu í þessi gögn.

Erfðafræðileg sérstaða íslensku þjóðarinnar er því að vissu leyti enn sú auðlind sem Kári sá fyrir sér í upphafi. Sérstaða deCODE sé ekki fólgin í miðlæga gagnagrunninum heldur einfaldlega því að ÍE hafi alltaf litið svo á að aðgangurinn að tilteknum hópi væri lykillinn að árangri. Önnur fyrirtæki hafi byggt sína vinnu fyrst og fremst á tækninni og séu því flest horfin af sjónarsviðinu. Íslensk erfðagreining sé því í fremstu röð þeirra stofnana í heiminum sem fást við mannerfðafræði og ræturnar megi rekja til þessarar hugmyndar og sérstöðu og hvernig tekist hefur að nýta hana til þess að einangra breytileg svæði í erfðamenginu sem auka líkur á sjúkdómum þar sem ákveðin svipgerð á sér stað. Aðgangurinn að fólki vegur því þyngra en vélbúnaður þegar erfðamengi eru stúderuð. Íslensk erfðagreining á nóg af vélum og hefur einnig aðgang að fólki þannig að það er ekki nóg með að möguleikar gagnagrunnsins séu enn fyrir hendi heldur hafi þeir verið nýttir mjög vel.

Kári í vígaham

Kári hafði siglt frekar lygnan sjó þar til deilurnar um gagnagrunninn blossuðu upp en hasarinn í kringum grunninn árið 1998 litar feril Íslenskrar erfðagreiningar þótt hann hafi gengið yfir á frekar stuttu skeiði í sögu fyrirtækisins.

„Það varð allt vitlaust árið 1998 þegar gagnagrunnsfrumvarpið kom fram,“ segir einn þeirra sem barðist gegn gagnagrunninum á sínum tíma. „Maður hafði það á tilfinningunni að Kári væri búinn að fá Davíð Oddsson til þess að selja sér heilsufarsupplýsingar íslensku þjóðarinnar og stóð ekki á sama. Kári var búinn að undirbúa málið eins og hernaðarárás, tryggja sér velvild stjórnmálamanna og átti auðvelt með að fá fjölmiðla til þess að spila með. Perlusamningurinn höfðaði til dæmis sterkt til þjóðarinnar.“

Kári hafði strax þegar hann ræddi um stofnun deCODE við valdhafa og embættismenn á árunum 1995-1996 lagt ríka áherslu á að fyrirtækinu yrðu sköpuð vænleg starfsskilyrði. Guðni Th. Jóhannesson sagnfræðingur rekur þetta í bók sinni Kári í jötunmóð sem kom út árið 1999 og fjallar um ævintýralegan uppgang Íslenskrar erfðagreiningar.

Flestum verðbréfasérfræðingum sem Mannlíf leitaði til ber saman um að Kári sé hugsjónamaður og hann hafi virkilega ætlað að nota gagnagrunninn til þess að láta gott af sér leiða þótt viðskiptahugmyndin hafi vissulega verið gróðavænleg.

„Ég held að Kára hafi verið fullkomin alvara þegar hann fór út í rekstur deCODE og hann hafi alls ekki ætlað að skara eld að eigin köku,“ segir einn þeirra. „Hann átti alls ekki von á þessari fyrirstöðu kollega sinna sem unnu leynt og ljóst gegn honum og að því að hann fengi gagnagrunninn til meðferðar í eigin þágu. Mér segir svo hugur að það hafi verið sterkir aðilar á bak við þá menn sem höfðu sig mest í frammi sem þrýst hafi á þannig að sá draumur varð úti að hann gæti byggt rannsóknir sínar á sérstöðu okkar Íslendinga.“

Það er þó að sama skapi ljóst að Kári vissi alltaf hvert hann ætlaði sér og hvað það myndi kosta. „Frumdrög gagnagrunnsfrumvarpsins voru óvenjuleg að því leyti að þau voru ekki samin á Alþingi eða á vegum þingmanns, og ekki heldur í heilbrigðisráðuneytinu. Kári Stefánsson og Ingibjörg Pálmadóttir heilbrigðisráðherra reyndu aldrei að leyna því að hann hefði fyrst vakið máls á setningu gagnagrunnslaga við hana og embættismenn ráðuneytisins,“ segir Guðni í bók sinni og bætir við að heilbrigðisráðuneytinu hafi borist á faxi frá deCODE „frumdrög að frumvarpi til laga um gagnagrunn á heilbrigðissviði“ þann 3. september 1997.

Kári var því allt í öllu frá upphafi gagnagrunnsdeilunnar og gagnrýnin á grunninn beindist oftar en ekki að honum persónulega. Guðni segir Kára þó hafa verið við þessu búinn og tilbúinn til þess að fá ágjöfina auk þess sem hann sýndi einnig sínar sterkustu hliðar í deilunni. Kom fram sjálfsöruggur og ákveðinn. Barði harkalega frá sér og heillaði fólk í kringum sig og fór á kostum í rökræðum.

„Kári naut sín óneitanlega á þessum vettvangi. Í samræðum er honum einkar lagið að láta ljós sitt skína og sannfæra menn um ágæti þess sem hann er að halda fram hverju sinni. Kári nýtti þessa kosti sína til hins ýtrasta þegar hann vann hug og hjörtu margra Íslendinga í deilunum um gagnagrunnsfrumvarpið árið 1998,“ skrifar Guðni.

Vaskleg barátta Kára skilaði þó ekki tilætluðum árangri eins og fyrr segir og örlög gagnagrunnsins hljóta að vera nokkuð sérkennileg í augum vígamannsins sem telur vinnu við gagnagrunna í nágrannalöndunum benda til þess að hugmyndin hafi verið góð og gild. Kári bendir á að í Finnlandi, Bretlandi og Bandaríkjunum gildi lög um gagnagrunna sem gefi meira svigrúm en þau íslensku og jafnvel í Noregi sé leyft að notast við grunn undir nöfnum og kennitölum þrátt fyrir að framámenn í læknisfræði á öllum Norðurlöndum hafi á sínum tíma sagt það hreinan fasisma að setja saman miðlægan gagnagrunn á heilbrigðissviði.

Kári gefur ekki mikið fyrir kenningar um að andstaðan við grunninn hafi verið keyrð áfram af öflum sem vildu hindra deCODE heldur megi frekar ætla að andúðin hafi sprottið upp úr því hvernig verkefnið var kynnt til sögunnar. Fyrirtæki sem ætlað var að skila gróða hafi ætlað að setja grunninn upp. Einhverjum hafi því hreinlega mislíkað að fulltrúar hins nýja kapítalisma hafi ætlað að hagnýta þessar upplýsingar. Þar fyrir utan hafi deCODE svo komið hreint fram og greint frá fyrirætlunum sínum á meðan annars staðar hefði einfaldlega verið farið af stað án þess að upplýsa samfélagið um áætlanirnar.

Grunnurinn sem viðskiptatæki
Miðlægi gagnagrunnurinn var því í upphafi lykillinn að rannsóknum ÍE en einnig mikilvægt tromp í viðskiptum, eins og þegar hefur komið fram og Guðni bendir á í bók sinni.
Grunnurinn gat gefið fyrirtækinu forskot í keppninni um athygli, fjármagn og árangur. „Sumarið 1998 heyrðist því fleygt að vísindalegt gildi grunnsins væri ekki mikilvægast, heldur viðskiptalegt gildi hans. Kári Stefánsson vísaði því algerlega á bug. Hann lét hins vegar hafa eftir sér í DV að hann teldi líklegt að markaðurinn kæmi til með að meta meira fyrirtæki sem liti út fyrir að geta staðið undir sér.“

Sjálfsagt er það ofsögum sagt að örlög miðlæga gagnagrunnsins hafi valdið því að deCODE er ekki enn farið að mala gull með tilheyrandi hækkun gengis hlutabréfa og hagnaði fyrir eigendur þeirra en þó blasir það við að í kjölfar deilunnar setti fyrirtækið meira púður í lyfjaþróun. Kostnaðarsama og tímafreka vinnu sem skilar ekki raunverulegum hagnaði fyrr en nýtt lyf kemst í framleiðslu. Takist að koma lyfi á svokallað þriðja stig og leggja fyrir bandarísku lyfjastofnunina og fá samþykkt þar eru menn hólpnir. Ekkert er hins vegar gefið í þessu og rannsóknirnar og lyfjaþróunin kostar óhemjuvinnu og peninga auk þess sem heppnin þarf að vera með í spilinu.

„Staða deCODE nú er sú að enginn veit hve langt lyfjaþróunin er komin og stóru spurningarnar eru hvort stutt sé í að fyrirtækinu takist að koma lyfi á markað, sem virkar á erfiða sjúkdóma, eða hvort ekkert sé að gerast,“ segir einn viðmælenda blaðsins og bætir við að af þessu fari tvennum sögum. „Sumir segja að það styttist í að deCODE komi með mögnuð tíðindi en aðrir segja að ekkert sé um að vera þar. Fyrirtækið byggir starfsemi sína núna á lyfjaþróun en það streyma ekki endalaust inn aurar og því hefur deCODE farið þá leið að selja skuldabréf fram í tímann með vöxtum sem síðar verður hægt að innleysa í hlutabréf.“

Úthald í langhlaupi

Hlutafjáraukning er kostur í stöðunni þegar gengur á rekstrarféð og líftækniiðnaðurinn allur er fjármagnaður á fjármagnsmarkaði í gegnum hlutafjáraukningu með breytanlegum skuldabréfum til að mynda með samvinnu við lyfjafyrirtæki.

Vandinn sem blasir við líftæknifyrirtækjunum er hins vegar sá að lyfjafyrirtækin geta þröngvað þeim of snemma til samstarfs þannig að þegar upp er staðið fá líftæknifyrirtækin oft of lítinn hluta gróðans á meðan þau standa undir meirihlutanum af kostnaðinum við þróunarvinnuna. Það gæti því verið til mikils að vinna að fresta samvinnunni eins lengi og auðið er og tryggja sér þannig stærri hluta af mögulegum gróða.

Íslensk erfðagreining fetar því vandratað einstigi, eins og önnur fyrirtæki í líftækniiðnaðinum, enda fylgja því ýmsar flækjur að binda sig í langtímafjárfestingu á borð við lyfjaþróun. Fyrirtækin verða að vera undir það búin að tapa verulegum fjárhæðum á meðan á þróunarferlinu stendur og það þarf ekki að fjölyrða um hversu erfitt það getur verið að læra af mistökum þegar unnið er á þessu sviði þar sem árangurinn kemur ekki í ljós á nokkrum vikum, heldur allt að tíu til fimmtán árum.

Hugmyndin var samt sem áður alltaf að nota erfðafræðina til lyfjaþróunar og að sögn Kára er viðskiptamódelið sem sett var saman fyrir tíu og hálfu ári nánast það sama og fyrirtækið vinnur eftir í dag.

Vandi Íslenskrar erfðagreiningar felst svo einnig í því að þetta módel er ekki sérstaklega vel þekkt á Íslandi þótt nánast öll þau rúmlega 3000 líftæknifyrirtæki sem starfa í heiminum vinni eftir því. Í Bandaríkjunum þykir til dæmis sjálfsagt að fjárfesta til tæplega tveggja áratuga og þola tap þangað til árangur fer að sjást.
Úthaldið þarf því að vera mikið þar sem tekjurnar eru litlar sem engar á meðan lyfin í þróun eru ekki komin á þriðja stig.

Athyglin sem deCODE fékk á Íslandi og blússandi byrjunin hefur einnig óhjákvæmilega haft þau áhrif að arðsemiskrafan á fyrirtækið er jafnvel enn meiri og mörgum er farin að leiðast biðin eftir því að Kári hitti á gullæð í lyfjarannsóknunum.
Íslendingar höfðu miklar væntingar til deCODE og það ætluðu allir að græða. Þegar bréf fyrirtækisins voru sett á markað þann 18. júlí 2000, á gráa markaðnum vestra, var útboðsgengið í kringum 18. Það rauk upp áður en dagurinn var á enda í 39 dollara á hlut. Síðan seig gengið smátt og smátt niður og í október var það komið niður í upphafsgengi. Síðan hefur gengið legið niður á við og rokkar í kringum 4 um þessar mundir.

„Vissulega hafa þeir sem keyptu bréfin í upphafi á háu gengi tapað miklu,“ segir einn verðbréfamiðlaranna sem Mannlíf leitaði til. „En það er ekki þar með sagt að tapið verði varanlegt. Það þarf ekki annað en að fyrirtækið tilkynni að það hafi fundið lyf sem virki á sjúkdóm sem hefur verið illlæknanlegur með öðrum lyfjum til að þróunin snúist við. Þetta er svo fljótt að gerast. Eftir því sem ég kemst næst er fyrirtækið ekki á barmi gjaldþrots en ef ekkert jákvætt gerist innan tveggja ára þá mega menn fara að óttast. En það má ekki heldur gleyma að deCODE var óskabarn Íslendinga sem tóku allir þátt í ævintýrinu.“

Tap á tap ofan

Eins og áður sagði benti Kári á það að gagnagrunnurinn væri ekki það sem myndi ráða úrslitum um framtíð fyrirtækisins en að markaðurinn kæmi til með að meta meira fyrirtæki sem liti út fyrir að geta staðið undir sér. Og þar stendur ef til vill hnífurinn enn í kúnni þar sem tekjur fyrirtækisins eru enn lítill hluti af útgjöldunum.
Afkoma deCODE var neikvæð um 85,5 milljónir dollara í fyrra eða um 5,8 milljarða króna. Ársuppgjörið var öllu verra en fyrir 2005 þegar fyrirtækið tapaði 62,8 milljónum dollara og 57,3 milljónum árið þar áður.

Félagið skýrði þetta aukna tap með fjárfestingum í lyfjarannsóknum og þróun en fyrir liggur að slíkar rannsóknir eru kostnaðarsamar og tímafrekar þannig að þó vel takist til geti, eins og fyrr segir, liðið 10-15 ár áður en fyrirtækin uppskera árangur erfiðisins.

Greining Glitnis spáði því eftir að níu mánaða uppgjör deCODE var birt árið 2006 að með sama áframhaldi yrði rekstrarfé deCODE uppurið fyrir lok árs 2008. Því var þó haldið til haga að forsendur gætu breyst ef fyrirtækið kæmist lengra í lyfjaþróun eða yki við hlutafé sitt.
Kári svaraði dómsdagsspá Glitnis í Morgunblaðinu síðar og sagði útreikningana ranga og byggða á vanþekkingu: „Í þau tíu og hálft ár sem fyrirtækið hefur verið starfrækt hefur fjárhagsstaða þess aldrei verið betri, að sögn Kára. Telur hann jafnframt að fjárstaða fyrirtækisins sé betri en 90% þeirra fyrirtækja sem starfa í líftæknigeiranum. Taka verður tillit til þess að deCODE er að fjárfesta í vöruþróun sem tekur að meðaltali 15 ár. Engu máli skiptir hvort litið er til Bandaríkjanna, Evrópu eða Íslands, líftækni í heiminum snýst um það að fjárfesta til lengri tíma. Spyrja verður að leikslokum um niðurstöðuna.“

Kári sagði jafnframt að til samanburðar mætti allt eins mætti alhæfa á sama grunni að Landsvirkjun hefði tapað 200 milljónum á því að byggja Kárahnjúkavirkjun og var þar að vísa til þess að sá kostnaður sem fyrirtækið væri að leggja út í í lyfjaþróun væri langtímafjárfesting.

Meginvandinn við þetta er eins og fyrr segir að tekjurnar af vinnunni eru engar á meðan á lyfjaþróunarferlinu stendur; deCODE hefur tekjur af sölu þjónustu sem tengist meðal annars arfgerðagreiningunum og nýtur meðal annars styrkja frá Evrópusambandinu og bandarískum heilbrigðisyfirvöldum. Tekjurnar standa ágætlega undir erfðafræðiþætti fyrirtækisins en hrökkva skammt þegar kemur að lyfjaþróuninni þannig að allt er þetta spurning um úthald. Og Kári efast ekki um að fyrirtækið hafi það, enda lýsti hann því yfir í samtali við Agnesi Bragadóttur á Morgunblaðinu í september árið 2002, í kjölfar fjöldauppsagna hjá fyrirtækinu, að fyrirtækið ætlaði sér að lifa af og verða kraftmikið „eftir tíu ár, tuttugu ár, hundrað ár“.

Sársaukafull aðgerð

Fjöldauppsagnirnar árið 2002 voru þær mestu sem átt höfðu sér stað á Íslandi en 200 manns var sagt upp störfum á einu bretti og starfsfólki fækkaði úr 650 í 450. Uppsagnirnar voru tilkynntar á sama tíma og deCODE kynnti samning við bandaríska lyfjafyrirtækið Merck. Samningurinn átti að geta fært deCODE 90 milljónir dollara í tekjur en engu að síður þurfti að grípa til niðurskurðar.

Eftir ævintýralegan vöxt var skórinn farinn að kreppa og Kári sagði við Morgunblaðið að sér liði eins og „refnum sem nagaði af sér fótlegginn þegar hann festist í gildrunni“.
Útþenslutíminn í líf- og upplýsingatækni var liðinn og Kári sagði þessar sársaukafullu aðgerðir óumflýjanlegar.

„Sennilega eru 80% til 90% af þeim verðmætum sem voru til staðar í hátækniiðnaðinum fyrir tveimur árum horfin - þau hafa gufað upp, að minnsta kosti tímabundið. Það er því ekkert fé lengur að sækja á markaðinn til þess að halda uppi þessari útþenslu. Hvernig bregðast menn við því? Jú, þeir draga saman seglin, hagræða í rekstri, sníða sér stakk eftir vexti og reka sín fyrirtæki á grundvelli þeirra tekna sem þeir hafa,“ sagði Kári við þetta sama tilefni.

Hremmingarnar héldu svo áfram, fleira fólki var sagt upp störfum og fyrirtækið seldi glæsilegar höfuðstöðvar sínar í Vatnsmýrinni fyrir 3,5 milljarða króna árið 2005. Kári sagði söluna fyrst og fremst rekstrarlegt atriði í samtali við Morgunblaðið enda væri það ekki á sérsviði fyrirtækisins að eiga húsnæði.

Féð sem losnaði við söluna var notað til að greiða upp um 36 milljóna dala langtímalán sem hvíldi á húsinu og 4,5 milljóna dala skammtímalán. Afgangurinn, um 14,5 milljónir dala, var notaður til lyfjaþróunarverkefna.

Langhlaupið heldur áfram

Kári gafst ekki upp þótt á móti blési árið 2002 og engan bilbug er heldur á honum að finna í dag og hann segir fjárhagsstöðuna aldrei hafa verið betri og að hún sé í samræmi við áætlanir. Fyrirtækið sé ekki fjárfestingafyrirtæki og eigi ekki að sitja uppi með peninga sem endist því lengur en tvö ár. Gerði fyrirtækið það væri um mistök að ræða því þá væri verið að taka inn peninga á of háu verði. Sé reiknað með því að deCODE þróist áfram eðlilega og ætli að nota fjármálamarkaði til að afla peninga eins og gert hefur verið sé eðlilegt að fara út af örkinni og sækja fé sem endist þar til ætla megi að mat markaðarins sé betra þannig að enn frekara fjármagn fáist inn í fyrirtækið fyrir hlutabréf sem þá verða seld.

Sé farið út í það að afla fjár til fjögurra ára inn í fyrirtæki eins og deCODE sé að öllum líkindum verið að afla of dýrs fjár. Það er að segja að of mikið af fyrirtækinu sé látið út fyrir peninginn.
deCODE hafi því verið á réttum stað þegar Glitnir setti spá sína fram og allir þeir sem átti sig á eðli líftæknimarkaðarins telji að sé rétti staðurinn til að vera á.

Þótt Kári efist ekki um úthald deCODE skiptast aðrir í tvo hópa; þá sem telja stórtíðindi væntanleg frá fyrirtækinu og þá sem álykta að ævintýrið sé úti og eigið fé fyrirtækisins sé að brenna upp.

Bandaríska greiningarfyrirtækið Piper Jaffrey hækkaði nýlega mat sitt á deCODE og metur verð hlutabréfa þess á 5 dollara á hlut en þegar þetta er skrifað stendur gengi bréfanna á Nasdaq í 4,10. Samkvæmt skýrslu Piper Jaffrey má vænta tíðinda frá deCODE á næstunni. Kári verst allra frétta enda er honum ekki heimilt að tjá sig um málið en matið hlýtur að renna stoðum undir að Kári eigi enn tromp á hendi þótt hann haldi spilunum þétt að sér.

Það er í það minnsta erfitt að ímynda sér að Kári og hans fólk sitji aðgerðalaust í Vatnsmýrinni og stari í gaupnir sér og þeir bjartsýnustu leyfa sér jafnvel að álykta að frétta sé að vænta af hjartaslagslyfi sem deCODE hefur unnið að um nokkurt skeið en er þó ekki enn komið á þriðja stig.

Eru engar fréttir góðar fréttir?

Óvenjuhljótt hefur verið um deCODE í íslenskum fjölmiðlum undanfarin misseri en þegar leikar stóðu sem hæst bárust reglulega tíðindi af árangri fyrirtækisins í genarannsóknum. Ekki síst þegar gengið fór að síga á Nasdaq og góðar fréttir gátu haft jákvæð áhrif. Þögnin undanfarið hefur því rennt stoðum undir kenningar þeirra sem vildu meina að Kári og félagar hefðu á sínum tíma markvisst reynt að tala gengið upp.

Samkvæmt Kára er þó margt að gerast hjá fyrirtækinu þótt fréttunum sé ekki dritað út eins og í vélbyssuskothríð. Þá sé það heldur ekkert endilega eftirsóknarvert að halda þeirri fjölmiðlaathygli sem fyrirtækið hafði á tímabili. Í því felist mikil vinna og álag ekki síst í ljósi þess að lögmálum líftækniiðnaðarins séu sýndur takmarkaður skilningur hér á landi. Bókfært tap vegna fjárfestinga í vöruþróun þurfi ekki endilega að tákna að fyrirtækinu hafi mistekist og þannig komi þau sjónarmið sem birtast hér á landi sjaldan fram í fréttum í Bandaríkjunum þar sem menn séu vanir þessum iðnaði.

Gullæðið

Í mars árið 1998, áður en gagnagrunnsmálið komst í hámæli, virtist framtíðin blasa björt við Íslenskri erfðagreiningu. Guðni Th. Jóhannesson rekur þetta í stuttu máli í bókinni Kári í jötunmóð:
„Fáum kom á óvart að í lok mánaðarins var tilkynnt að fyrirtækið hefði hlotið nýsköpunarverðlaun Rannsóknarráðs og Útflutningsráðs Íslands. Vart voru aðrir betur að heiðrinum komnir. Vísindavinnan hafði gengið vonum framar, að sögn forráðamanna fyrirtækisins. Starfsmönnum fjölgaði stöðugt og sífellt var bætt við tækjakostinn, sem stóðst samjöfnuð við bestu rannsóknarstofur annars staðar í heiminum. Samningurinn við Hoffmann La-Roche tryggði reksturinn næstu árin, íslenskir fjárfestar börðust um að kaupa hlut í deCODE, og engin ástæða var til að ætla annað en bandarískir starfsbræður þeirra yrðu jafnákafir, þegar vel stæði á vestra.“

Hálfgert gullæði rann á þjóðina og bankar og verðbréfamiðlarar kynntu vel undir. Fáir efuðust um að í deCODE mætti finna skjótfenginn gróða og gríðarleg eignatilfærsla átti sér stað. Sumir högnuðust og margir töpuðu. Ekki síst þeir sem keyptu bréf á háu gengi fyrir lánsfé og máttu síðan horfa á gengi þeirra lækka jafnt og þétt eftir skráningu á Nasdaq.

Allir sem festu fé í deCODE ætluðu að verða milljónamæringar en þeir græddu mest sem bjuggu til hlutabréfin. Stofnendur fyrirtækisins, stofnfjárfestar og lykilmenn hjá fyrirtækinu. Kári hagnaðist vel sjálfur og sama má segja um Hannes Smárason sem starfaði um hríð sem aðstoðarframkvæmdastjóri deCODE við hlið Kára og lagði þar grunninn að auðæfum sínum.
Æðið í kringum deCODE á Íslandi minnti um margt á .com-æðið úti í hinum stóra heimi en nú var það ekki ofurtrúin á Internetið og upplýsingatæknina sem reið baggamuninn heldur einlæg trú Íslendinga á eigið ágæti og sérstöðu. Á gagnagrunninn sem átti að leysa öll heilbrigðisvandamál heimsbyggðarinnar.

Þeir græddu helst á deCODE sem höfðu vit á að kaupa fljótt og losa sig við bréfin á réttum tíma. Aðrir sátu uppi með sárt ennið og sögur af harkalegum gjaldþrotum þeirra sem keyptu fyrir lánsfé eru ófáar.

Ríkisbankarnir stukku á vagninn sumarið 1999 þegar Fjárfestingarbanki atvinnulífsins, Landsbankinn og Búnaðarbankinn keyptu, ásamt eignarhaldsfélaginu Hofi, 17% hlut í deCODE og seldu svo bréfin áfram til innlendra fagfjárfesta. Kaupin þóttu staðfesta að í Íslenskri erfðagreiningu lægi eitt magnaðasta viðskiptatækifæri Íslandssögunnar en miðað við kaupgengi bankanna varð deCODE verðmætasta fyrirtæki landsins, metið á 500 milljónir dollara; 37 milljarða íslenskra króna.

Í kjölfar kaupanna átti íslenskur fjármálaheimur mikið undir því að deCODE næði skráningu á erlendum mörkuðum og festi sig þar í sessi. Það gekk hins vegar ekki eftir þegar fyrirtækið fór á Nasdaq árið 2000.

„Ég á lítið í deCODE“

„Nú geta allir sagt „ég á lítið í deCODE“ og ég held að allir sem eigi hlutabréf í félaginu séu búnir að afskrifa þau,“ segir verðbréfasérfræðingur sem fylgdist grannt með uppgangi Íslenskrar erfðagreiningar í kringum síðustu aldamót. Hann segir þó áhuga sinn, rétt eins og markaðarins, hafa dvínað í kjölfar þess að fyrirtækið náði ekki að halda því háflugi sem það tók í upphafi.
Hann vill ekki koma fram undir nafni, frekar en aðrir sem Mannlíf ræddi við, og þótt flestir verðbréfamiðlarar hafi enn skoðanir á deCODE virðast þeir óttast að meiningar þeirra verði tengdar þeim fjármálastofnunum sem þeir starfa hjá auk þess sem þeim virðist standa nokkur stuggur af Kára Stefánssyni.

„Kári hefur alltaf verið vinur verðbréfasalans á meðan hann er góður við hann en er fljótur til þegar illa gengur og afhausar okkur með þvílíku afli að skrattinn sjálfur yrði stoltur af.“
Miðlarinn segir Íslenska erfðagreiningu ekki vera svip hjá sjón miðað við það sem var upp úr síðustu aldamótum þegar um 600 manns störfuðu þar og fyrirtækið var það verðmætasta á landinu.

„Það er nú svo merkilegt að þegar deCODE var aðalmálið var það miklu meira virði en flest önnur íslensk fyrirtæki, enda rauk markaðsvirðið upp úr öllu valdi. Markaðsvirði fyrirtækisins í dag er um 14 milljarðar sem þykir nú ekki mikið. Kaupþing er metið á um 760 milljarða og það má segja að markaðsvirði viðskiptabankanna geti rokkað um verðmæti deCODE frá degi til dags.

Vandinn við tiltrú markaðarins á fyrirtækinu er sennilega sá að trúin á fyrirtækið var búin til á einu bretti. Miðlægi gagnagrunnurinn var það sem heillaði erlenda áhættufjárfesta í upphafi og greindi í raun deCODE frá öllum öðrum fyrirtækjum í líftækniiðnaði. Það kom svo á daginn að það gekk ekki að nota gagnagrunninn með auðveldum hætti og þá er eins og menn hafi gefist upp og farið að einbeita sér að einhverju öðru frekar en að taka slaginn og klára upphaflega dæmið.“

Hann segist ekki fá séð að það sé mikið að gerast í Vatnsmýrinni og þær fréttir sem bárust nokkuð ört af árangri rannsókna Íslenskrar erfðagreiningar hafa látið á sér standa þannig að óneitanlega læðist að fólki sá grunur að það sé lítið í gangi og menn séu hættir að reyna að tala gengið upp.

„Tekjurnar hafa verið takmarkaðar og vinna ekki upp á móti tapi síðustu ára og það er altalað að eigið fé fyrirtækisins sé að klárast,“ segir hann og vísar til áðurnefndrar dómsdagsspár sem þegar hafa verið gerð skil.

Er gull í Mýrinni?

„Það er vor í lofti og vindur hlýr og Vatnsmýrin andar rótt,“ kvað skáldið og viðlagið var „gull, það er skíragull“ og trúin á það að Kári Stefánsson sitji á gullæð í Vatnsmýrinni lifir, þrátt fyrir allt, góðu lífi vorið 2007.

Verðbréfamiðlarar eru síður en svo á einu máli um að deCODE-ævintýrið sé úti og sumir hverjir telja fyrirtækið ekki síður vænlegan fjárfestingarkost nú en þegar æðið gekk yfir í kringum aldamótin.

„Persónulega tel ég markaðsvirði deCODE engan veginn endurspegla raunverulegt verðmæti fyrirtækisins,“ segir verðbréfasali sem hefur skoðað deCODE gaumgæfilega undanfarið. „Ferill fyrirtækisins hefur í raun verið mjög glæsilegur eftir áherslubreytinguna sem setti lyfjaþróunina í forgrunn. Það eru spennandi verkefni í pípunum og þótt lyfjaþróun taki langan tíma gætu ný lyf verið í sjónmáli.“

Hann segir lyfjaiðnaðinn velta slíkum fjárhæðum að þótt deCODE myndi ekki hitta í mark nema með einu þeirra lyfja sem verið er að rannsaka myndi það skila fyrirtækinu gríðarlegum tekjum.
„Innra virði félagsins er mjög álitlegt og að þeim forsendum gefnum að eitthvert lyf komist alla leið er fyrirtækið mjög álitlegur fjárfestingarkostur. Ég tel því deCODE vera mjög áhugaverðan fjárfestingarkost núna. Kosturinn við ný lyf er sá að um leið og einkaleyfin á þeim renna út fyllist markaðurinn af samheitalyfjum og þá lækkar markaðsvirði lyfjafyrirtækjanna og eina ráðið er að draga úr starfsemi eða koma með ný lyf á markað með nýjum einkaleyfum. Þetta gerir deCODE að spennandi kosti enda myndi einkaleyfi á nýju lyfi skila miklum tekjum um árabil áður en það rynni út.“

Hér hefur það verið margítrekað að lyfjaþróun er tímafrek og tíminn er peningar þannig að allt snýst þetta um að halda athygli markaðarins og viðhalda eftirvæntingunni og áhuganum með tíðindum af því hvað sé að gerast og við hverju megi búast.

„Eftir því sem deCODE er með fleiri lyf í pípunum ætti verð þess því að hækka og það er því alls ekki vitlaust fyrir íslenska fjárfesta að vera með fyrirtæki eins og deCODE í eignasafni sínu. Menn verða þá hins vegar að vera meðvitaðir um að um langtímafjárfestingu er að ræða en það er ekki óeðlilegt að eiga í félagi eins og deCODE sem getur margfaldast ef viðskiptamódelið gengur upp, á meðan önnur fyrirtæki í safninu skila örari hagnaði.

deCODE hefur samt ekki beinlínis verið inni á radar hjá íslenskum fjárfestum og fyrirtækið líður sjálfsagt fyrir það að einhverjir töpuðu þegar bólan sprakk á sínum tíma en þá ber að hafa í huga að tap á þessum tíma var ekki einskorðað við deCODE. Það eru til miklu verri dæmi um þetta en deCODE sem hefur að mörgu leyti fest óverðskuldað í umræðunni sem einhver bólustokkur eða hluti af svindli og vitleysu. Í millitíðinni hefur félagið komið sér upp lífssýnum sem leggja grunninn að rannsóknum fyrirtækisins og það er alls ekki bundið af gagnagrunnspælingunni lengur.

Það væri því synd ef þetta félag myndi hrökklast úr landi vegna þess að það fær ekki stuðning fjármálamarkaðarins. Það skapar enn hálaunastörf fyrir vel menntað fólk og mitt í öllu þessu tali um nýsköpun, leit að nýjum fjárfestingartækifærum og útrás þá er eitthvað bogið við það að eiga á hættu að missa deCODE úr landi. Það gæti vel komið til greina ef leiðandi fjárfestar koma ekki með fjármagn inn en ef við trúum því að deCODE geti komið fram með ný lyf ættum við að dæla peningum í það þar sem afraksturinn getur orðið svo mikill. Nema þetta sé allt tóm vitleysa sem ég held að sé alls ekki málið, enda er deCODE eitt flottasta erfðatæknifyrirtækið í heiminum.

Við erum að veita gríðarlegum fjárhæðum til virkjana á meðan gullmolinn gæti hugsanlega enn leynst í Vatnsmýrinni. Sérstakur húmor Kára virðist stuða marga það gæti haft eitthvað með þetta að gera.“

Brjálæðingur, snillingur eða bæði?

Böndin berast alltaf beint að Kára þegar deCODE er annars vegar og í hugum fólks er erfitt að greina á milli mannsins og fyrirtækisins. Hann er maðurinn með planið og sjálfsagt veit enginn nákvæmlega hvað er á seyði hjá deCODE eða hvar möguleikarnir liggja og Kári gefur ekkert upp sem hann ætlar sér ekki.

En þegar hann stígur fram og tjáir sig vantar ekkert upp á sjálfsöryggið og eins og þegar hefur komið fram og alþjóð veit á hann auðvelt með að tala fólk á sitt band. Gáfur hans eru ekki dregnar í efa og trú hans á fyrirtækið virðist óbilandi.

Hann er hins vegar ekki allra og ekkert bendir til þess að hann hafi nokkurn áhuga á því enda eru sögurnar af honum, lognar eða sannar, fleiri en tölu verður komið á. Hann er umdeildur og veit af því og gerði kjaftaganginn ágætlega upp í viðtali við skólablaði MR árið 1999: „Allur sá fjöldi kvenna sem ég á að halda við. Ég gæti verið auglýsing fyrir Viagra.“

Kári ber enn sterkar taugar til MR, þessarar fornu menntastofnunar, sem sagan segir að hafi verið skemmtilegasti skólinn sem hann hefur setið. Þar kynntist hann líka Davíð Oddssyni sem síðar varð einarður velgjörðarmaður hans þegar á þurfti að halda og deCODE var komið á laggirnar.

Þýska tímaritið Der Spiegel fjallaði um Kára í nafnlausri grein í júlí 1998 þar sem áformum Kára um gagnagrunninn var fundið flest til foráttu. Þar var þeirri spurningu slengt fram hvort maðurinn væri „snillingur, brjálaður, hættulegur eða allt þetta?“
Kári var jafnframt sagður berserkur með útgeislun sem hefði sannfært meirihluta þjóðar sinnar, og þar á meðal forsætisráðherra, um að hann væri snillingur og ætlaði sér að byggja upp fyrsta erfðavísafyrirtæki Íslands og koma því á Nasdaq-hlutabréfamarkaðinn í New York.

Allt þetta hefur gengið eftir og vissulega getur Kári brugðið sér í líki berserks og þegar sá gállinn er á kappanum fá honum yngri menn, oftar en ekki, að kenna á hvassri tungu hans, ekki síst þegar hann er gengur vörpulegur um líkamsræktarsali Lauga. Hávaxinn, vöðvastæltur og ískaldur. Þegar Kári er í ham er hann ekki beinlínis árennilegur og hvernig sem allt fer þá fyrirfinnast vart menn sem eru líklegri en hann til þess að klára það langhlaup sem hann hefur hlaupið undanfarin ár og ætlar sér að hlaupa þar til hann kemst í mark.

Mannlíf 2007