Sigurjón Sighvatsson keypti fyrir sjö árum kvikmyndaréttinn að bókinni The Feather Men eftir ævintýramanninn Sir Ranulph Fiennes sem hefur meðal annars þjónað í sérsveit breska hersins, SAS. Sigurjón lauk nýlega tökum á spennumyndinni The Killer Elite sem byggð er á bókinni og skartar ekki ómerkari mönnum en Jason Statham, Robert De Niro og Clive Owen í aðalhlutverkum.

Sigurjón fór beint úr kvikmyndatökum í Ástralíu á Snæfellsnesið þar sem hann slakar á fyrir frumsýningarhasarinn sem brestur á í september. Þórarinn Þórarinsson ræddi við Sigurjón um Killer Elite og samstarfið við stórstjörnurnar þrjár.

„Ég keypti bókina með stráknum sem leikstýrir myndinni, Gary McKendry, og þetta er fyrsta myndin hans í fullri lengd en við höfum áður gert saman stuttmyndina Everything in This Country Must sem var tilnefnd til Óskarsverðlauna 2005. Sir Ranulph er frændi Fiennes-leikarafjölskyldunnar og bókin fjallar mikið um veru hans í SAS, og þá sérstaklega þessa árás sem gerð var á Oman í júlí 1972. Myndin gerist svo 1980 og fjallar um málaliða sem sjeikinn í Oman ræður til þess að drepa þrjá sérsveitarmenn sem drápu þrjá syni hans í árásinni,“ segir Sigurjón og bætir því við að þessi saga sé mjög áhugaverð, ekki síst í ljósi þess að þrír af þeim níu SAS-mönnum sem tóku þátt í árásinni létust á einkennilegan hátt árið 1980.

Killer Elite var mikið til tekin í Ástralíu en einnig Jórdaníu og Marokkó. Þrátt fyrir umgjörðina, flóknar bardagasenur og glæsilegt leikaralið er myndin ekki sú dýrasta sem Sigurjón hefur framleitt. „K-19 var til dæmis dýrari en þetta er engu að síður stór fjárhagsáætlun fyrir sjálfstæða mynd. Þetta er alveg 65 milljóna dollara mynd, sem er ansi mikið.“

Að landa stórlöxum
„Þetta er nú eiginlega voðalega einfalt í lýsingu,“ segir Sigurjón þegar hann er spurður hvernig honum hafi tekist að ná jafn eftirsóttum leikurum og Jason Statham, Robert De Niro og Clive Owen saman í mynd. „Til þess að byrja með verður maður að hafa gott handrit og leikstjórinn verður líka að vera góður. Síðan fer maður bara að reyna að safna saman leikurunum og í þessu tilfelli tók það nú dálítið langan tíma. Við vorum samt ekki búnir að senda þetta á neinn nema Jason vegna þess að leikstjórinn hafði alltaf viljað hann. Jason leist vel á þetta og sagðist vilja vera með og þá byrjaði boltinn að rúlla. Jason er auðvitað mikil aksjón-stjarna og þegar hann var kominn um borð fóru fjármögnunaraðilar að sýna verkefninu áhuga. Hollywood er í raun mjög lítil þannig að þetta spurðist hratt út og handritið fór að vekja áhuga.

Við höfðum líka áhuga á að fá Clive en hann hafði verið upptekinn og svo sagði umboðsmaðurinn hans mér að Clive myndi aldrei leika neitt aukahlutverk á móti Jason. En við sýndum þeim handritið og leikstjórinn útskýrði fyrir Clive að hans rulla væri í raun ekkert aukahlutverk enda er hans hlutverk líka mjög stórt og þetta endaði með að hann sló til.“

Sigurjón segir að það sé enginn hægðarleikur að fá hæfileikafólk í slíkum þungavigtarflokki saman í mynd. „Enda kosta svona leikarar 12 til 13 milljónir dollara en það tókst alla vega að koma þessu öllu saman.“

Fagmaður með skoðanir
Þá vantaði þriðja manninn og Sigurjón frétti að De Niro væri laus og ákvað að reyna að nálgast hann. „Hann las handritið og fannst það áhugavert en gerði samt smá athugasemdir við sína eigin persónu. Við Gary ræddum við hann í framhaldinu. Leikstjórinn var að sjálfsögðu mjög stressaður því hann hafði aldrei leikstýrt mynd og nú þurfti hann að fara að svara spurningum frá Robert De Niro, bæði um kvikmyndina og hvernig hans persóna ætti að vera og af hverju hún væri eins og hún væri. En það gekk bara mjög vel og De Niro sagðist ætla að hugsa málið. Eftir þennan fund var rullan hans stækkuð en hún var frekar rýr í byrjun. Þetta var gert í samvinnu við De Niro, þótt hann hafi auðvitað ekki skrifað neitt, en hann kom með ákveðnar athugasemdir og töluvert innlegg í persónuna sína. Hann spurði margra spurninga eins og kannski fagfólk gerir. Hann er fagmaður fram í fingurgóma. Hann kom svo mun betur undirbúinn en allir áttu von á í tökur. Ég veit samt ekki af hverju allir héldu að hann yrði ekki vel undirbúinn.“

Statham er grjótharður
Jason Statham hefur fest sig í sessi sem einhver öflugasti hasarleikari síðustu ára og hefur farið hamförum í Transporter- og Crank-myndunum, The Expendables og The Mechanic. Líkamlegt atgervi hans skemmir heldur ekki fyrir en hann keppti á árum áður með liði Breta í dýfingum á Ólympíuleikunum.

„Jason tók mjög virkan þátt í þessu öllu vegna þess að hann kom fyrstur um borð og var með í ferlinu frá upphafi. Ég myndi nú ekki segja að hann vær ljúfur,“ segir Sigurjón þegar hann er spurður hvort Statham sé sami harðjaxlinn í eigin persónu og á hvíta tjaldinu. „Hann er aftur á móti afar flinkur og rosalega nákvæmur. Hann þekkir kannski hasarinn betur en flestir og hugar að öllum smáatriðum. Honum er til dæmis ekki sama hvernig menn eru kýldir og hvort eða hvernig vinstri handar höggi er fylgt eftir með hægri handar höggi, eða hvernig stýrinu er snúið eftir því hvort verið er að keyra á 50 kílómetra hraða eða 100, og hver viðbrögðin eru.“

Línudans með atvinnumönnum
„Það er mjög gaman að vinna með svona leikurum enda eru þetta topp atvinnumenn og ég myndi segja að þeir hafi allir þrír borið gagnkvæma virðingu hver fyrir öðrum þótt þeir hafi aldrei hist áður. De Niro er auðvitað goðsögn og þeir gerðu að sjálfsögðu allir sínar kröfur. Maður fer ekkert með þá eins og sauðfé í rétt. Þannig að þetta er ákveðinn línudans, og þá líka á milli þeirra allra þannig að þeim finnist þeim öllum gert jafn hátt undir höfði. Þetta á ekki síst við um hlutverk þeirra og persónur. Stundum stangaðist það sem Clive vildi að væri að gerast á við það sem Jason vildi og þá þurfti bara að fara sáttasemjaraleiðina í því.

Kvikmyndagerð er samvinna en hún er ekki lýðræði og það er mikill munur þar á, og það er hlutverk framleiðandans að sameina þessi öfl þannig að öllum finnist hlustað á þá en tryggja um leið að rödd leikstjórans og upphaflegur tilgangur handritsins glatist ekki. Það er stundum hætta á því.“

Vopnabræður berjast

Í Killer Elite leikur Jason Statham fyrrverandi SAS-mann sem neyðist til að taka að sér það verkefni að elta uppi og drepa þrjá fyrrum kollega sína úr sérsveitinni til þess að bjarga lífi læriföður síns sem Robert De Niro leikur.
Þessir þrír menn, sem eru vitaskuld bráðfeigir þegar Statham er kominn á hæla þeirra, hafa unnið það til saka að hafa drepið þrjá syni sjeiks í Oman í frægri árás sveitarinnar á Oman árið 1972.
Clive Owen leikur svo SAS-mann sem tók ekki þátt í þeirri árás en stendur dyggan vörð um félaga sína sem eru orðnir að skotmarki í hefndarleiðangri sjeiksins. Þannig að óhætt er að segja að stálin stinn mætist þegar þessum þrautþjálfuðu hermönnum lýstur saman 1980, átta árum eftir árásina í Oman.

Rithöfundurinn Sigurður A. Magnússon hefur komið víða við á 83 ára ævi. Hann er einn atkvæðamesti bókmenntaþýðandi þjóðarinnar. Hann var löngum á faraldsfæti og eyddi drjúgum tíma lífs síns í að efla tengsl Íslands og Grikklands. Heilsan leyfir honum ekki lengur ferðalög en hann segist dvelja sáttur á Íslandi þar sem hann sé kominn á fremsta hlunn með að „syngja sitt síðasta vers“, vongóður um að „eitthvað af framlagi mínu til íslenskrar menningar hafi átt erindi við samtímann og eigi sér kannski einhverja lífsvon“.

„Ellin er farin að bíta alveg svakalega og ég er kominn með gangráð og allt,“ segir Sigurður sem fer sér hægt núorðið enda sækja á hann svimaköst og hann finnur feigðina læðast að sér. „En ég hef nú þolað ellina hingað til þannig að þetta er svo sem allt í lagi.“

Sigurður fæddist árið 1928 og ólst upp við kröpp kjör og bjó meðal annars með fjölskyldu sinni í Pólunum, svokölluðu, undir Öskjuhlíð; í bragga í Herskálakampi við Suðurlandsbraut og í sumarbústaðnum Kirkjulandi við Laugarnesveg. Hann segist þó ekki efast um að hann kveðji verri heim en tók á móti honum á sínum tíma og er um margt þakklátur fyrir að hafa fengið að upplifa drjúgan hluta 20. aldarinnar sem hann segir engum vafa undirorpið að sé sú viðburðaríkasta í sögu mannkyns.

„Jú, jú. Heimurinn hefur versnað og það er ekki bara mannkynið heldur er eins og jörðin sjálf sé að streitast á móti og reyna að hrista okkur af sér. Það eru eldgos úti um allar trissur og hér höfum við jarðhræringar og eldgos ofan í allt hitt manngerða ruglið. 20. öldin er hiklaust sú merkilegasta í sögu okkar en því miður er ekki að sjá að við höfum þroskast mikið eða lært af henni miðað við það hvernig við hefjum göngu okkar inn í 21. öldina. Ástandið er alveg ótrúlegt víða og nú er Afríka að rísa upp og það á eftir að enda í alveg ótrúlegu blóðbaði. Og Afganistan og Írak og allt þetta. Þetta er náttúrlega svakalegt ástand.“

Sigurður segist hafa verið á heimshornaflakki í um fjörutíu ár en hafi bundist Grikklandi sterkustum böndum. „Það er alveg ótrúlegt hvað tilviljanir hafa ráðið því hvar ég lenti hverju sinni. Ég fór út til Danmerkur 22 ára og átti þá fimmtíukall danskan; kom svo heim tveimur eða þremur árum seinna og ég skil það ekki ennþá hvernig þetta gekk en ein tilviljun tók við af annarri og alltaf björguðust málin. Grikkland tók mig alveg heljartökum þegar ég kom þangað í þessari fyrstu utanlandsferð og það er mitt uppáhaldsland. Bæði landið og svo fólkið. Þetta er svo yndislegt fólk. Grikkir eru að mörgu leyti líkir okkur. Þeir eru mjög gestrisnir, og þeir bjuggu við svipaðar aðstæður og við; land sem er mjög erfitt yfirferðar, eins og var hjá okkur í gamla daga. Og það er einhvern veginn voðalega sterk samkennd hjá þessu fólki.“

Sigurður er alveg hættur að ferðast en hann segir það ekki liggja jafn þungt á sér og ætla mætti að hann eigi tæpast eftir að stíga aftur fæti á gríska grund. „Ég segi nú ekki að mér líði eins og fugli í búri eftir að ég hætti að ferðast. Ég er eiginlega saddur lífdaga og mig langar ekkert út lengur. Ég á átján afkomendur og þeir fylla upp í tómið.“

Konurnar í lífi Sigurðar hafa verið margar og því ekki að undra þótt afkomendurnir séu þó nokkrir, og vissulega gustaði oft í einkalífi hans. Sigurður segir að eðli málsins samkvæmt hverfi þær konur sem maður binst eða eignast börn með aldrei alveg og því geti verið erfitt að forðast átök og árekstra. „Sumar konur geta verið grimmar en aðrar eru það ekki. En börnin mín eru yndisleg og það kemur ekkert fram í þeim þótt á ýmsu hafi gengið.“

Aðspurður segist Sigurður ekki vita hvað það sé í hjarta mannskepnunnar sem geri það að verkum að sumir eigi erfitt með að bindast einum einstaklingi út ævina. „Ég held að þetta sé bara eitthvað í fólki og kannski er þetta misjafnt. Sumir eru einkvænismenn en faðir minn átti nú 23 börn með átta eða níu konum svo að þetta er eitthvað í blóðinu. Eða genunum. Ég veit ekki hvernig á að greina það,“ segir Sigurður sem telur heppilegra að Kári Stefánsson eða einhverjir álíka reyni að svara þessari spurningu.

Eftir Sigurð liggur gríðarlegt magn ritverka, frumsaminna á íslensku og ensku, auk aragrúa þýðinga, þar á meðal Í Dyflinni, smásögur eftir James Joyce, og Ódysseifur I-II og Æskumynd listamannsins eftir sama höfund; Dreggjar dagsins eftir Kazuo Ishiguro; Safnarinn eftir John Fowles og ljóðabálkurinn Söngurinn um sjálfan mig eftir Walt Whitman, svo eitthvað sé nefnt.
„Ég var sjálfur alveg hissa á hvað þetta er mikið þegar ég fór að taka þetta saman. Ég er stoltastur af Joyce og Odysseifur tók á en ég hef fengið mikið hrós fyrir þá þýðingu og er mjög ánægður með það.“

Sigurður er, eins og áður segir, saddur lífdaga þegar hann horfir yfir farinn veg og bíður æðrulaus eftir hinsta kallinu. En hvernig líst honum á það líf sem bíður afkomenda hans í þeim heimi sem blasir við honum við leiðarlok? „Ég þekki fátækt og kreppu og þetta var miklu verra á kreppuárunum fyrir stríð. Ég vona bara – barnanna, barnabarnanna og allra vegna – að þetta verði skárra. Ég er náttúrlega ekki spámaður en barnalán mitt hefur verið mikið. Þau hafa öll lukkast svo vel, þessi afkvæmi mín. Þetta hefur allt farið mjög vel. Ég á ekki skilið, finnst mér – eins og ég hef hagað mér – að eiga svona góða afkomendur,“ segir Sigurður og hlær.

Og hvað andlegt líf íslensku þjóðarinnar snertir hefur Sigurður litlar áhyggjur. „Það sprettur margt áhugavert og spennandi fram í listinni í svona kreppuástandi. Það er til dæmis gífurlega mikill uppgangur í tónlistarlífinu hérna, myndlistinni og bókmenntunum líka. Þetta unga fólk sem er að koma fram núna er mjög öflugt og efnilegt. Það er alveg gífurleg lifandi ólga og sköpunarkraftur í gangi, finnst mér. Ég kvíði ekki framtíðinni að því leyti. Ég held að Ísland eigi sér andlega mikla framtíð.“

,,Pólitíkin er svo skemmtileg og er eins og lögfræðin að því leyti að henni er ekkert óviðkomandi. Pólitíkin er lífið sjálft og þú hættir aldrei að vera með í pólitík og við erum öll gerendur en ég mun draga mig í hlé núna. Í það minnsta í bili. Þessari ákvörðun fylgdi fyrst ákveðinn tómleiki enda er maður búinn að stefna að einhverju í ákveðinn tíma. Allir í kringum mann eru búnir að leggja á sig mikla vinnu; maður sjálfur, fjölskyldan og harðir stuðningsmenn en svo koma úrslitin og þá tekur ákveðið tómleikatímabil við og maður er ekki lengur að stefna að þessu sama. Það höfðu samt ekki liðið margir dagar frá kjördegi þegar ég fann frelsistilfinninguna hellast yfir mig. Og þegar fjölskyldan settist niður og við fórum yfir það hvað okkur hefði langað að gera lengi en hefðum látið ógert vegna stjórnmálaþátttöku minnar þá fylgdi því viss léttir. Léttirinn er ekki síst til kominn vegna málsins með ríkisborgararétt Luciu og þess sem gekk yfir mitt fólk á meðan málið var í hámæli. Mér finnst gott að vera komin úr skotlínunni og það er bjart fram undan.”

Fjölskyldan dreifist um heiminn

Jónína segir að hún og eiginmaður hennar, Pétur Þór Sigurðsson, hafi haft hug á því að búa í útlöndum alveg frá því þau kláruðu lögfræðina í kringum 1980. Okkur hefur alltaf langað til að flytja til útlanda, fara í framhaldsnám og leyfa sonum okkar að kynnast annars konar menningu og læra önnur tungumál. Nú ætlum við að láta drauminn verða að veruleika og ég fer út með yngri syni okkar, Erni Skorra, og kærustunni hans til Kína.”

Jónína segist ætla að dvelja í það minnsta í ár í Kína, taka það rólega, skoða hvaða möguleika og tækifæri lífið bjóði upp á að lokinni þingmennsku og taka ákvarðanir um framhaldið síðar. Unga fólkið ætlar að læra kínversku en sjálf segist hún ekki ætla að slíta sér út í tungumálanámi.

Það er engin tilviljun að Kína verður fyrir valinu en þau hjónin hafa lengi haft áhuga á landinu og hafa sótt það heim í þrígang. ,,Ég er komin með húsnæði í borg sem heitir Xiamen og er á suðurströndinni við Taívansundið. Þetta er 700.000 manna borg og ég á ættingja og vini sem hafa búið þar og þegar við vorum að láta okkur dreyma um að flytja erlendis og setjast að í Kína þá var þessi borg alltaf inni í myndinni.”

Jónína, Ernir Skorri og unnusta hans munu setjast að í Kína en Pétur, eiginmaður hennar, verður viðloðandi Ísland og mun áfram verða með annan fótinn á Íslandi og sinna lögfræðistofu þeirra hjóna og öðrum rekstri sem hann hefur verið með á landinu.
Eldri sonurinn, Birnir Orri, og Lucia, unnusta hans, verða svo við nám í Nottingham á Englandi í vetur þannig að fjölskyldan verður dreifð um allar jarðir.

,,Ég nefndi það við þau hvort þau vildu ekki taka sér alla vega árs frí, bíða með að fara til Englands og koma með okkur hinum. Þau voru svolítið tvístígandi en tóku þá ákvörðum að fara strax að læra það sem hugur þeirra stendur til. Lucia var búin að læra lögfræði í Gvatemala í tæp tvö ár áður en hún kom hingað. Nú er hún búin að læra íslenskuna til fulls á einu og hálfu ári og var svolítið tvístígandi yfir því að ráðast í enn eitt tungumálið. Hún talar fyrir reiprennandi bæði ensku og frönsku fyrir utan móðurmálið og nú hefur íslenskan bæst við. Svo á hún þennan draum um að læra lögfræði. Birnir Orri er búinn að læra heimspeki í eitt ár í Háskólanum en er að hugsa um að fara í stjórnmálafræði í Nottingham.”

Jónína segist ekki fá sérstakan sting í móðurhjartað við að sjá fram á þessa miklu fjarlægð frá frumburðinum enda sé hún alvön því að Birnir Orri leggi land undir fót og sé fjarri fjölskyldunni.

,,Hann byrjaði á því þegar hann var 11 ára er hann fór með CSV í mánuð í Pitsburgh og síðan var hann mánuð í Bandaríkjunum þegar hann var 14 ára. Hann er mjög sjálfstæður á allan hátt og ég er alveg vön því að hann fari að heiman og hef ekki þurft að hafa áhyggjur af honum. Það breyttist að vísu aðeins eftir að ég fór sjálf til Gvatemala eftir að hann hafði verið þar í ár. Þá kynntist ég samfélaginu betur og hef bæði verið hrædd um hann og Luciu þegar hún hefur farið heim og ekki að ófyrirsynju vegna þess að samkvæmt skýrslum Amnesty International þá er staða kvenna í heiminum hvergi jafnóörugg og í Gvatemala. Morð á konum og hvers konar kynferðisbrot gagnvart þeim eru hvergi jafnalgeng og þar.”

Jónína segist hafa reynt að vekja athygli á stöðu kvenna í Gvatemala eftir að Kastljós Ríkisútvarpsins hóf fréttaflutning af íslenskum ríkisborgararétti Luciu en hún hafi þó aldrei haldið því fram að Lucia væri flóttamaður eða hefði sótt um ríkisborgararéttinn vegna mannúðarsjónarmiða.

Lucia er eins og fósturdóttir

,,Birnir Orri og Lucia eru búin að vera saman í fimm ár. Hún hafði komið hingað í heimsókn í tví- eða þrígang og hann hafði farið út og svo tóku þau þá ákvörðun saman að hún flytti hingað. Það er að verða ár síðan, núna í september. Svona er heimurinn bara í dag og hinn drengurinn á kærustu sem er úr næstu götu og gekk með honum í Ölduselsskóla. Ég spurði Birni á sínum tíma þegar þau voru að ráðgera þetta hvað myndi gerast ef þau hættu að vera saman. Þetta er ungt fólk og ég sá hversu stórt skref þetta var fyrir hana, að fara úr sínu námi, og ég leit í raun þannig á að þetta sé svo stórt skref og svo mikil ábyrgð sem við værum að takast á hendur að færi svo að þau hættu að vera kærustupar þá værum við í raun komin með fósturdóttur. Þá styðjum við Luciu áfram ekki síst vegna þess að hún var strax ákveðin í því að læra íslensku og hefur gengið það jafnfrábærlega og raun ber vitni. Hún er frábær námsmaður og alveg einstök málamanneskja. Ég má nú alveg monta mig svolítið, af því að hún er ekki dóttir mín, en hún er einstakur námsmaður.”

Draumurinn um stórfjölskyldu

Jónína var komin yfir þrítugt þegar hún eignaðist Birni Orra. ,,Fólk heldur stundum að allt sé planað í lífinu en við vorum búin að gera okkur von um barn og reyna í tíu ár. Það gekk á ýmsu og ég missti fóstur eins og gerist gjarnan. Ég vildi ekki storka örlögunum þannig að þegar Birnir fæddist átti hann eina sokka. Fólk var alltaf að spyrja mig hvort ég ætlaði ekki að undirbúa mig fyrir komu barnsins en ég sagðist ekki ætla að storka örlögunum og það væri enga stund gert þegar barnið væri fætt að Pétur og mamma færu þá að kaupa það helsta. Þetta hljómar eins og ég hafi verið unglingur, fyrirhyggjulaus með öllu, en þetta var bara þessi tilfinning, vegna þess hvernig þetta hafði gengið, að þegar hann væri kominn í þennan heim tækjum við á þeim viðfangsefnum sem því fylgdu. Hann var innilega velkominn og við vorum óskaplega heppin. Hann var hraustur og svo, öllum á óvörum, kom annar í kjölfarið en það hefur ekki gengið með fleiri. Minn draumur var alltaf að eiga stóran hóp. Ég er úr fjögurra systkina hópi. Amma mín og afi í móðurættina áttu tíu börn og langamma í móðurættina átti fimmtán þannig að þetta er svolítið rýrt.”

Átta ár eru hæfilegur tími á þingi

Jónína segist hafa farið frekar óvænt í prófkjör árið 1999. Hún hafði áður gegnt ýmsum trúnaðarstörfum fyrir Framsóknarflokkinn og segir engan annan flokk hafa komið til greina í sínum huga þótt henni hafi áður boðist að starfa fyrir aðra flokka.

,,Ég var hvött mjög til að taka þátt í prófkjörinu 1999 og hló fyrst að þeirri hugmynd að ég yrði þingmaður eiginlega án nokkurrar meðgöngu. Ég féllst þó á það. Aðallega fyrir hvatningu mannsins míns sem sagði mér að láta reyna á það og prófa þetta þar sem annars ætti ég bara hættu á því síðar að sjá eftir að hafa ekki látið slag standa. Það sem kom mér kannski mest á óvart var að ég stefndi á þriðja sætið á listanum og náði því. Ég sá því fram á það að koma hugsanlega inn sem varamaður einhverjar vikur, einhvern tíma. En síðan bar þingmennskuna mjög brátt að þegar Finnur Ingólfsson ákvað að hverfa úr pólitíkinni. Þá urðu náttúrlega stórar breytingar á okkar högum en ég sé ekki eftir neinu. Þetta er átta ára ferill og þegar ég lít til baka er mér efst í huga þakklæti fyrir það traust sem ég hef notið og er fyrst og fremst stolt yfir því trausti sem mér var sýnt á meðan ég sat á þingi. Það er gaman að vinna á þinginu og þessu fylgir ákveðin eftirsjá eftir samstarfsfólki en líka léttir yfir því að vera frjáls og geta snúið mér að öðrum verkefnum.”

Jónína segist vera frekar forlagatrúuð og hún á því auðvelt með að draga þá ályktun að átta ára þingseta hennar hafi ekki verið nein tilviljun. ,,Eldri sonur minn á afmæli 25. júní en þann dag voru einnig 150 ár liðin frá fæðingu langafa míns, Matthíasar Ólafssonar, sem var þingmaður í átta ár. Á meðan ég sat í umhverfisráðuneytinu var eitt af þeim verkum sem ég lauk að tryggja varanlegt framtíðarhúsnæði fyrir Náttúrufræðistofnun Íslands. Mér þótti það ekki síst ánægjulegt vegna þess að annar langafi minn, Björn Bjarnason, sýslumaður Dalamanna, sat líka á þingi í átta ár og hann var upphafsmaður að Hinu íslenska náttúrufræðifélagi og Náttúrugripasafninu. Þannig að talandi um þingferil þá finnst mér fjögur ár vera svolítið stuttur tími en átta ár í raun alveg mátulegur. Mér hefur líka aldrei fundist að þingmennska eigi að vera ævistarf. Þú verður að hafa eitthvað fram af færa af reynslu úr samfélaginu utan þings ekki síst vegna þess að þingmennskan er svolítið sjálfhverf. Það að vera kjörinn fulltrúi skapar ákveðna sjálfhverfu þannig að mér finnst eðlilegt að fólk komi snemma, komi seint, komi og fari. Þetta er ákveðin borgaraleg skylda en fyrst og fremst finnst mér alltaf að þú verðir að vilja láta gott af þér leiða.”

Kosningaúrslitin voru áfall

Framsóknarfólk vissi vel að það yrði á brattann að sækja í kosningunum í vor og Jónína segist ekki hafa verið örugg um þingsæti sitt í aðdraganda kosninganna. ,,Þetta leit ekki vel út en hins vegar varð ég vör við að margir óskuðu okkur alls hins besta þótt við hefðum kannski ekki verið fyrsta val hjá því fólki. Ég fann að margir vildu hafa okkur áfram í ríkisstjórn en sögðu svo alltaf : ,,En þið eruð alveg örugg. Þið fáið alltaf meira upp úr kjörkössunum en skoðanakannanir sýna.” Þannig að ég held niðurstaðan hafi komið mjög illa við marga og að fylgið hafi ekki reynst meira, en það er auðvitað það sem kemur upp úr kjörkössunum sem ræður og telur. Og það var ekki meira en þetta.

Ég gerði mér alveg grein fyrir að ég, Jón Sigurðsson og Siv Friðleifsdóttir gætum, miðað við skoðanakannanir, misst af þingsætum en maður hugleiðir þetta ekki mikið í kosningabaráttunni en svo komu kannanirnar reglulega og þá leiddi maður hugann að því að svona gæti þetta farið. Við lögðum allt kapp á að halda okkar hlut frá síðustu kosningum en ég held að það hafi ekki hvarflað að neinum að við næðum ekki nema sjö mönnum.”

Skaðleg átök

Forystumenn Framsóknarflokksins hafa skýrt slæma útkomu flokksins meðal annars með neikvæðri fjölmiðlaumfjöllun og svo innanflokksátökum sem hafi veikt Framsóknarflokkinn út á við. Jónína tekur, upp að vissu marki, undir að fjölmiðlaumræðan hafi oft verið erfið. ,,Raunin er líka sú, ef við lítum til baka, að við höfum fengið óvægnari gagnrýni en samstarfsflokkurinn. Ég held að flestir séu sammála um að svo sé.”

Væringar innan flokksins hafa þó reynst honum enn örlagaríkari að mati Jónínu þó hún vilji ekki ganga svo langt að segja að þar hafi allt logað stafnanna í milli.
,,Ég er óskapleg liðsheildarmanneskja og samvinnuhugsjónin er mér í blóð borin. Auðvitað hafa innbyrðis deilur, átök um forystu og, síðast en ekki síst, skorturinn á trúnaðartrausti farið illa með flokkinn. Það hefur verið eilífur leki á trúnaðarmálum til fjölmiðla og þetta sýnir hvorki sterka liðsheild út á við né sameinaðan hóp sem kjósendum er boðið upp á að leggja traust sitt á.”
Ungir og framagjarnir menn innan flokksins hafa á síðustu árum verið frekir til fjörsins og jafnan talað um þá sem sérstaka skósveina Halldórs Ásgrímssonar, fyrrverandi formanns flokksins. Jónína segist þó telja að allt tal um ákveðnar fylkingar innan flokksins sé orðum aukið. ,,Við verðum að hafa í huga að það eru alltaf einstaklingar á bak við allt, samanber spurninguna í olíusamráðsmálinu um hvort lögpersóna geti brotið af sér, og ásýnd flokksins út á við hefur skaðast af innbyrðis átökum og óheilindum einstakra flokksmanna. Burtséð frá fylkingum og ekki fylkingum þá eru ákveðnir menn í flokknum og má segja í forystusveit hans sem eru óþolinmóðari og hafa meiri metnað heldur en margir aðrir. Við vorum einhvern tíma að funda um þetta. Ég held að það séu tvö ár síðan og þá hafði ég orð á því að ef menn ætluðu að halda áfram að berjast svona um sneiðarnar á kökunni þá yrði þegar upp er staðið ekkert til skiptanna. Menn yrðu að setja flokkinn framar öðru og læra að vinna sem liðsheild og vinna þannig að þeir sem væru í forystunni, skipuðu þingflokkinn og tengdust honum ynnu saman í eina átt og það væru heilindi á milli manna.”

Fór eigin leiðir í umdeildum málum

Þrátt fyrir að vera umhugað um heildina og trú á mikilvægi samvinnu hikaði Jónína ekki við að ganga úr takti við félaga sína í flokki og ríkisstjórn þegar sannfæring hennar bauð henni svo og fyrir utan Kristinn Gunnarsson, sem oft var félögum sínum í Framsóknarflokknum óþægur ljár í þúfu, var það helst Jónína sem fór eigin leiðir í viðkvæmum málum.

,,Mér fannst Kristinn, sá ágæti maður og eins greindur og hann er, oftar en ekki vera að upphefja sjálfan sig á kostnað félaga sinna. Það var eitthvað sem ég varaðist og við getum tekið þetta fræga fjölmiðlamál sem dæmi. Þá var ég þeirrar skoðunar að stjórnarskráin okkar sem geymir í raun gildismat okkar og persónuleika okkar sem þjóðar, yrði að njóta vafans. Stjórnarskráin er öryggisventill. Ég varð þess illilega vör, og það fór ekki fram hjá neinum, að það var enginn lögfræðingur utan þings sem hélt því fram að ákvæði þessa frumvarps samrýmdust stjórnarskránni. Heldur þvert á móti bryti það í bága við fleiri en eitt og fleiri en tvö ákvæði stjórnarskrárinnar. Mér fannst þetta eitthvað sem ég gæti aldrei farið út fyrir og auðvitað er það þannig að dómstólar eiga síðasta orðið í ágreiningi meðal annars um það hvort lög samrýmast stjórnarskrá. En til að byrja með verðum við að vera í góðri trú. Og ég var ekki í góðri trú, frekar en lögspekingar og lögfræðingar utan þings almennt. Það var enginn sem mælti þessu bót og fyrir mér var þetta mál því svolítið eins og nýju fötin keisarans. Mér fannst eins og ég stæði við vegarkantinn og horfði í rauninni á keisarann beran. Fyrir utan svo offorsið sem var í málinu og hvernig einstök fyrirtæki og einstakir menn voru dregnir fram var ég í rauninni fylgjandi því að það yrðu sett lög sem takmörkuðu eignarhald á fjölmiðlum. Það fór ekkert á milli mála að þegar þetta frumvarp kom fram varð manni fljótt ljóst hvar því var ábótavant og ég gerði strax grein fyrir því eftir fyrstu umræðu um málið, áður en það fór til nefndar að ég hefði stutt framlagningu frumvarpsins en gerði jafnframt ráð fyrir því að frumvarpið myndi breytast í meðförum þingsins. Og ég vann að því en þegar upp var staðið kaus ég að láta stjórnarskrána njóta vafans og styðja ekki frumvarpið. Þetta féll auðvitað ekki í góðan jarðveg hjá forystu flokksins og ég leyfi mér að halda því fram að ég hafi verið látin gjalda þess en annað gat ég ekki gert. Þetta féll heldur ekki í góðan jarðveg hjá samstarfsflokknum en fyrir þessu stóð sannfæring mín.”

Ósátt við vændisfrumvarpið

Jónína lenti upp á kant við félaga sína í ríkisstjórn í fleiri málum og hún nefnir sérstaklega ,,vændismálið” svokallaða. ,,Ég sat í nefnd sem var skipuð af Birni Bjarnasyni dómsmálaráðherra og hafði mjög eindregna afstöðu, og hef enn, til þess að það séu kaup á vændi sem eigi að vera refsiverð en ekki salan. Ég get einfaldlega aldrei fallist á það að við gerum ráð fyrir því að mannslíkaminn gangi kaupum og sölum. Við vorum með löggjöf sem á sér engan sinn líka í heiminum, þar sem einungis brot þess sem selur sig var refsivert. Svíar höfðu farið aðra leið og gert kaupin refsiverð, en það er þessi afstaða til manneskjunnar og manngildisins og sjálfsákvörðunarréttar kvenna og frelsis þeirra til að ráða yfir eigin líkama sem brýtur á og ég get aldrei fallist á hina leiðina. Það má segja að nú hafi náðst að aflétta refsinæmi þess að selja sig en hins vegar náðist ekki í gegnum þingið, sérstaklega vegna harðrar afstöðu sjálfstæðismanna gegn því og ónógs stuðnings stjórnarandstöðunnar. Það tókst því að þessu sinni ekki að breyta þessu þannig að kaupin séu gerð refsiverð. Þarna er sannfæring mín mjög sterk og þetta er eitt af þessum málum sem voru ekki vinsæl og hugsanlegt að einhverjir úr samstarfsflokknum hafi ekki fyrirgefið mér.

Ég hafði líka ákveðna afstöðu í olíusamráðsmálinu og embættisveitingar tveggja nýjustu dómaranna í hæstarétti. Þeir standa sig vel og eru ágætir menn og ágætir lögfræðingar en ég gagnrýndi ráðningar þeirra opinberlega á sínum tíma. Að það hefði ekki verið rétt að ráðningunum staðið og þær brytu í bága við lög og hefðir sem hefðu gilt um þær veitingar.”

Skin og skúrir í samstarfinu við Halldór

Jónína segir samstarfið við Halldór Ásgrímsson hafa verið stirt í fjölmiðlamálinu. ,,Það var ekkert auðvelt að standa á sinni skoðun en ég naut þess að geta spurt vel gert og greint fólk í kringum mig hvort ég væri á réttri leið. Þegar maður syndir á móti straumnum þá hlýtur maður alltaf af og til að spyrja sig hvort afstaða manns sé rétt og reynir að fá fullvissu fyrir því. Það var hart að mér vegið. Verulega hart.

En talandi um samstarfið við Halldór þá var það oft mjög gott og ef ég horfi lengra aftur í tímann rifjast upp fyrir mér annað stórmál á þingi og eitt það fyrsta þar sem ég var með stórábyrgð sem formaður heilbrigðisnefndar. Þetta var öryrkjamálið svokallaða. Það mál var allt annars eðlis en þá var hart deilt á þingi og talað um mannréttindabrot, stjórnarskrána og stjórnarskrárbrot en þar hafði ég hins vegar fulla sannfæringu fyrir því að stjórnarmeirihlutinn væri að gera hárrétt. Þar fengum við einungis viðurkenningardóm þar sem ekkert var hægt að lesa út úr. Hann var óskýr og erfitt að túlka hann. Það þurfti að ráðast í að túlka dóminn og semja frumvarp til að reyna að mæta því sem dómurinn gerði kröfu um og í því máli öllu átti ég mjög gott samstarf við Halldór Ásgrímsson sem og mörgum öðrum málum þar sem hvergi bar skugga á.”

Studdi Jón Sigurðsson af heilum hug

Þegar Halldór Ásgrímsson dró sig í hlé sótti hann næsta formann flokksins út fyrir raðir þingflokksins og Jónína telur að sú ákvörðun hafi verið rétt. ,,Ég studdi Jón Sigurðsson mjög eindregið og mér fannst þarna vera kominn réttur maður til að skapa liðsheild. Hann kom utan frá og það lá ljóst fyrir að Halldór bar ekki nægilegt traust til neins í þingflokknum til að hvetja til að taka við keflinu. Þannig að mér fannst þetta góð niðurstaða og ég tel að ef Jón Sigurðsson hefði haft meiri tíma en hann fékk til að kynna sig, leyfa kjósendum að kynnast sér, fyrir hvað hann stæði og hvaða mann hann hefur að geyma, held ég að við hefðum farið betur út úr þessum kosningum og fengið meira fylgi. Það er líka kannski eitt dæmið um hvernig flokkurinn hefur verið sjálfum sér verstur að þegar þetta var að ganga yfir vorið 2006 þá var það allt komið í fjölmiðla sem spillti auðvitað fyrir samskiptum á milli fólks. Þarna var einn lekinn enn sem var flokknum til tjóns og svo skaðast auðvitað alltaf trúnaðartraust milli fólks þegar fjölmiðlar eru fyrstir með fregnir úr innsta hring.”

Örlögin og kosningarnar höguðu því svo þannig að Jón staldraði stutt við en Jónína segist bera fullt traust til Guðna Ágústssonar og Valgerðar Sverrisdóttur sem nú leiða flokkinn. ,,Mér líst vel á nýju forystuna. Eins og Jón sagði sjálfur þá var nauðsynlegt að talsmaður flokksins og formaður hefði aðgang að ræðustóli Alþingis og ég tel að þetta sé rétta fólkið til að leiða þingflokkinn eins og hann er í dag. Ég vona bara að þeim auðnist að vinna vel saman, veita öfluga stjórnarandstöðu og lyfta flokknum þannig að hann öðlist það traust sem honum ber. Margir hafa svo áhyggjur af því að þau séu bæði landsbyggðarþingmenn en að mínu mati skarast hagmunir landsbyggðarinnar og þéttbýlisins hvergi.”

Strax eftir kosningar komu upp kenningar um að skipt yrði um flokksforystu á miðju kjörtímabili en Jónína telur flokkinn ekki í stakk búinn til að fara í gegnum það sem slíku fylgir á næstu árum. ,,Ég vona að með þessu hafi fengist lyktir á langar deilur. Ég er ekki viss um að flokkurinn þoli átök eftir tvö ár þannig að ég er að vona að fólk vinni saman að baki þeim Valgerði og Guðna og þeim öðlist að vinna vel saman og hef enga ástæðu til að ætla annað en að það verði og flokkurinn nái að byggja sig upp.”

Samfylkingin hentar Sjálfstæðisflokki betur

Þegar talið berst að hinni nýju ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Samfylkingar glottir Jóhanna og segir kostinn við það að vera hætt í pólitík vera að hún horfi á hlutina allt öðrum augum.
,,Ég fylgdist nú ekki mikið með þingfundum á meðan sumarþingið stóð yfir en það sem mér fannst eftirtektarverðast var að mér fannst ekki standa steinn yfir steini í málflutningi Samfylkingarinnar í kosningabaráttunni. Ég var búin að heyra, eins og alþjóð, allar þessar stóru yfirlýsingar um að taka Ísland af listanum yfir þessar staðföstu þjóðir. Það átti að vera fyrsta verkið. Síðan var þetta stóriðju- og virkjanastopp verk númer tvö. Menn ætluðu líka að fella úr gildi lögin um Ríkisútvarpið ohf. og svo minnir mig að það hafi verið vatnalögin svokölluðu sem áttu að vera annað eða þriðja verk. Ég hef ekki séð nein spor í þessa átt hjá þessari ríkisstjórn en ég held að það hafi verið lífsspursmál fyrir Samfylkinguna að komast í ríkisstjórn og ég held líka að það sé lífsspursmál fyrir hana að ná einhverju af sínum málum í gegn og standa við eitthvað af þessum loforðum og fyrirheitum sem þau gáfu þjóðinni.

Ég held að sjálfstæðismenn hafi séð að þeir myndu ekki fara lengra með Framsóknarflokkinn í frjálshyggjuátt og einkavæðingu og þess vegna hafi Samfylkingin þótt æskilegri kostur í þessu stjórnarsamstarfi. Það er alveg sannanlegt að við höfum staðið gegn ýmsum áformum Sjálfstæðisflokksins í þessa átt þannig að það var allt útlit fyrir að þeir myndu ná meiru með Samfylkingunni. En þá erum við að mínu mati að tala um einkahagsmuni á kostnað almannahagsmuna. Ég óska samt þessari ríkisstjórn allra heilla og þjóðarinnar og kjósenda vegna vona ég að hlutirnir gangi þessari stjórn í haginn en ég held að það sé mjög vert að veita henni aðhald.”

Tími kominn á áherslu á velferðarmál

Jónína útilokar ekki að Framsóknarflokkurinn hafi villst nokkuð af braut á síðustu árum og hafi teygt sig fulllangt til hægri og hafi þannig misst tiltrú kjósenda.

,,Það má í raun segja sem svo að Framsóknarflokkurinn hafi af öllum stjórnmálaflokkum í raun markað dýpst spor í atvinnusögu þjóðarinnar og við höfum þróast frá því að vera ein fátækasta þjóð í heimi til þess að vera ein sú ríkasta. Á þessum tólf árum stjórnarsamstarfs Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks hefur orðið gjörbylting í íslensku efnahags- og atvinnulífi.

Ríkissjóður stendur sem aldrei fyrr og það er mikill vöxtur í íslensku samfélagi, mikill hagvöxtur og aukinn kaupmáttur. Okkar hugsun var sú að þegar fyrstu skrefin höfðu verið stigin ætti velferðarkerfið að njóta ávaxtanna í meira mæli en verið hafði. Allar forsendur eru nú til staðar sem aldrei fyrr en kannski voru kjósendur orðnir langeygir eftir þessu eða tóku framsóknarmenn ekki nógu trúanlega um að þeir myndu setja velferðarkerfið í forgang. Ein kenningin er sú að fólki hafi fundist við vera of upptekin af hvers kyns breytingum á viðskiptaumhverfinu og öðru slíku. Ég held að það sé svolítið til í þessu og þetta sé ein skýringin á því að flokkurinn hafi ekki þótt nógu trúverðugur.

Önnur mál sem voru okkur erfið, með réttu eða röngu, voru til dæmis umhverfismálin. Þau vega þyngra hjá fólki en verið hefur og það var hart deilt um þau á þingi og látið í það skína að við værum stóriðjuflokkur og ekki með þessa víðtæku atvinnustefnu sem við höfum. Við settum sjálf fram okkar Íslandskort með stöðum sem við vildum virkja og stöðum sem við vildum vernda og ekki virkja. En það náði ekki nógu vel í gegn.”

Gjöfull tími í ráðuneytinu

Jónína segir það þó ekki hafa háð sér sem umhverfisráðherra að vera í þeim flokki sem helst var kenndur við stóriðju. ,,Ég var ráðherra umhverfismála en ekki iðnaðar. Það er sitthvað og stóriðja heyrir undir iðnaðarráðuneytið. En talandi um umhverfisráðuneytið þegar ég stend á þeim tímamótum sem ég geri núna og lít yfir farinn veg þá var tími minn þar mjög gjöfull. Það var margt sem ég og ráðuneytið náðum í gegn á þessu rétt tæpa ári sem ég var ráðherra. Svo ég nefni fyrst það sem mér er hjartfólgnast eru lögin um stofnun Vatnajökulsþjóðgarðs sem er eitt metnaðarfyllsta áform í náttúruvernd sem sögur fara af. Lögin um annað mjög merkilegt mál voru um takmörkun á losun gróðurhúsalofttegunda frá stóriðju. Þau lög og þær reglur eru strax farnar að bíta. Þetta var allt í þágu umhverfis- og náttúruverndar og líka í þágu þess að við gætum staðið við skuldbindingar okkar samkvæmt Kyoto-bókuninni. Þetta er strax farið að hafa áhrif og ég varaði við því í umræðunni um stóriðjuáformin að litlar líkur væru til þess að við fengjum rýmri heimildir, en við höfum í dag, þegar skuldbindingatímabili laganna lyki 2012. Þetta hefur mikið verið í umræðunni síðustu daga og maður hefur á tilfinningunni að stóriðjan og álbræðslur séu að spretta upp eins og gorkúlur, svo mikill er hugurinn í mönnum. En þessu var ætlað að bíta. Aðallega vegna þjóðréttarlegra skuldbindinga en lögin eru líka merkileg vegna þess að það voru engin takmörk áður á þeim gróðurhúsalofttegundum sem stóriðjan gat losað. Við endurskoðuðum líka stefnumörkun okkar í loftslagsmálum til ársins 2050 á þessum tíma og settum af stað aðgerðaráætlun sem miðar að því að draga úr losun gróðurhúsaloftegunda til 2050 um 50-75 prósent. Þetta er með metnaðarfyllstu áformum sem nokkur þjóð hefur sett fram. Þannig að mér fannst þetta gjöfull tími. Það var margt sem við náðum í gegn. Sumt lukkaðist að hluta til fyrir heppni og gott veður eins og að koma Wilson Muga af strandstað. Þetta var því ánægjulegur tími. Það sem ég náði ekki í gegn, og finnst miður, er til að mynda friðun Þjórsárveranna. Þá er ég að tala um friðun þar sem allt votlendið er undir. Ég skipaði nefnd sem ég fól að gera tillögu til mín um stækkun þar sem votlendið væri allt undir og hafði áður sagt að nú fyndist mér svo komið í orkuöflunarmálum þjóðarinnar að við ættum að ýta Norðlingaölduveitu út af borðinu. Sveitarfélögin fara með skipulagsvaldið og þarna voru þrír sveitarstjórnarmenn þriggja viðkomandi hreppa og formaður frá Umhverfisstofnun. Þeir gerðu vissulega tillögu um stækkun. Þreföldun Þjórsárveranna, hvorki meira né minna. Sú stækkun útilokaði meðal annars Kvíslaveitu 6. En eftir sem áður gátu menn haft hugmyndir og áform um að reisa Norðlingaölduveitu. Þannig að það má segja að umhverfisleg pólitík sveitarstjórnanna hafi komið í veg fyrir það að við næðum þeirri stækkun að hún útilokaði Norðlingaölduveituna. Eins og flestir skilgreina Þjórsárverin þá eru Eyvafenin þar inni en eru ekki samkvæmt þessari tillögu. Ég er því stolt þegar ég lít yfir farinn veg með þau mál sem náðust í gegn. Fyrir utan þá skemmtilegu reynslu að kynnast öllu þessu fólki í þessu ráðuneyti og í raun öllu því fólki sem er að vinna í þessum geira.”

Lucia í Kastljósi

Snerran sem Jónína tók við Kastljós Ríkisútvarpsins er sjálfsagt eins sú snarpasta á átta ára pólitískum ferli hennar. Frétt Kastljóss um að kærustu Birnis Orra hefði verið veittur íslenskur ríkisborgararéttur með samþykkt allsherjarnefndar þingsins vakti gríðarlega athygli og eftir að Helgi Seljan las fyrstu fréttina um málið í sjónvarpinu tók við snörp deila þar sem föst skot gengu á milli Jónínu og Þórhalls Gunnarssonar, ritstjóra Kastljóss. Jónínu þótti harkalega að sér vegið og kærði fréttaflutning Kastljóss til siðanefndar og hún útilokar ekki enn að hún muni fara með málið lengra.

Siðanefnd átaldi Kastljós harðlega en Kastljóssfólk unir úrskurðinum illa og stendur við sitt.
,,Siðanefndin úrskurðar á grundvelli gagna um þetta mál og öll þessi fjögur kvöld í Kastljósi. Ríkisútvarpið er búið að koma sínum athugasemdum að og nefndin vinnur úr öllum þessum gögnum. Síðan þá hefur Kastljós verið að senda siðanefndinni tóninn og þeir berja hausnum við stein. Það sem mér fannst vera mest um vert var að sannleikurinn kom í ljós og ég er ekki í neinu stríði við Kastljósið eða einn eða neinn fjölmiðil. Gert er gert. Sumir segja að þetta hafi haft áhrif á kosningarnar. Aðrir segja svo ekki vera og margir vilja meina að þvert á móti hafi þetta verið svo yfirgengilegt að þetta hafi valdið samúð en við fáum seint úr því skorið á hvern veginn það fór en þetta er búið og gert.

Það var aldrei sagt að ég hefði haft áhrif á málið en það var það sem var undir, yfir og allt um kring í þessum fréttaflutningi. Þetta gekk yfir fjölskyldu mína og kom illa við börnin mín, alla mína stórfjölskyldu og aldraða foreldra mína. Það sem mér svíður svo við þetta, en ég tek það fram að það er engin beiskja eða biturð í garð Kastljóssins eða neins annars, er að þeir skuli nú berja hausnum við stein og gera lítið úr því sem þeir fóru rangt með í fréttinni til að reyna að sýna fram á að Lucia hefði notið sérstöðu.

Það sem er eftirtektarvert í greinargerð lögmanns þeirra og athugasemdum þeirra til siðanefndarinnar er að þeir eru alltaf að tala um að þetta var samkvæmt bestu aðgengilegu upplýsingum. Bestu upplýsingum sem völ var á. Þeir reyndu ekkert að fá réttar upplýsingar frá dómsmálaráðuneytinu, allsherjarnefnd eða neinum öðrum áður en þeir fóru með fréttina í loftið.
Hið rétta í málinu er að á þessu vorþingi var engum hafnað af þeim fimmtán sem áttu nýjar umsóknir. Það voru átta umsóknir sem höfðu ekki verið afgreiddar frá árinu áður, þar af voru þrjár umsóknir afgreiddar þarna um leið og fimm stóðu eftir. Þar voru tveir með sakaferil sem varð til þess að þeir fengu ekki ríkisborgararéttinn og þrír sem höfðu ekki dvalið á Íslandi nógu lengi en sóttu um eftir sem áður án þess að greina frá því hvað væri í húfi og hvaða hagsmunir lægju í því að fá réttinn.

Ég veit líka margt sem þeim var í lófa lagið að afla sér upplýsinga um og margt sem hefur komið á daginn eftir þetta fyrsta Kastljós sem þeir hefðu getað fengið upplýst áður en þeir fóru af stað með fréttina. Siðareglur Blaðamannafélagsins eru eitt en svo eru nýju lögin um Ríkisútvarpið annað. Þar sem allt aðrar og meiri skyldur eru lagðar á Ríkisútvarpið en aðra fjölmiðla. Þetta er ekki rekstur á fjölmiðli í hagnaðarskyni. Þetta er Ríkisútvarpið sem við stöndum undir kostnaði við að reka með nefskattinum. Það hefur menningarhlutverk, öryggishlutverk og miklu ríkari skyldu gagnvart meginreglum lýðræðisins, gagnvart upplýsingaöflun og trúverðugleika heldur en aðrir fjölmiðlar. Ég fékk líka miklar efasemdir þegar ég áttaði mig á að það er ekkert ferli fyrir fólk sem finnst á sér brotið. Þá er ekki hægt að leita annað en til siðanefndar. Þeir voru í yfirburðastöðu, geta náð til allra landsmanna kvöld eftir kvöld og þó þeir drægju jafnt og þétt í land þá voru þeir samt eftir sem áður að viðhalda málinu og alltaf að gefa á einhvern hátt til kynna að ég hefði hugsanlega á einhvern hátt haft áhrif. Til hvers annars voru þeir að fjalla um þetta?

Jónína viðurkennir fúslega að burt séð frá öllum vangaveltum um sinn þátt í málinu hafi það blasað við að ríkisborgararéttur Luciu fékk skjóta afgreiðslu í kerfinu. Hún segir þó heldur ekkert óeðlilegt við það og slíkt ætti ekki að renna frekari stoðum undir að hún hafi haft hönd í bagga.

,,Fyrsta fréttin var á þann veg að það taki einhverja tíu til tólf mánuði að fá réttinn afgreiddan. Það stóð á heimasíðu dómsmálaráðuneytisins og varðar afgreiðslu mála úr dómsmálaráðuneytinu en umsóknir hafa alla tíð frá því ég kynntist þessum málum fyrst verið að berast þinginu jafnvel á síðasta degi fyrir þinglok fyrir jól og að vori. Þær bara koma inn jafnóðum og það eru í raun enginn tímafrestur á því. Það liggja í raun öll gögn fyrir. Það er búið að afla þessara umsagna og sé ekkert athugavert tekur ekki langan tíma að gefa út þau vottorð. Umsækjandinn ræður engu um þetta en ráðuneytið kappkostar að ljúka þessari afgreiðslu á hverjum tíma því svo eru þessi mál ekki tekin fyrir næstu sex mánuðina.

Annað í þessu er að þeir hjá Kastljósinu hafa látið í veðri vaka að ástæður Luciu séu svo veigalitlar og það lýsir ákveðnum ókunnugleika sem er ekki innan allsherjarnefndar vegna þess að síðan 2005, eftir stækkun Evrópusambandsins, þá var mótuð sú stefna í útlendingalöggjöfinni að undirlagi félags- og dómsmálaráðherra að íbúar Evrópusambandsins ættu forgang að dvalar og atvinnuleyfum á Íslandi. Síðan hefur verið mjög erfitt fyrir fólk af öðru þjóðerni að fá dvalar- og atvinnuleyfi á Íslandi og þú færð ekki dvalarleyfi nema þú hafir atvinnuleyfi og öfugt. Þetta verður að haldast í hendur.“

Erfitt að vera vitur eftir á

Þegar Jónína horfir yfir málið eftir að moldviðrið hefur gengið yfir leitar hún í forlagatrúna og segist líta svo á að þetta hafi allt átt að fara svona þó að eftir á telji hún víst að hún hefði talið Luciu ofan af því að sækja um ríkisborgararéttinn í ljósi þess sem á hefur gengið.

,,Þegar ég horfi á lífið og tilveruna núna og öll tækifærin og möguleikana í framtíðinni þá hugsa ég að þetta hafi verið forlögin en hefði ég séð þetta fyrir þá hefði ég líklega reynt að fá hana ofan af því að sækja um. En á hinn bóginn má segja að hún hafi átt rétt á að láta á þetta reyna eins og aðrir. Hún hins vegar naut þess, eða kannski galt þess öllu heldur, þegar upp var staðið að ég þekkti til og leiðbeindi henni með að hún gæti látið á þetta reyna. Eins og svo ótal mörgum öðrum sem ég hef leiðbeint í þessum efnum. Þetta var því ekkert einsdæmi og er hluti af því sem þér ber að gera sem þingmanni, að læra af reynslunni og leiðbeina fólki. En eftir á að hyggja hefði ég talið hana ofan af þessu hefði ég séð eitthvað af þessu fyrir en hún er engu að síður frábær viðbót við íslenskt samfélag.“

Sjálf segist Jónína fullkomlega sátt við úrskurð siðanefndar og að hún sjái lítinn tilgang með að halda málinu áfram og fara með það fyrir dómstóla. ,,Mér finnst alveg nóg að þeir hafi fengið á baukinn hjá siðanefnd. Mér finnst hins vegar að fólk eigi að draga lærdóm af þessu vegna þess að svona getur endurtekið sig og þótt þeir berji svona hausnum við steininn eins og þeir gera þá er ég ekki þannig gerð að mig langi til að eltast við þetta, enda situr engin gremja í mér. Mér finnst þetta leiðinlegt gagnvart fréttamönnum í Kastljósinu eins og þeim Jóhönnu Vilhjálmsdóttur og Sigmari Guðmundssyni sem ég hef alltaf metið mikils og haft gaman af að fylgjast með sem fréttamönnum við ólíkar aðstæður.

Ég ætla ekki að fara í neitt stríð við Ríkisútvarpið eða Kastljósið en ef ég stæði frammi fyrir því í dag að taka afstöðu til Ríkisútvarpsins og þessa breytta rekstrarforms þá væri ég mikið gagnrýnni á frumvarpið. Og nú bíð ég bara eftir að Samfylkingin felli þessi lög úr gildi eins og þau hafa gefið til kynna. Ég hef verið hvött til að láta á það reyna hvort þeir hafi brotið skyldur sínar gagnvart nýjum lögum um Ríkisútvarpið en ég held ég standi ekki í því. Lögfræðingur sem ég þekki vel hefur hvatt mig til að gera þetta og boðist til að taka málið að sér en ég er ekkert bættari manneskja með því. Jafnvel þótt ég gerði ráð fyrir að vinna einhver slík mál er það bara eitthvað sem ég ætla að velta fyrir mér í rólegheitum og ætla að fá mat einhverra annarra á hvort ég eigi að vera að standa í slíku. En mér finnst þeir í raun sjálfum sér verstir. Sérstaklega Þórhallur því hann tekur þessu í rauninni ekki eins og maður og ég efast um að hann sé starfi sínu vaxinn. Að mínu mati er hann það ekki. Bæði miðað við hvernig hann stóð að málinu í upphafi og hvernig hann bregst við í kjölfarið.“

Mannlíf 2007

Að lokinni myndun ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokksins og Samfylkingarinnar í maí tók Björgvin G. Sigurðsson við embætti viðskiptaráðherra. Björgvin er 36 ára gamall og fær nú stærsta tækifærið á pólitískum ferli sínum þar sem hans bíður uppbygging og mótun viðskiptaráðuneytisins sem verður nú skilið frá iðnaðarráðuneytinu.

Björgvin er til í slaginn og er ósmeykur þótt hann geri sér grein fyrir að vegna ungs aldurs muni margir fylgjast með störfum hans gagnrýnum augum. Ráðherrann ungi hefur tamið sér ákveðið æðruleysi og lærði að meta það sem mestu máli skiptir í lífinu þegar hann horfði upp á nýfædda dóttur sína berjast fyrir lífi sínu í nokkrar vikur. Í kjölfar þessa endurmats hætti hann að drekka og tekst nú á við krefjandi verkefni allsgáður og í toppformi.

Ráðherrann er ekki aðeins störfum hlaðinn í nýju vinnunni þar sem hann heldur stórt heimili með Maríu Rögnu Lúðvígsdóttur, sambýliskonu sinni og jafnöldru, en þau búa á Skarði í Gnúpverjahreppi ásamt sex börnum. María átti fjögur börn frá fyrra hjónabandi og saman eiga þau tvær dætur. Börnin á heimilinu eru á öllum aldri frá tveggja til sautján ára.

Björgvin Guðni Sigurðsson fæddist í Reykjavík árið 1970 en flutti ásamt foreldrum sínum inn í Búrfellsvirkjun í Gnúpverjahreppi þar sem faðir hans starfaði sem vélfræðingur næstu 30 árin. „Ég er ættaður úr Húnavatnssýslum og Hafnarfirði og Reykjavík í sitt hvora ættina. Aðfluttur á Suðurlandið og alinn upp í Búrfelli. Þegar ég var unglingur keyptu foreldrar mínir jörðina Skarð í Gnúpverjahreppi þar sem þau hafa búið síðan. Ég flutti að Skarði með fjölskylduna fyrir þremur árum og við ætlum að halda áfram að búa þar en verðum sjálfsagt einnig með aðsetur á Selfossi.

Ég bjó í Reykjavík fyrsta veturinn minn á þingi en hina þrjá hef ég bara ekið daglega á milli og hef alltaf verið í þinginu þegar það er að störfum. Þess á milli hef ég unnið mikið heima. Stelpurnar eru orðnar aðeins stálpaðri núna en á meðan þær voru litlar vildi ég ekki vera frá þeim lengi og kaus því frekar að aka á milli en hafa aðsetur í bænum.“

Björgvin segir ýmislegt jákvætt við allan þennan akstur enda notar hann tímann í bílnum til að vinna. „Þessi akstur á milli er hluti af tengslunum við kjósendur. Ég kem við á bensínstöðvum og í búðum á leiðinni og er daglegur þátttakandi í lífinu þarna og hitti margt fólk. Mér finnst líka að sumu leyti gaman að keyra svona á milli. Maður slappar af í bílnum og notar tímann mikið til að hringja og lengir vinnudaginn með þessu. Í stað þess að byrja vinnudaginn kannski klukkan hálfníu gerirðu það í raun klukkan hálfátta eða sjö.

Úr námi í pólitík
Björgvin lauk stúdentsprófi frá Fjölbrautaskóla Suðurlands og vann árum saman með fram skóla við Búrfellsvirkjun en að loknu stúdentsprófi lá leiðin til Reykjavíkur í Háskóla Íslands þaðan sem hann lauk prófi í heimspeki og sögu. „Svo var ég eitt ár á Írlandi í Cork þar sem ég lærði stjórnmálaheimspeki. Ég lauk bóklega hlutanum en á alltaf eftir að skrifa ritgerðina og klára þar með nánið en ég sogaðist nánast heim og út í pólitíkina meðan á náminu stóð.

Samfylkingin var þarna að bjóða fram í fyrsta sinn árið 1999. Ég var búinn að fylgjast með þessu samhliða mastersnáminu og var á bólakafi í pólitíkinni í Háskólanum þar sem ég kom að stofnun Grósku ásamt öðru ákafafólki um sameiningu A-flokkana og Kvennalista. Þetta var stór hópur og þar á meðal voru Steinunn Valdís, Róbert Marshall, Hrannar Björn Arnarson og margt annað fólk sem hafði verið áberandi í pólitíkinni.

Ég kom því eiginlega heim úr miðju námi og byrjaði að vinna fyrir Samfylkinguna. Var kosningastjóri 1999 en fór svo aftur út. Kom heim veturinn eftir og réð mig þá sem framkvæmdastjóra Reykvískrar útgáfu, lítils hönnunar- og útgáfufyrirtækis. Fór svo strax um haustið inn á þing, sem varamaður, 28 ára gamall, og var ráðinn framkvæmdastjóri þingflokksins. Við stofnuðum svo Samfylkinguna og í framhaldinu varð ég fyrsti framkvæmdastjóri Samfylkingarinnar og var alltaf inn og út af þingi af og til með fram starfinu.“

Sameining vinstri aflanna
Draumurinn um sameiningu vinstri aflana í landinu átti mikinn þátt í því að Björgvin leiddist út í pólitík en hann taldi sjálfur að leiðir hans myndu liggja annað.

„Mamma mín er kennari og pabbi vélstjóri þannig að ég er ekki fæddur inn í pólitík með neinum hætti. Ég fylgdist samt með stjórnmálum í æsku og man vel eftir vinstrisveiflunni þegar ég var krakki á árunum 1978 til 1979. Ég er alinn upp í iðnaðarmannasamfélagi í Búrfelli þar sem voru um 30-40 fjölskyldur. Staðurinn var afskekktur og við bjuggum bara í þessu litla samfélagi. Ungt fólk með ung börn. Maður smitaðist af pólitískri umræðu á heimilinu og ég man til dæmis vel eftir Vilmundi Gylfasyni úr fréttunum og heillaðist af honum. Ég ætlaði samt aldrei í pólitík og það var til dæmis aldrei ætlunin á meðan ég var í Háskólanum. Það var aldrei markmið að verða þingmaður þó að ég hafi haft ákaflega gaman af því að snuddast í kringum þetta.

Mamma og pabbi voru vinstra megin við miðju og hafa sjálfsagt kosið Kvennalistann, Alþýðubandalagið og Alþýðuflokkinn. Ég er kominn af krötum í föðurættina. Björgvin Benediktsson, afi minn, var krati í Reykjavík. Hann var prentari og einn af stofnendum Prentsmiðjunnar Odda. Það er svo ekki fyrr en þegar ég var svona 17 til 18 ára sem ég fór einhvern veginn sjálfkrafa að fylgjast með pólitíkinni af meiri áhuga.

Ég tók einarða afstöðu með A-flokkunum til skiptis og var mjög hrifinn af Jóni Baldvin Hannibalssyni, Ólafi Ragnari Grímssyni, Jóhönnu Sigurðardóttur og Margréti Frímannsdóttur. Magga var langstærsti stjórnmálamaðurinn á vinstri kantinum á Suðurlandi og gnæfði þar yfir. Ég gekk gagngert í Alþýðubandalagið árið 1995 til að styðja hana í sögulegu formannskjöri gegn Steingrími J. Sigfússyni. Ég tók margt fólk með mér og hef alltaf verið mikill stuðningsmaður og vinur Margrétar. Það var að hluta til fyrir hennar tilstilli að ég datt aftur inn í þetta 1999 og fór í framboð.“

Björgvin segir að hann hafi í raun ekki starfað af neinni alvöru í pólitík fyrr en hann gekk í Alþýðubandalagið til að styðja Margréti. „Það var ekki fyrr en í kringum formannskjörið 1995 sem ég hellti mér í þetta af einhverjum krafti. Annars hafði ég svo sem ekki starfað mikið í stjórnmálum fyrir utan það þegar við ungliðarnir vorum að stofna Grósku. Það má örugglega segja að þetta formannskjör hafi verið upphafið að Samfylkingunni en Margrét leiddi svo Alþýðubandalagið inn í þetta þannig að við formannskjörið 1995 stóð fólk á vinstrivæng stjórnmála á krossgötum á Íslandi og kjör Möggu markaði þáttaskil í þessari þróun, sem og sigur Ingibjargar Sólrúnar og Reykjavíkurlistans 1994. Þarna var teningunum kastað og Margrét fór fram með þann boðskap að hún vildi samfylkja vinstrimönnum og það var meðal annars þess vegna sem ég og margir aðrir studdum hana af mikilli ákefð í formannskjörinu.“

Skemmtileg ár í blaðamennsku
Áður en pólitíkin litaði líf Björgvins undi hans sér vel í blaðamennsku. Hann tók að sér ritstjórn Stúdentablaðsins, var blaðamaður á Vikublaðinu, sem þá var málgagn Alþýðuflokksins og skrifaði fyrir Mannlíf og fleiri blöð. „Mér fannst þetta feykilega skemmtilegt og hélt alltaf að ég myndi festast í blaðamennskunni.“

Björgvin byrjaði bratt þegar hann tók við Stúdentablaðinu og blés miklu lífi í það árið sem hann var þar við stjórnvölinn. „Skemmtilegasti starfsvetur ævi minnar var á Stúdentablaðinu. Ég hafði endalausan áhuga á þessu verkefni en hafði þá starfað við blaðamennsku í eitt til tvö ár og var gagntekinn af blaðamennsku bakteríunni.

Ég stefndi miklu frekar að því að fara í fjölmiðlun en pólitík og hafði mig ekkert sérstaklega í frammi í stjórnmálunum. Þjóðmálaáhuginn tengir þó auðvitað þessi störf saman og sá fjöldi fyrrverandi blaðamanna sem nú situr í ríkisstjórn sýnir kannski hversu stutt er í raun þarna á milli þó að mörkin séu skýr. Þegar ég hafði dottið inn í pólitíkina, tekið sæti á þingi og kynnst fólkinu þá gerðist þetta bara einhvern veginn án þess að ég tæki nokkurn tíma meðvitaða ákvörðun um það.

Áður fannst mér bara gaman að hafa prófað þetta. Að hafa komist nálægt þessu og hafa komist inn á þing en svo gerðist þetta bara svona. En ef eitthvað hefur nýst mér vel í þessu starfi þá er það þjálfunin úr blaðamennskunni. Þar kemur maður sér upp ákveðinni vinnubragðahefð og ritfærni. Lærir að skrifa hratt og draga saman texta. Ég hefði örugglega aldrei farið að vinna sem framkvæmdastjóri Samfylkingarinnar ef ég hefði ekki haft þennan bakgrunn. Maður small bara einhvern veginn inn í þetta fjölbreytta hlutverk á frumbýlisárum flokksins.“

Samfylkingin var einn sími
Þegar Björgvin varð framkvæmdastjóri Samfylkingarinnar er óhætt að segja að hann hafi staðið á byrjunarreit ásamt formanninum, Össuri Skarphéðinssyni, og því fólki sem vildi sjá breiðfylkingu vinstrifólks verða að veruleika.

“Flokksskrifstofan var í raun bara síminn minn til að byrja með. Hann var miðstöðin. Við vorum ekki með eiginlegt húsnæði fyrir utan aðstöðu í gamla Alþýðuhúsinu og fyrir þingflokkinn í Austurstræti. Við komum okkur svo upp pínulitlum kontór og vorum þar í eitt, tvö ár. Ég réð mér einn starfsmann og svo annan en þetta var alveg magnaður tími. Feykilega lærdómsríkur og skemmtilegur þótt þetta hafi líka verið erfitt þar sem við vorum í öldudal. Flokkurinn fór mjög mikið niður og það var eins og við værum föst þar. Við vorum í tvö til þrjú ár föst í 16-19 prósenta fylgi. Það var þungt í flokknum, þetta var erfitt og reyndi náttúrlega mikið á Össur og þá sem voru í kringum hann. Össur stóð sig alveg feykilega vel sem formaður og sigldi flokknum mjög smart upp úr þessu og inn í kosningarnar. Fékk fult af öflugu fólki til liðs við flokkinn, Ingibjörgu Sólrúnu og fleiri, og flokkurinn náði aftur flugi. Ég kynntist flokknum vel á þessum tíma og finnst ég þekkja hann allan og vera vel kunnugur fólkinu sem er í honum.“

Vináttan við Össur
Björgvin vann náið við hlið Össurar Skarphéðinssonar á upphafsárum Samfylkingarinnar og með þeim tókst traust vinátta. „Við þekktumst lítið sem ekki neitt þegar ég fór að vinna hjá flokknum. Rannveig Guðmundsdóttir réð mig og ég þekkti hana svo sem ekki vel heldur en hún vissi af mér og réð mig.

Ég kynntist þessu fólki mest þá, Össuri og fleirum. Fyrstu mánuðina og árið eftir að ég fór að vinna með Össuri sem framkvæmdastjóri urðum við miklir vinir og það er svo merkilegt að það kastaðist aldrei í kekki á milli okkar og okkur varð aldrei sundurorða á þessum árum. Við unnum alveg eins og brjálæðingar átján tíma á dag, eiginlega alla daga vikunnar. Það gekk mjög vel og við urðum miklir vinir. Össur er mjög gefandi samstarfsfélagi. Hann er skemmtilegur og það er mikill sköpunarkraftur í honum. Ég hef lært mest af þessu fólki, Össuri, Margréti og fleirum, sem er eldra en ég og búið að vera lengur í pólitík. Allt þetta fólk hefur reynst mér mjög vel.“

Björgvin var einarður stuðningsmaður Össurar þegar Ingibjörg Sólrún Gísladóttir bauð sig fram gegn honum sem formaður Samfylkingarinnar en hann segir samskiptin við Ingibjörgu Sólrúnu hafa verið góð eftir að hans maður varð undir.

„Samskiptin við Ingibjörgu Sólrúnu eru alveg prýðileg. Ég þekkti Ingibjörgu ekkert mikið áður en hún kom inn í þingflokkinn, varð formaður og svo framvegis. Ég hafði bara á henni miklar mætur og dáist að henni. Hún var frábær borgarstjóri. Ég var að vinna hjá R-listanum 1998 og kannaðist við hana þá. Samskipti okkar hafa alltaf verið hrein og bein og mjög góð. Hún er mjög hreinskiptin við alla og það er einkar gott að eiga við hana samskipti vegna þess að maður veit algjörlega hvar maður hefur hana. Hún er mjög blátt áfram og skemmtileg manneskja og ég held að hún hafi borið heilmikla virðingu fyrir því að stuðningsmenn Össurar studdu hann fölskvalaust og eindregið og hennar stuðningsmenn hana.

Við kusum á milli tveggja fínna formannsefna og hún vann og síðan höfum við, öll sem studdum Össur, unnið mjög vel með henni. Við höfum stutt hana eindregið sem formann og ég held að í pólitík sé miklu betra að menn taki bara afdráttarlausa afstöðu með mönnum og málefnum, séu bara þeir sem þeir eru hvort sem þeir vinna eða tapa. Þá eru bara hreinar línur í málunum.“

Styrkur Ingibjargar Sólrúnar
„Ingibjörg Sólrún hefur aldrei sýnt mér það í neinu að stuðningur minn við Össur skipti einhverju máli. Þvert á móti varð það frekar til þess að við vönduðum okkur í samskiptum til að byrja með og henni hefur, held ég, alltaf verið það mikilvægt að það lægi alveg fyrir að það bitnaði ekki á fólki þótt það hefði stutt Össur í þessu formannskjöri. Mér finnst það sýna styrk hennar sem stjórnmálamnns að hún hafi ekki farið í einhverjar refsiaðgerðir, enda er svo fjarri því að hún hafi gert það. Það er alltaf verið að tala um eitthvað slíkt og vísað til þess að þannig hafi Davíð Oddsson unnið en það örlaði ekki á þessu hjá henni.

Ég er bara mjög þakklátur henni flokksins vegna. Samfylkingin er auðvitað samansett úr mörgum hópum og er, eins og Sjálfstæðisflokkurinn, svolítið eins og regnhlífarsamtök. Þetta er dálítið lausbeislaður flokkur og þarna eru vinstrisinnaðir, gamlir allaballar, róttækir femínistar og hægrisinnaðir kratar. Öll erum við undir þessu þaki og það gengur bara nokkuð vel og tíminn frá formannskjörinu hefur verið fínn.“

Björgvin segir af og frá að einhver fótur sé fyrir sögusögnum um að hætta hefði verið á klofningi innan Samfylkingarinnar en sá orðrómur fór nokkuð hátt í aðdraganda kosninganna í maí.
„Það er svo langt frá því að eitthvað sé til í þessu. Auðvitað tók flokkinn tíma að jafna sig á formannskjörinu. Samfylkingin var svolítið tætt á eftir enda reynir svona lagað rosalega á bæði nýja flokka og gamla. Það tók því tíma að ná saman aftur en núna hefur það gerst. Kosningabaráttan varð ekki síst til þess en hún þjappaði liðinu rosalega vel saman.

Kosningabaráttan gekk vel og það er svo langt frá því að uppi sé einhver dilkadráttur eða fólk sé að fylkja sér eitthvað saman umfram það sem eðlilegt er en menn eru náttúrlega vinir og kunningjar og stilla saman strengi sína.“

Öruggur á heimavelli
Björgvin hefur sterka stöðu, bæði í kjördæmi sínu og innan flokksins og hann er talinn einn af framtíðarleiðtogum Samfylkingarinnar en þurfti hann að berjast fyrir sæti sínu í nýju ríkisstjórninni?

„Ég veit það nú ekki. Ég vann mjög stórt prófkjör í mínu kjördæmi í haust. Einu stærsta prófkjöri Samfylkingarinnar á öllum vetrinum. Við kepptum þarna þrír þingmenn um fyrsta sætið,“ segir Björgvin sem atti kappi við félaga sína, þá Lúðvík Bergvinsson og Jón Gunnarsson.
„Þetta var mikið átakaprófkjör og erfitt þó að það færi vel fram. Það er erfið og svolítið dapurleg lífsreynsla að takast svona á við félaga sína.

Við vorum allir ágætis kunningjar fyrir og erum það svo sem eftir líka en það tekur á að eyða fjármunum og tíma í það að keppa svona um sæti og þótt maður vinni, þá fylgja því blendnar tilfinningar. Sigurinn gaf mér enga sérstaka gleði ef ég á að segja alveg eins og er. En ég vann afgerandi sigur og það var gott. Ég var langefstur og þar af leiðandi hafði ég áfram sterka stöðu. Þegar valið er í ráðherrahópinn skiptir auðvitað mestu máli hverjir eru efstir á listum og þótt ég sé ungur var ég samt búinn að vera á þingi í fjögur ár og viðloðandi þetta í átta ár. Þetta spilar sjálfsagt allt saman.“

Björgvin segir styrkinn í heimakjördæminu fyrst og fremst fólginn í nálægð við kjósendur. „Ég fer mjög mikið um kjördæmið, enda er ekki hægt að ná bærilegri stöðu í kjördæminu án þess að ferðast um og hitta fólkið. Það er algert frumskilyrði að kynnast kjördæminu. Það nær enginn í gegn með því einu að vera þekktur og fara í framboð. Það er ekki nóg. Þegar ég ákvað að gefa kost á mér í prófkjörinu 2003 ákvað ég að á meðan ég væri á þingi fyrir þetta kjördæmi þá myndi ég búa í því og sinna því eins og kostur væri. Ég lagði því mikið upp úr því að kynnast kjördæminu, þvælast um og hitta fólkið, enda finnst mér það líka skemmtilegasti hluti starfsins.“

Sveitasæla og borgarlíf
Björgvin segir sveitalífið eiga vel við sig þótt hann kunni engu að síður líka afskaplega vel við sig á mölinni. „Ég hef búið víða. Var í bænum meira eða minna í tíu ár þegar ég var í Háskólanum og bjó á Selfossi og svo á Írlandi. Mér líður líka vel í þéttbýli. Mér finnst gaman að blanda þessu saman en það er sérstaklega gaman að því að ala krakkana upp þarna og það eru kannski ákveðin forréttindi að geta leyft þeim að kynnast þessu. Maður mun samt örugglega alltaf vera með tvær búsetur, eina í þéttbýli og eina í dreifbýli. Ég kunni ákaflega vel við mig í Reykjavík. Ég bjó í gamla miðbænum í mörg ár og fannst alveg frábært að búa við Skólavörðustíginn, vera í Háskólanum og taka þátt í mannlífinu. Þetta var mjög góður tími og mér finnst mjög gaman að geta fléttað þetta saman, Reykjavík og Suðurlandið. Við eigum þetta hús fyrir austan, búum þar og munum gera alla tíð þó að við munum örugglega búa víða annars staðar líka.

Ég er auðvitað að detta inn í það að verða ráðherra og oddviti lista í kjördæmi þrjátíu og fimm, sex ára en það eru kannski forréttindi að fá að takast á við þetta svona ungur. Þegar maður er þá búinn að vera töluvert lengi í pólitík á maður kannski helling eftir af starfsævinni þannig að ég get þá kannski bara hætt á besta aldri og farið að gera eitthvað allt annað á seinni hluta starfsævinnar. Það finnst mér mjög spennandi. Kannski fer ég bara aftur að stúdera heimspekina sem ég ætlaði alltaf að klára og fara miklu lengra með.“

Vildi vinstristjórn
Samfylkingin hefur ætíð stillt sér upp sem mótvægi við Sjálfstæðisflokkinn en er nú komin í samstarf með erkifjandanum. Björgvin segist fyrir fram ekki hafa verið sáttur við stjórnarsamstarf Samfylkingar og Sjálfstæðisflokks.

„Fyrir kosningar talaði ég alveg eindregið fyrir því að við reyndum samstarf til vinstri. Við stofnuðum Samfylkinguna alveg klárlega til að sameina fólk frá miðju til vinstri og vildum sjá sterka jafnaðarmanna hreyfingu á þessum frjálslynda vinstri kanti. Það tókst að sumu leyti og við erum með miklu stærri og öflugri hreyfingu en áður.

Það var samkomulag um það að ef stjórnin félli myndum við reyna stjórnarandstöðustjórn. Ég talaði fyrir því að ef stjórnin félli ekki myndum við fyrst reyna VG, Framsókn og Samfylkingu, undir forystu Ingibjargar Sólrúnar og Samfylkingarinnar. Það varð bara strax ljóst daginn eftir kjördag að það var útilokað. Vinstri grænir útilokuðu þann kost. Þeir vildu ekki starfa með Framsókn og voru sjálfir komnir á fleygiferð að reyna að mynda stjórn með Sjálfstæðisflokki og þá kom upp þessi staða að maður varð að gera þetta upp við sig. Niðurstaða mín var sú að við myndum veita formanni okkar umboð til að fara inn í viðræður við Sjálfstæðisflokkinn og þær gengu mjög vel. Auðvitað blundar beygur í manni að það fari fyrir Samfylkingunni eins og krötum og Framsókn áður og hennar bíði að veslast upp við hliðina á þessum máttuga valdaflokki sem Sjálfstæðisflokkurinn er og við höfum barist gegn í mörg ár og viljað koma frá.

En gott og vel, það var hins vegar ótrúlega mikil stemming fyrir þessari stjórn þegar á reyndi og hún fer vel af stað og mér líst vel á samstarfið. Það er byggt á traustum grunni. Þetta var svolítið skrifað í skýin eftir kosningar að þetta væri stjórnin og fólk sem er alveg yst á vinstrikantinum í Samfylkignunni studdi þetta frá upphafi. Þetta er fólk úr Alþýðubandalaginu sem ég hélt að myndi verða mjög tregt til þessa. Það er svo bara okkar að standa okkur í stykkinu og halda karakter flokksins til haga. Dofni hann þannig að þetta verður bara að einu stjórnarliði eins og var hjá Framsókn og Sjálfstæðisflokki þá mun Samfylkingin örugglega eiga undir högg að sækja. Fólk gerir miklar kröfur og það eru miklar væntingar í velferðar- og umhverfismálum, í breyttum áherslum í stóriðjumálum og víðar.

Þannig að að því leytinu er þetta líka ögrandi verkefni en allt í einu, fyrirvaralaust, situr maður í ríkisráði á Bessastöðum og er að undirrita skipunarbréf frá forsetanum og situr til borðs með Sjálfstæðisflokki í nýrri ríkisstjórn. Það er mjög sérkennilegt að upplifa þetta og þetta er ekkert sem mig óraði fyrir. Þetta var óvænt en um leið mikil ögrun og það reynir á okkur að halda sjó.
Allir stjórnarandstöðuflokkarnir þrír munu auðvitað herja á Samfylkinguna. Þeir munu láta Sjálfstæðisflokkinn töluvert í friði en munu djöflast á okkur og það er ekkert við því að segja. Það er bara hið besta mál og auðvitað er þetta sóknarfæri fyrir þá að eflast á okkar kostnað.

Ég held samt að ef ekkert óvænt gerist og ekkert efnahagslegt hrun verður, sem erfitt er að eiga við, þá muni Samfylkingunni ganga vel og við munum eflast í þessu samstarfi frekar en veikjast. Ég byggi þetta ekki síst á því að flokkurinn hefur farið mjög sameinaður inn í þetta. Það er ekki deilt um það hvort við séum að svíkja vinstristefnuna eða neitt svoleiðis. Við fórum bara inn á okkar forsendum. Við erum jafnaðarmannaflokkur vinstra megin við miðju að fara í sögulegt samstarf við Sjálfstæðisflokk. Ef þetta gengur vel verður það kannski til langs tíma, annars verður þetta eitthvað endasleppt.“

Breyttur Sjálfstæðisflokkur
„Það sem ég hef séð til Geirs Haarde, sem leikstjórnanda og forystumanns í ríkisstjórninni, er mjög gott og hann er greinilega frábærlega flinkur stjórnandi. Hann er sérlega þægilegur maður. Hann er mildur, fyndinn og skemmtilegur og stjórnar þessu vel. Davíð var allt öðruvísi. Það sjá það allir og Samfylking og Sjálfstæðisflokkur Davíðs voru ekkert á leiðinni í samstarf. Þá gneistaði á milli en Sjálfstæðisflokkur Geirs er miklu mildari flokkur. Ég held að sósíaldemókratíski þátturinn í honum sé miklu sterkari. Það er frjálslyndari blær yfir öllu hjá þeim og mildari áherslur. Það er meira að segja talað um opnun opinskárrar umræðu um Evrópumálin í stjórnarsáttmálanum.

Í tíð Davíðs hefði það aldrei gerst og gerðist ekki jafnvel þótt Halldór Ásgrímsson væri, til dæmis, mikill ákafamaður um Evrópumál. Ég hafði mjög gaman af því hvað Halldór hélt þeim málum frammi og leiddi vitræna umræðu um Evrópumál, enda er ég mjög mikill Evrópusinni sjálfur. Ég held jafnvel að þessi ríkisstjórn, þetta sögulega samstarf þessara tveggja stóru flokka, eigi eftir að stíga fyrstu skrefin í þessa átt. Það kæmi mér ekki á óvart.“

Krónan kostar of mikið
Viðskiptalífið hefur rennt mjög hýru auga til Evrópu á síðustu misserum og nýi viðskiptaráðherrann deilir þeirri sýn. „Það er ekki síst þess vegna sem mér þótti gaman, ögrandi og spennandi að fá það verkefni að verða viðskiptaráðherra. Viðskiptalífið og atvinnulífið, verkalýðshreyfingin og Samtök atvinnulífsins eru áfram mjög fylgjandi Evrópumálum, gjaldmiðilsmálum og allt það.

Mér þykir þetta því einkar spennandi verkefni vegna þess að ég trúi því sjálfur að okkur gæti farnast mjög vel sem fullum aðila að Evrópusambandinu. Ég held að við eigum að skilgreina samningsmarkmiðin og stefna að aðildarumsókn á næstu árum. Það er mín persónulega skoðun þó að ég beri fulla virðingu fyrir samkomulagi ríkisstjórnarinnar þá er þetta mín skoðun.

Ég tel að fórnarkostnaðurinn fyrir 300.000 manna þjóð við að halda úti sjálfstæðum gjaldmiðli sé ekki réttlætanlegur. Þetta eru 500 til 700 þúsund á hvert heimili á ári. Heimurinn hefur breyst í þrjú myntsvæði og við getum ekki verið það fjórða, án þess að það hafi nokkuð með sjálfstæði okkar að gera. Við eigum bara að haga málum okkar skynsamlega og eitt af því er að vera með gjaldmiðil sem er afrakstur samstarfs margra þjóða.

Ég held að aðild að myntbandalaginu myndi færa okkur mikla gæfu og að full aðild að Evrópusambandinu kosti litlar fórnir. Við erum aðilar í gegnum EES og höfum notið þess í mörgu: Viðskiptafrelsi, félagslegri löggjöf og ýmsu öðru. Við eigum að stenfa að því á næstu árum að ná þessum efnahagslegu viðmiðunum þannig að við séum inntökuhæf hvað varðar vexti, verðbólgu og annað og stefna að því að það verði sótt um aðild á einhverju árabili. Það er mín skoðun og eitt af því sem ég mun að sjálfsögðu beita mér fyrir í ráðuneytinu er að halda úti uppbyggilegri umræðu og opinskárri, eins og segir í stjórnarsáttmálanum, um Evrópumál.“

Ögrandi verkefni
Viðskiptaráðuneytið verður nú skilið frá iðnaðarráðuneytinu þannig að það býður í raun Björgvins að byggja upp nýtt ráðuneyti. „Þetta er stórt verkefni og eiginlega fæ ég einstakt tækifæri. Ég tek svotil við óskrifuðu blaði og fæ tækifæri til að skapa öflugt ráðuneyti sem velur sér svolítið ný viðfangsefni á vettvangi neytendamála, sem er mjög vanræktur málaflokkur, samkeppnismála og síðast en ekki síst í fjármálageiranum og viðskiptalífinu.

Við erum að taka viðskiptaráðuneytið aftur til baka og gera það sjálfstætt eins og það var fram til 1988. Nú ætlum við að byggja ráðuneytið aftur upp þannig og setja saman öflugt ráðuneyti og taka utan um þennan málaflokk.“

Björgvin horfir því spenntur fram á veginn þar sem mörg verkefni bíða hans og við honum blasir einstaklega blómlegt viðskiptalíf. „10 prósent af tekjusköpun í landinu má rekja til hinnar gríðarlegu útrásar fjármálafyrirtækjanna. Þetta er þriðjungur af hagvextinum og skapar átta þúsund störf.

Útrásin er aðdáunarverð og það er ævintýri líkast að fylgjast með Björgólfsfeðgum, Baugsmönnum, Kaupþingi og öllu þessu fólki. Fjármálaútrásin er svo öflug og hefur skilað okkur miklum ábata og mun örugglega gera það áfram. Stjórnvöld eiga því að taka þátt í að vinna með þessum fyrirtækjum.

Það er rosalega margt að gerast þarna og okkar hlutverk er ekki síst að auka sveigjanleikan í viðskiptalífinu og skapa fyrirtækjunum enn betra umhverfi með lágum sköttum og jákvæðri, gagnsærri og sveigjanlegri löggjöf um fyrirtæki og fjármálalífið. Við þurfum að skapa þá umgjörð sem tryggir að fyrirtækin þrífist vel og laða um leið að okkur erlend fyrirtæki.

Ég vil að við tökum Íra okkur til fyrirmyndar hvað þetta varðar og mun væntanlega leggja það til í haust að við gerum það. Írarnir hafa náð miklum árangri í efnahagsmálum og þá ekki síst í gegnum samstarf við Evrópusambandið sem þeir gerðust aðilar að 1973. Þeir hafa líka haldið skynsamlega á málun innanlands og eitt af því sem þeir gerðu fyrir mörgum árum síðan var að setja á laggirnar formlegan samskiptavettvang annars vegar stjórnvalda og viðskiptalífsins hins vegar.

Ég ætla að beita mér fyrir þessu og er byrjaður að funda með fólki úr þessum heimi. Fyrsti fundurinn minn var með Friðberti Traustasyni, formanni Samtaka starfsmanna fjármálafyrirtækja. Síðan er ég að hitta fólk úr öllum áttum, fulltrúa starfsmanna og þeirra sem reka fyrirtækin og eru bara að hrærast í þessum heimi almennt.

Ég sagði um daginn að ég ætlaði að hitta fólk úr viðskiptalífinu og því var snúið upp þannig að ég væri bara að funda með Björgólfi Thor og Jóni Ásgeiri en ég hef nú ekki gert það enn þá. Ég hef aldrei hitt þá en ég er bara fyrst og fremst að hitta fólk úr öllum þessum geira. Hvort sem það er að vinna í afgreiðslu í bönkum, reka fyrirtæki eða fjárfesta erlendis.
Ég vona samt að ég hitti Björgólf og Jón Ásgeir einhvern tíma við gott tækifæri. Þetta eru ábyggilega bráðskemmtilegir menn sem gaman er að tala við og ég mun örugglega gera það þegar fram í sækir.

Hin hliðin á þessu er svo neytendalöggjöfin sem þarf að efla og byggja að vissu leyti upp frá grunni. Löggjöfin er mjög veikburða hér þótt Neytendasamtökin og fleiri hafi unnið gott starf. Það er því mjög margt fram undan og ég hlakka til að ráða til mín gott fólk; aðstoðarmann, ráðuneytisstjóra og sérfræðinga og nota næstu mánuði til að setja mig inn í málaflokkinn.

Ég er bara að stúdera þetta og koma mér vel inn í málin. Þetta er geysilega spennandi. Ef maður hefði gengið inn í mótaðara ráðuneyti og stærra, segjum til dæmis samgönguráðuneytið sem ég hefði að sjálfsögðu verið mjög spenntur fyrir líka, þá hefði maður komið að miklu mótaðara verkefni. Hérna gengur maður að verki þar sem að sjálfsögðu fullt er í gangi og margt hæft fólk en við ætlum að efla ráðuneytið þannig að þetta verða spennandi og ögrandi tímar.“

Stjórnmálamenn eru ekki sérfræðingar
Eitthvað hefur verið fundið að því að heimspekingur sé sestur í stól viðskiptaráðherra en Björgvin kippir sér ekki upp við þær gagnrýnisraddir.

„Það má segja eitthvað svipað um flesta stjórnmálamenn en þetta er svo absúrd. Fólkið velur sér fulltrúa og kýs okkur á Alþingi eftir prófkjör vegna þess sem við höfum fram að færa og hvernig því líkar við okkur. Hvort menn eru lögfræðingar eða dýralæknar, heimspekingar eða sagnfræðingar skiptir ekki máli. Öll góð menntun nýtist, alveg sama á hvaða vettvangi það er. Þetta snýst fyrst og fremst um að vera almennt vel upplýstur, víðsýnn og hafa skarpa pólitíska sýn. Ég ákvað að fara í heimspeki á sínum tíma af því að ég vissi ekkert sérstaklega hvað ég vildi verða og heimspekin væri fínn bakgrunnur í hvað sem er. Maður sækir síðan það sem upp á vantar í starfsfólkið og kappkostar að ráða fjölmenntað fólk á vettvangi viðskipta og hagfræði.

Stjórnmálamaðurinn á ekki að vera sérfræðingurinn. Hann á að drífa hlutina áfram eftir sínum pólitísku leiðum og sækja sér sérfræðiþekkinguna annað. Við verðum aldrei sérfræðingar á öllum þessum sviðum. Össur verður til dæmis ábyggilega frábær iðnaðarráðherra en hann er líffræðimenntaður og það er bara gott mál.“

Það má ganga að því vísu að ungu ráðherrarnir Björgvin og Guðlaugur Þór Þórðarson verði í eldlínunni á kjörtímabilinu þar sem Björgvin byggir upp nánast nýtt ráðuneyti og Guðlaugur stýrir stóru og erfiðu ráðuneyti. Björgvin segist ekki óttast athyglina og gagnrýnina. „Ég er alveg ósmeykur við það og er löngu kominn yfir allt slíkt.

Ég hef alveg bullandi áhuga málaflokknum og kem að þessu fullur tilhlökkunar. Ég geri mér hins vegar fulla grein fyrir því að enginn maður er óskeikull og mér getur og mun verða á en vonandi mun mér líka oft ganga vel. Augu margra munu beinast að manni ekki síst af því að ég er ungur en maður verður bara að standa sig vel. Ég kem að þessum málaflokki með annan bakgrunn en margir í þessu en það er bara aukin ögrun og hvatning til að gera vel. Ég er mjög sannfærður frjálslyndur sósíaldemókrati og hef alltaf verið mjög trúaður á samspil mjög mikils frelsis í viðskiptum og atvinnulífi og öflugs velferðarkerfis. Ég studdi einkavæðingu fjármálastofnana og fjarskiptafyrirtækja á sínum tíma þegar margir í mínum flokki voru á móti. Ég trúi á frjálst framtak og einkaframtakið sem er svo mikið hreyfiafl í þessu öllu. Sérstaklega til að byggja upp öflugt velferðarkerfi.“

Klassískur jafnaðarmaður
Björgvin segist vera einbeittur jafnaðarmaður og þegar það kemur að hugsjónum er honum ekki síst annt um menntakerfið. „Ég hef fjallað mikið um menntamál í gegnum tíðina og hef alltaf haft mikinn áhuga á þeim.

Ég held að flestir viðurkenni að öflug menntun skipti samfélagið í heild mestu máli. Þar að auki eru mínar pólitísku hugsjónir fólgnar í hinni klassísku jafnaðarmannastefnu. Sanngjörnu samfélagi þar sem er eitt öflugt heilbrigðiskerfi fyrir alla. Ekki tvöfalt kerfi þar sem fólk kaupir sig fram fyrir á biðlistum. Ég er á móti stéttaskiptingu og vil að við byggjum upp eitt þjóðfélag fyrir alla en ekki tvö, þrjú og fjögur eftir auð og efnahag. Ég hef andúð á elítisma almennt, í menntakerfinu, heilbrigðiskerfinu og þjóðfélaginu öllu.

Ég er kominn af venjulegu vinnandi fólki sjálfur og hef óbeit á stéttapólitík og því að auðmenn búi við eitthvað annað samfélag heldur en hinir. Við eigum að lyfta þeim sem hafa lág kjör og passa upp á þá sem geta ekki séð sér farborða. Hugsa vel um yngsta fólkið og elsta fólkið og þá sem geta ekki séð fyrir sér sjálfir út af örorku, veikindum og ýmsu öðru. Við eigum að gera mjög vel við þetta fólk og passa að allir séu með í samfélaginu. Ég vil eitt samfélag fyrir alla og er mikill jafnréttis- og jafnaðarmaður í mér á öllum sviðum.

Fylgist vel með Verkamannaflokknum
Björgvin sækir hugsjónagrunn sinn ekki síst til Verkamannaflokksins í Bretlandi. „Ég er mikill aðdáandi breska Verkamannaflokksins þó að hann sé kannski ekki í tísku í dag eftir Íraksstríðið.

Ég var úti í Bretlandi 1997 með vinum mínum. Við fórum og unnum með flokknum og vorum í vinnu þar nokkrar vikur. Það var algjörlega ógleymanleg upplifun. Við vorum með þessu fólki yfir kosninganóttina og fórum svo aftur 2001 og unnum aftur með þeim þá. Ég ætla út til Bretlands núna í júní á landsfund Verkamannaflokksins og fylgjast með leiðtoga- og forsætisráðherrraskiptunum hjá Tony Blair og Gordon Brown. Þó Tony Blair hafi gert herfileg mistök, sem hann nær sér aldrei upp úr, með innrásinni í Írak og eyðileggja þannig glæsilegan stjórnmálaferil sinn þá hef ég ákafan áhuga á pólitískum hugmyndum á bak við þennan endurskilgreinda Verkamannaflokk. Við erum ekki að tala um þessi tíu ár í stjórn og hvernig þeir fóru með valdið og allt það en ég hef alveg eindreginn áhuga á svona frjálslyndum jafnaðarmannaflokki sem er breiðfylking og burðarvirki í pólitíkinni í hvaða landi sem er.

Ég er að mörgu leyti mikill aðdáandi Tonys Blairs og hef lesið svo mikið um hann og fylgst svo vel með. Þetta er bara partur af minni tilveru. Þessar Bretlandsferðir eru ógleymanlegar og voru mjög sterk upplifun. Það er svo auðvelt að gagnrýna og tala menn niður. Það er búið að tala Blair alveg til fjandans á síðustu árum en hann er um margt einn af glæsilegustu stjórnmálaleiðtogum síðari tíma á Vesturlöndum og verður örugglega settur þeirra á meðal. Það er alveg klárt mál. Hann er búinn að leiða flokkinn þrisvar til sigurs en svo gerir hann þessi miklu mistök í utanríkismálum en að því slepptu þá er ég mjög hrifinn af honum sem stjórnmálamanni.“

Þverpólitísk vinátta
Pólitíkin er í eðli sínu þannig að persónuleg átök eiga sér frekar stað innan flokka en á milli þeirra og því myndast oft sterkari vinabönd á milli pólitískra andstæðinga en samherja á þinginu. „Ég á marga mjög fína kunningja og vini í hinum flokkunum. Ég hef kynnst fólki eins og Sigurði Kára Kristjánssyni, Dagnýju Jónsdóttur, Birki Jóni, Kristni H. Gunnarssyni og mörgum öðrum mjög vel. Þetta er fólk sem ég hef mjög gaman af og rækta ákveðin tengsl við. Átökin milli flokka eru yfirleitt ekkert mál. Þau eru miklu hreinni og eru bara partur af geiminu og átök í þingsalnum eru langoftast skilin eftir þegar gengið er út. Það er sjaldgæft að þau skipti einhverju máli. Ég sat með Sigurði Kára í menntamálanefnd og við tókumst örugglega hundrað sinnum á í þingsalnum um alls konar mál og stundum svolítið harkalega en það skipti engu máli.

Átök innan flokka eru miklu sárari og dýpri. Þar fer samkeppnin fram þannig að því minna sem er af þeim því betra. Samfylkingin hefur að mörgu leyti alveg verið bærilega laus við þetta fyrir utan það sem er eðlilegt og nauðsynlegt eins og formannskjörið. Þingið er skemmtilegur vinnustaður. Það er gaman í þinginu og það er skemmtilegt þegar það er í gangi. Mér finnst ofboðslega gaman í þinginu og komst fljótt upp á lagið þar. Sumir eru ekkert mikið fyrir skak í ræðustólnum, orðahnippingar og átök en ég hef alveg rosalega gaman að þessu.“

Miklu valdi fylgir ábyrgð
Björgvin kemur því til sumarþings fullur eftirvæntingar og hefur ekki áhyggjur af því að þurfa mögulega að eyða dýrmætum sólardögum innan veggja þingsins. „Þetta er glænýtt hlutverk og maður er náttúrlega lengi að vinda ofan af sér eftir fjögur ár í stjórnarandstöðu þar sem maður hefur haldið fókus á einhverja málaflokka, gagnrýnt og komið með aðrar tillögur.

Nú er maður svo bara allt í einu í allt öðru hlutverki þannig að þetta er nokkurs konar umpólun en það er bara skemmtilegt. Við hefðum alveg þolað fjögur ár í viðbót í stjórnarandstöðu. Það hefði verið leiðinlegt fyrst og erfitt að koma sér í gang aftur. Það er að mörgu leyti niðurdrepandi hlutverk að vera í stjórnarandstöðu en það er hins vegar list að gera það vel. Mörgum tekst það og það er alveg jafn nauðsynlegt og að vera í stjórn en þetta getur verið neikvætt og leiðinlegt hlutverk. Að vera í því að finna að, rífast og takast á. Auðvitað er miklu skemmtilegra að hafa framkvæmdavaldið og hafa þessi beinu áhrif. Það er ekki hægt að líkja því saman en allir þurfa að reyna hvort tveggja. Það er alveg á hreinu. Í stjórnarandstöðunni lærir maður líka að bera virðingu fyrir stjórnarandstöðunni og málflutningi hennar.

Mér hefur lengi þótt framkvæmdavaldið allt of frekt og sterkt á kostnað löggjafans. Að þau verði afgreidd frá þinginu en ekki alltaf bara drepin í nefndum. Ég hef mikinn áhuga á því að við séum trú hugmyndum um eflingu þingsins með stofnun rannsóknanefnda. Að við eflum störf löggjafans og sýnum það í verki að við göngum ekki bara inn í valdablokk og gleymum öllum fyrri fyrirheitum og mikilvægi þess að stjórnarandstaðan búi við eðlilegt og sanngjarnt hlutskipti.
Ætli þetta sé ekki einhver stærsti meirihluti sem hefur verið í þinginu og hann verður að fara vel með vald sitt. Meirihlutinn þarf ekki einu sinni á stjórnarandstöðunni að halda til að fá svokölluð afbrigði þannig að það er auðvelt að vaða áfram og við þurfum að gæta að okkur á því.“

Bankarnir eru ekki vandamál
Ofsagróði bankanna og stjarnfræðilegar launatölur stjórnenda þeirra hafa verið milli tannanna á fólki en Björgivin telur ekki ástæðu til sérstakra inngripa eða beinna afskipta af bönkunum. „Þetta er svo lagskipt í bönkunum og þar er stétt manna sem hefur mjög há laun. Bankastjórarnir eru oft með fáránlega há laun með kaupréttarsamningum og öðru þannig að auðvitað blöskrar okkur það en það sem skiptir mestu máli fyrir almenning er vaxtastigið í landinu og jafnvægi í efnahagsmálum. Að verðbólgan sé lág þannig að verðtryggingin bíti ekki og vextir séu ekki 14 prósent eins og þeir eru í dag heldur lágir eins og í evru-löndunum og við séum ekki að sligast undan fórnarkostnaðinum við þetta litla hagkerfi og þennan agnarsmáa gjaldmiðil.

Sveiflurnar í efnahagsmálum verða alltaf einhverjar í svona litlu landi og kosta almenning mikið þó að við stefnum alltaf að bærilegu jafnvægi. Þessi rosalega hávaxtastefna til að slá á þensluna er okkur öllum mjög dýrkeypt og sérstaklega þeim sem skulda mikið og verðtryggingin bítur í þegar vextirnir eru háir. Það er þetta sem skiptir mestu máli að ná niður og þá reynir bara á bankana. Hvort þeir fylgi ekki á eftir og láti almenning njóta þess þegar vel gengur. Þeir verða að vera sanngjarnir og sýna hóf.

Ég held að það sé engin sanngirni í því að kenna bönkunum um vaxtastigið í landinu sem er afleiðing efnahagsstefnu og afleiðing þess að við höfum kosið okkur það hlutskipti að standa utan myntbandalagsins og reka þennan litla gjaldmiðil. Það þarf að skoða þetta allt í réttu samhengi.“

Slappað af með þarfasta þjóninum
Þegar vinnunnni sleppir eru hestamennska og bóklestur það sem Björgvin leitar helst í fyrir utan samvistir með fjölskyldunni. „Ég hef alltaf verið mikill hestamaður alveg frá frumbernsku. Við höfum alltaf átt hesta. Foreldrar mínir alla tíð og við bræðurnir eftir að við urðum eldri og ég á tíu hesta núna.

Við ferðumst öll sumur á hestum, bræðurnir og vinir okkar. Stundum nokkra daga í senn og stundum í eina, tvær vikur. Það er algjörlega magnað dæmi að ferðast um hálendið á hestum. Hingað til hef ég líka alltaf verið í þessu á veturna. Hestarnir eru áhugmál númer eitt utan dyra. Það er samt bara hluti af þessu að fara á hestbak. Það er einn anginn af því. Hitt er að umgangast skepnurnar, hirða þær, sjá um þær og gefa þeim kvölds og morgna. Það er mikil vinna og hreyfing í krignum þetta. Maður fær mikla hreyfingu, útiveru og félagsskap út úr þessu og kúplar sig algjörlega út úr tilverunni. Þegar maður lækkar flugið eða hættir einhvern tíma í stjórnmálunum, þá fer maður alveg á bólakaf í þetta aftur en ég reyni að sinna þessu eins og ég get.

Hitt aðaláhugamálið er klárlega bóklestur. Ég hef alltaf lesið mikið; sagnfræði, pólitík og skáldsögur. Ég er alæta á þetta og hef mikinn áhuga á íslenskum skáldskap og ljóðum. Ég reyni að lesa eins mikið og ég get þó að það sé auðvitað allt of lítill tími til þess núna.“

Hugarfarsbreyting andspænis dauðanum
Fjölskyldan er Björgvini þó vitaskuld jafnan efst í huga og það er í mörg horn að líta á stóru heimili. „Sambúð okkar Maríu hófst með mikilli lífreynslu á sínum tíma. Hún átti fjögur börn fyrir og svo höfum við eignast tvær dætur. Þegar Guðrún Ragna, eldri dóttir okkar, fæddist fyrir tæplega fjórum árum kom hún í heiminn aðeins fyrir tímann og bráðveiktist rétt eftir fæðingu. Þetta var fyrsta árið mitt í þinginu. Henni var ekki hugað líf í einar fimm, sex vikur og í október og nóvember 2003 bjuggum við uppi á gjörgæsludeild Barnaspítalans.

Hún varð alltaf veikari, var í öndunarvél og öllum þessum töfratækjum sem læknavísindin bjóða upp á í dag. Þegar hún var vikugömul héldum við að hún væri að deyja og þá var drifið í að skíra hana. Karl V. Matthíasson mætti og skírði hana að viðstöddum nánustu ættingjum. Þetta var rosalega erfitt og eftir á man maður þennan tíma varla. Það er eins og þetta sé í þoku. Maður bregst einhvern veginn þannig við. Fólk harkar af sér og setur sig bara í einhvern gír. En fyrir kraftaverk, klára lækna, ótrúleg læknavísindi og það að hún skyldi í raun fæðast á hátæknisjúkrahúsi þá braggaðist hún. Komst yfir þessa lífshættulegu eitrun, lifði af og náði sér á strik.

Við fórum með hana heim tæplega tveggja mánaða gamla og síðan hefur hún verið heilbrigðasta barn í heimi, er mjög bráðger, klár og glæsileg stelpa sem fær varla kvef. Þannig að það er svo merkilegt að þetta virðist ekki hafa haft nein áhrif en lífsreynslan var algjörlega ótrúlega á þessum tíma. Þetta breytti manni alveg. Það hægði á manni og þetta pólitíska skak og daglega þras varð miklu léttvægara fyrir manni og síðan þá hef ég verið miklu afslappaðri gagnvart pólitíkinni og þessu lífsins ati öllu.

Maður bara gerir sitt besta. Stundum vinnur maður og stundum tapar maður. Maður keppir af fullum krafti og gefur sig allan í þetta er mér miklu léttara í sinni en áður. Það breytir öllu að standa frammi fyrir því í nokkrar vikur að barnið manns sé að deyja. Öll viðhorf breytast og maður fer betur með lífið á eftir og ber miklu meiri virðingu fyrir tilverunni en áður og hugsar öðruvísi um þetta allt saman.“

Tekst á við lífið allsgáður
„Ég hætti svo að drekka eftir þetta og fór að taka öðruvísi á hlutunum. Allt verður dýrmætara en áður og maður vill standa sig betur í lífinu. Maður getur ekki hugsað sér að glutra öllu niður í vitleysu og sóa tímanum.

Ef maður fer vel með sig og er ekki að sulla í víni þá hefur maður svo miklu meiri orku.“
Björgvin segist hafa þurft að taka sig taki hvað þetta varðar þótt ekki hafi verið um nein stóráföll að ræða. „Maður notar þetta til að slaka á og skemmta sér og fer svo að nota þetta of mikið og þá fer þetta að þvælast fyrir manni og taka frá manni orku og þá er bara best að hætta.

Ég er mjög sáttur við það og hef ekki bragðað dropa í meira en tvö ár og hef aldrei verið ánægðari. Auðvitað eru þetta alltaf einhver átök fyrir alla sem hafa ekki vald yfir áfenginu. Það var ekkert eitt sem olli því frekar en annað að ég hætti, alls ekki, og sem betur fer þá var ég nú svo heppinn en þetta var bara vegna summu atburðanna og ákvörðun sem ég tók allt í einu um að rífa mig út úr þessu. Ég var farinn að finna svo mikið fyrir þessu. Starfið verður erfitt og maður brennur upp og nær ekki árangri ef þetta er að þvælast mikið fyrir manni og ég get alveg svarað því játandi að ég væri ekki að fara að takast á við þetta mikla verkefni í dag ef ég væri ekki laus við þetta og í toppformi.

Ég leitaði mér aðstoðar við að hætta en hef kannski ekki verið á bólakafi í prógramminu síðan en ég fór hina hefðbundu leið og stend sterkari eftir fyrir vikið. Maður er í miklu meira jafnvægi og er yfirvegaðari, sterkari á taugum og á svellinu almennt, eins og allir vita sem hafa tekist á við þetta.“

Hörður Bergmann rithöfundur hefur sent frá sér bókina Að vera eða sýnast – Gagnrýnin hugsun á tímum sjónarspilsins þar sem hann skoðar margháttaðan tilbúning sem er orðinn hluti veruleikans og gegnsýrir fjölmiðla og þá um leið alla þjóðfélagsumræðu. Hörður teflir gagnrýnni hugsun fram gegn sýndarveruleikanum og bendir á leiðir til að sjá í gegnum blekkingavefinn.

„Bókin greinir frá þróun lífshátta og menningar í landinu og í henni horfi ég gagnrýnum augum á það sem einkennir atganginn á markaðnum og í pólitíkinni,“ segir Hörður. Hann fer ofan í aðferðir þeirra sem bjóða almenningi vörur sínar, þjónustu, hugmyndir og hefðaspeki og beinir sjónum að kreddum, haldlitlum fullyrðingum og orðræðu sem ætlað er að ná athygli og innræta „einhvers konar opinberan sannleika“.

Hörður kallar þetta „tilbúning“ og í framhaldinu skoðar hann „veruleikann“, viðbrögð við öllum þessum upplýsingum og hannaðan sannleika, bendir á leiðir til að greina bull og blekkingar og rekja upp það sem hann kallar „varasaman heilaspuna“.
Allt þetta sjónarspil byggir á sérstakri málnotkun, stílbrögðum og ákveðinni orðræðu sem þeir sem hanna umræðuna nota til þess að búa til bjagaða mynd af raunveruleikanum.

Leiksvið fjölmiðlanna

Fjölmiðlar leika stórt hlutverk í sjónarspilinu og Hörður segir að endalaust megi finna dæmi þess að fjölmiðlafólk gangi í blindni inn í orðræðu þeirra sem þeir eiga að fjalla um á gagnrýninn hátt og séu því í raun að renna stoðum undir sýndarveruleikann.
„Þessar hugmyndir eru mótaðar af pælingum hinna ýmsu fræðimanna, þar á meðal hins nýlátna Baudrillard. Samkvæmt kenningum hans er raunveruleikinn ekki lengur eins og hann átti að sér að vera. Raunveruleikinn hefur látið undan eftirlíkingum af sjálfum sér og eftirlíkingarnar eru því orðnar raunverulegri en raunveruleikinn.

Þetta sést ágætlega í umfjöllun fjölmiðla um stjórnmál en þar vantar ekki sjónarspilið þar sem stjórnmálamenn tala um hvað þeir hafi ákveðið að gera án þess að því sé gefinn nokkur gaumur hvað hangir á spýtunni og hvort hægt sé að framkvæma hlutina. Gagnrýnisleysið hrjáir fjölmiðlana sem taka yfirlýsingarnar beint upp og nota sama orðalag og stjórnmálamennirnir sem mata þá. Þegar maður temur sér gagnrýna hugsun er maður alltaf að rekast á þetta gagnrýnisleysi. Gott dæmi um þetta eru fréttir af niðurstöðu Þjóðarpúls Gallup um að aðeins 29% beri traust til Alþingis. Þá var tekið viðtal við forseta Alþingis sem talaði heilmikið um vinnubrögðin á þinginu, málþóf og að ef til vill þyrfti að breyta verklagsreglum. Umræðan fer þannig strax að snúast um formsatriði en ekki það sem máli skiptir. Gæti til dæmis ekki verið að þau lög sem hafa verið sett, eða ekki sett, séu ástæða þess að fólk ber ekki meira traust til þingsins? Sýndarveruleikinn verður svo að fyrirsögn fréttar sem er víðs fjarri kjarna málsins.“

Mögnuð árif sjónvarpsins

Hörður segir sjónvarpið vera gríðarlega öflugan miðil og það geti verið magnað að horfa upp á það sterka tilfinningasamband sem það myndar við áhorfendur. „Breiðavíkurmálið er gott dæmi um það hvernig sjónvarp nær betur til fólks en hið prentaða mál. Málið hafði verið reifað fyrir mörgum árum í bók um Sævar Ciesielski og viðbrögðin voru engin. Svo koma fórnarlömbin fram í sjónvarpi löngu síðar, fella tár í Kastljósi og það fer titringur um allt þjóðfélagið. Annað dæmi er Díana prinsessa sem í gegnum fjölmiðla snart fólk þannig að það leit á hana eins og einn af fjölskyldunni.

Mér eru minnisstæðar mæðgurnar úr Sandgerði sem lýstu því í blaðaviðtali hve sjálfsögð skylda þeim fannst að vera við jarðarför Díönu. Þær töluðu um hana eins og fjölskylduvin; ekki kom annað til greina en að bregða sér yfir Atlantshafið til að missa ekki af kveðjustundinni. Það er engu líkara en sjónvarps- og fjölmiðlakynni geti skapað sterkari tilfinningatengsl við persónurnar sem birtast þar aftur og aftur í fallegu ljósi en gerist við raunveruleg kynni fólks.“

Hörður segir bók sína vissulega vera ákveðin viðbrögð við þessari sjálfsögðu sýndarveruleikaskynjun fólks þótt hann óttist ekki beinlínis að sýndarveruleikinn muni með öllu brengla sýn okkar á samfélagið og lífið.
„Þessi framsetning hlýtur að vekja þreytu þar sem maður fær það á tilfinninguna að verið sé að sviðsetja eitthvað sem ekki stenst ef grannt er skoðað. Öll þessi nýju framboð sem eru að spretta upp núna geta verið ákveðin vísbending um slíka þreytu, enda hljóta þau að fela í sér þrá eftir einhverju nýju og betra.“

Mannlíf 2007

Theodór Júlíusson hefur komið víða við á löngum leikferli. Áður en leiklistin heltók hann var hann bakari á Siglufirði. Þórarinn Þórarinsson ræðir við Theodór um bakstur, ást á elliheimili, gítargutl og síldarævinýri.

Theodór er lærður bakari og þótt leiklistin hafi verið honum hugleikin síðan í æsku gerði hann ráð fyrir því að baksturinn yrði ævistarf hans. „Ég kláraði sveinsprófið 19 ára gamall. Þá gifti ég mig líka og eignaðist mitt fyrsta barn skömmu síðar. Við fórum svo þrjú til Noregs eftir sveinsprófið og þar fór ég í konditorinám í eitt og hálft ár. Meiningin var auðvitað að leggja þetta fyrir sig,“ segir Theodór.

Frá Noregi lá leið Theodórs til Reykjavíkur en eftir stutta viðdvöl fór hann til Ísafjarðar þar sem Gamla bakaríið bráðvantaði bakara. „Ég var á Ísafirði í tvö ár og þar hellti ég mér strax út í leiklistina. Ég starfaði með Litla leikklúbbnum á Ísafirði með mjög góðu fólki. Þarna kom gott fólk til að leikstýra og maður fylltist miklum áhuga.“

Ólæknandi leiklistarbaktería

Leiklistarbakterían hafði þó grasserað í Theodóri miklu lengur. „Þetta hefur alltaf fylgt mér. Faðir minn var í leiklist og ég stundaði áhugaleik á Siglufirði af miklu kappi, tók virkan þátt í félagsstarfi í skólanum og var prímusmótorinn í leikfélaginu á Siglufirði.“ Theodór segir unglingsárin einnig hafa snúist mikið um tónlist og hann stofnaði hljómsveit með félögum sínum sem leystist ekki upp fyrr en hann fór til Noregs.

Eftir Ísafjarðarárin sneri Theodór aftur á heimaslóðir og tók við rekstri bakarís á Siglufirði. „Ég rak bakaríið í tvö til þrjú ár en þá var komin einhver ólund í mig og ég var farinn að finna á mér að þetta myndi ekki verða ævistarf mitt.“ Theodór hætti rekstrinum og gerðist æskulýðs- og íþróttafulltrúi Siglufjarðar. „Ég fór samt aftur á fullt í leiklistinni, varð formaður leikfélagsins og sótti nokkur námskeið bæði hér heima og erlendis.”

Aftur í baksturinn

Theodór segir að það hafi komið niður á pyngjuni þegar hann hætti eigin rekstri og gerðist launamaður. „Það varð allt erfiðara enda heimilið stórt og dæturnar orðnar þrjár.“ Theodór þáði því tilboð um starf í bakaríi á Dalvík með möguleika á að gerast meðeigandi. „Við hjónin slógum til og fluttum til Dalvíkur. Þar byrjar sama sagan og ég kemst strax í samband við fólk í leikfélaginu á Dalvík og held áfram að leika þar.“
Á Dalvík komst Theodór í kynni við fólk hjá Leikfélagi Akureyrar sem hafði þá var orðið atvinnuleikhús. Hann var síðan ráðinn þangað árið 1978.

Stokkið út í nám

„Það truflaði mig svolítið að hafa ekki einhvers konar leikaramenntun þó ég hafi verið duglegur að sækja námskeið og sótti um í skólanum Drama Studio í London, komst inn og fór út árið 1986. Þetta var raunverulega framhaldsnám og ég útskrifaðist þaðan eftir árs nám. Þetta var óskaplega skemmtilegt og ég naut þess líka að hafa töluvert mikla sviðsreynslu umfram aðra nemendur enda hafði ég þá þegar unnið með mörgum góðum leikstjórum en það er á við margra ára nám.“

Sest að í Borgarleikhúsinu

Haustið 1988 fór Theodór suður til þess að leika gestahlutverk hjá Leikfélagi Reykjavíkur í
söngleiknum Heimsmeistarakeppninni í maraþondansi eftir Horace McCoy. „Ég fékk leyfi til að fara suður og þetta hafði þau áhrif á mig að ég fór að hugsa mér til hreyfings,“ segir Theodór, sem fékk lausráðningu við Borgarleikhúsið í kjölfarið. „Þetta var um það leyti sem Borgarleikhúsið opnaði og konan mín fékk vinnu í miðasöluni og varð fjótlega gerð að miðasölustjóra. Eftir þetta var í sjálfu sér ekki aftur snúið og við tókum ákvörðun um að flytja alfarið suður. Ég fékk svo fastráðningu við Borgarleikhúsið 1991 og hef verið hér síðan.“

Síldarævintýrið

Sú taug sem tengir Theodór við Siglufjörð er römm og æskustöðvarnar eru honum ofarlega í huga. „Ég er fæddur þarna og uppalinn og konan mín líka. Við sóttum alltaf mjög mikið á Siglufjörð, til dæmis eftir að við fluttum til Akureyrar. Við eyðum yfirleitt sumarfríunum þarna enda eigum við mikið af ættingjum á Siglufirði og ég stundaði sjómennsku þaðan á sumrin. Árið 1991 var sú hugmynd viðruð við mig að reynt yrði að gera eitthvað um verslunar-mannahelgi í tengslum við Síldarminjasafnið. ”

Theodór sá fyrir sér að þetta gæti orðið gaman, sló til og tók að sér skipulagningu fyrsta Síldarævintýrisins. „Þetta heppnaðist vel. Við vorum heppin með veður og það komu ótrúlega margir miðað við hversu fyrirvarinn var stuttur. Það var því ákveðið að halda þessu áfram og endurtaka leikinn að ári. Þá varð alger sprenging. Það var eiginlega alveg skelfilegt. Það kom svo mikið af fólki.“

Allt fór þetta þó vel og Theodór var í fremstu víglínu Síldarævintýrisins á næstu árum. „Það er mjög gefandi og gaman að fá að taka þátt í einhverju sem lukkast jafn vel en eftir sex ár var ég eiginlega búinn að fá nóg. Þetta er slítandi til lengdar og þar sem ég hafði nóg að gera í leikhúsinu á veturna þótti mér tími til kominn að fá aftur almennilegt sumarfrí. Ég ákvað því að hætta en sem betur fer tók gott fólk við þessu og þetta hefur haldið áfram allar götur síðan.“

Stormarnir sækja í sig veðrið

Theodór og félagar hans sem byrjuðu að spila popptónlist í hljómsveitinni Stormar á Siglufirði 1963 komu aftur saman eftir að Síldarævintýrið varð að veruleikaog hafa síðan komið fram af og til á Siglufirði. „Það má segja að þetta sé tómstundagaman fyrir okkur.“
Theodór segist „gutla svolítið á gítar“ með sveitinni en hann hafi fyrst og fremst verið söngvari sveitarinnar og gegni því hlutverki enn. „Við byggjum alfarið á þeirri tónlist sem við spiluðum í gamla daga, Kinks, Rolling Stones og svo framvegis.“
Stormarnir hafa haft hægt um sig síðustu tvö ár eða svo en eru að sækja í sig veðrið. „Þessa dagana erum við að taka okkur saman í andlitinu og erum komnir í startholurnar. Við höfum bara haft svo mikið að gera að það var ágætt að taka smá pásu.“

Ást á elliheimili

Theodór er að æfa fyrir söngleik sem til stendur að setja á fjalirnar í Borgarleikhúsinu í febrúar. „Þetta er samstarfsverkefni Borgarleikhússins og Vesturports. Vinnuheitið á söngleiknum er Ást og hann gerist á elliheimili. Þeir sömdu þetta Gísli Örn Garðarsson og Víkingur Kristjánsson. Ég er að vinna þarna með mjög skemmtilegu fólki eins og Kristbjörgu Kjeld, Ómari Ragnarssyni, Magnúsi Ólafssyni, Pétri Einarssyni, Hönnu Maríu Karlsdóttur og Charlotte Böving. Það verður mjög spennandi að sjá hvernig þetta kemur út og líf á elliheimili er spennandi viðfangsefni að taka fyrir.“

Sköpunargleðin og krafturinn í Vesturportshópnum hefur vakið mikla athygli á undanförnum árum og Theodór segir samstarfið vera mjög skemmtilegt. „Ég kynntist flestum þessum krökkum sem eru í Vesturporti þegar þau byrjuðu hér í Borgarleikhúsinu. Gísli Örn, Nína og Björn léku öll í Púntila og Matta þar sem ég fór með burðarrulluna. Ég þekki þessa krakka vel og hef fylgst stoltur með sigrum þeirra sem eru alveg ótrúlegir og þau hafa sýnt fram á að leiklist er er útflutningsvara. Það er mjög gaman að vera kominn í vinnu með Gísla Örn sem leikstjóra.“

Vondir menn og góðir

Theodór skýtur reglulega upp kollinum í íslenskum kvikmyndum og hann fer ekki leynt með að kvikmyndaleikurinn á afskaplega vel við hann. „Þetta er allt annað form og allt öðruvísi vinna en mér finnst þetta mjög skemmtilegt. Ég er þakklátur fyrir að hafa fengið tækifæri til að leika í talsvert mörgum bíómyndum og fást við ólík hlutverk. Það litar starfið að fá að fara í eina og eina bíómynd. Ég hef verið mjög heppinn að fá að vinna með leikstjórum eins og Friðriki Þór, Ragnari Bragasyni, að ég tali nú ekki um Baltasar Kormák sem er stórkostlega skapandi listamaður sem sannur heiður er að fá að vinna með.“

Baltasar leikstýrði Theodór í Mýrinni þar sem sá síðarnefndi fór á kostum sem illmennið og fautinn Elliði en í sameiningu tókst leikaranum og leikstjóranum að laða fram villidýrið í dagfarsprúða norðanmanninum. „Þessi rulla hefur vakið mikla athygli en ég hugsaði aldrei um hversu svakalegur hann er. Þetta er bara verkefni sem þarf að leysa og í sameiningu tókst okkur að gera persónuna eins og hún átti að vera: Ógnvekjandi glæpamaður! Það er bara þannig með þessa blessuðu leiklist að það þýðir ekkert að vera að velta sér upp úr rullunum. Maður skilar bara persónunum eins og þeim er lýst og þær koma fyrir í handritinu hvort sem um er að ræða vonda eða góða menn.“

Þórarinn Tyrfingsson, yfirlæknir SÁÁ, segir skilningsleysi stjórnvalda, einkum framsóknarmanna, á málefnum drykkjusjúkra og vímuefnaneytenda, átakanlegt. Með því að vísa fyrri skjólstæðingum Byrgisins til Samhjálpar, sem Þórarinn kallar ofsatrúarhóp, hafi Magnús Stefánsson, félagsmálaráðherra, opinberað það viðhorf ráðamanna að fíkn sé synd en ekki sjúkdómur.

„Framsóknarflokkurinn hefur ráðið þessum málaflokki og bæði þingmenn og ráðherrar flokksins hafa mótað þessa stefnu sem nú er augljós og sýnileg öllum,“ segir Þórarinn og bætir því við að hingað til hafi verið litið á fíkn sem sjúkdóm og það veki því furðu að yfirvöld hafi ekki séð ástæðu til að leita ráða hjá SÁÁ og fagfólki sem fengist hefur við sjúkdóminn.

„Það hefur ekki nokkur einasti embættismaður eða stjórnmálamaður haft samband við mig sem forstöðumann þessarar stofnunar eða borið formlega upp erindi við okkur út af þessu máli. Enginn.“
Þórarinn sendi heilbrigðisráðherra þó, sumarið 2004, greinargerð um málefni endurkomufólks og kom með tillögur til úrbóta. Við þetta tækifæri varaði Þórarinn einnig við hættunni sem fælist í því að fela trúarhópum ummönnun þessara einstaklinga.“

Syndaaflausn er ekki lækning

„Ég segi nú ekki að okkur finnist við sniðgengin en ég er harmi sleginn yfir þessu þar sem þarna kemur svo berlega í ljós hvaða stefnu og hugmyndafræði Framsóknarflokkurinn hefur í málefnum vímuefnasjúks fólks. Það er litið á þetta fólk sem syndugt og að besta meðferðin við fíknisjúkdómum sé kristniboð og syndaaflausn innan um það sem ég myndi hiklaust kalla ofsatrúarsamtök. Það er ekki hægt að lýsa því öðruvísi þegar fólk má ekki hugsa eða bera fram eðlilegar spurningar og er bara vísað á Biblíuna og öllum spurningum er svarað með orðréttum tilvitnunum í hana. Þetta er ofsatrú sem kemur í veg fyrir eðlilega hugsun og að menn nýti sér þá nútímaþekkingu sem er fyrir hendi í þessu þjóðfélagi.“

Tímaskekkja Framsóknar

Þórarinn leggur áherslu á að fíkn sé sjúkdómur og ætti því að vera meðhöndluð sem slík en stjórnvöld virðist hafa misst sjónar á þeim skilningi. "Málið er einfaldlega það að svo lengi sem ég man hefur íslenska þjóðin og heilbrigðisyfirvöld litið svo á að áfengis- og vímuefnafíkn væri sjúkdómur og meðhöndlað hann með lögum og fjárveitingum á þann hátt. Það skýtur því skökku við að nú, árið 2007 skuli forystumenn og allir innan Framsóknarflokksins meðhöndla málið með þessum hætti. Það er líka enn undarlegra að þeir sem talað hafa fyrir hönd Sjálfstæðisflokksins virðast vera sömu skoðunar en mér þykir furðulegt að þeir skuli ekki þvo hendur sínar af þessari stefnu frekar en að halda fram að hún hafi borið góðan árangur.”

SÁÁ beinir skjólstæðingum sínum til AA-samtakana og mælir með 12 spora kerfi þeirra í baráttu fólks við fíknina. Annað spor AA er svohljóðandi: „Við fórum að trúa að máttur, okkur æðri, gæti gert okkur heil að nýju.“ AA-leiðin gerir því ráð fyrir því að meinið sé að einhverju leyti andlegt og lausnin hljóti því að þurfa að vera það líka. „Þarna er kynnt leið sem hefur virkað fyrir marga en það er þó tekið fram að hún virkar ekki fyrir alla,“ segir Þórarinn og bætir við að hvorki AA-bókin né AA-kerfið eitt og sér dugi til meðferðar við áfengis- og vímuefnafíkn einstaklina. „Það lesmál hefur ekki verið endurnýjað í áratugi. Biblían er miklu eldri og því enn síður tæk þó menn geti byggt upp slíkt prógramm þá myndum við nú ekki gera það með núverandi þekkingu.“

Kosningamál

Þórarinn bætir því við að valdhafar verði að gera það upp við sig hvað fíknsjúkdómar eru í þeirra huga. „Haldi þeir að þetta sé synd þá skulu þeir bara koma fram með það og þá er það þeirra pólitíska stefna sem verður lögð í dóm kjósenda í næstu kosningum en þetta er greinilega stefna Framsóknarflokksins og hluta Sjálfstæðisflokksins eins og staðan er í dag.“

Þó þessi staða sé komin upp nú segist Þórarinn þó ekki líta svo á að um skyndilega stefnubreytingu í málaflokknum sé að ræða. „Þetta hefur legið fyrir framan mann og fyrir augum mínum í nokkurn tíma. Ég hef haft vísbendingar um það hvernig farið er með skjólstæðinga okkar á þessum trúarheimilum en einhvern veginn hef ég ekki viljað trúa því að svona væri farið með fólk. Það er ekki fyrr en allt í einu, á síðustu dögum, að hakan dettur niður á manni og maður gerir sér allt í einu ljóst hvernig þjóðfélagi við lifum í þó ég trúi þessu varla enn ef ég á að segja alveg eins og er.“

Litið niður á fíkla

Þórarinn segir skilningsleysi stjórnvalda einnig kristallast í ákvörðun ríkisstjórnarinnar um að fela lögreglustjóra höfuðborgarsvæðisins formennsku í nefnd sem ætlað er að fjalla um málefni langt leiddra vímuefnasjúklinga. Aftur skíni í gegn skilningsleysi á eðli sjúkdómsins.

„Ég skrifaði greinar í Morgunblaðið fyrir nokkrum árum um að það þyrfti að leiðrétta stefnuna í vímuefnamálum því hún væri komin í þann farveg að það bæri að meðhöndla það fólk sem er að nota ólögleg vímuefni sem afbrotamenn. Ég hef heldur viljað halda hinum áherslupunktinum á lofti, að þetta væri fyrst og fremst sjúkt fólk og það ætti að meðhöndla það með betri heilbrigðisþjónustu en ekki auknum refsingum. Með þessari nefndarskipan, þar sem lögreglustjóri er í forsvari, sýnist mér enn meiri áhersla lögð á það að fólk sem er heimilislaust og er í vanda vegna geðsjúkdóma og fíkniefnaneyslu sé viðfang lögreglu og dómskerfis og það er yfirleitt litið svo á að það sé afbrotafólk.”

Vanhugsuð neyðarúrræði

Þórarinn segist með gagnrýni sinni ekki vera að setja út á það þótt yfirvöld þurfi í vandræðum sínum að grípa til ýmissa neyðarúrræða. „Ég skil það vel að þegar jafn viðamiklar breytingar hafa orðið í heilbrigðiskerfinu og raun ber vitni þá komi það niður einhvers staðar og getur birst með ýmsu móti sem við kærum okkur ekki um. Ég er ekki að setja út á það. Heldur að hugmyndafræðin sé sú að ekki sé leitað til fagfólks og láta þá þekkignu sem við höfum yfir að ráða í geðlækningum, fíknlækningum og félagsvísindum ráða því til hvaða úrræða við grípum þegar við erum í slíkum vanda sem við erum í nú.“

Hjónin Jonathan Dayton og Valerie Faris slógu óvænt í gegn með sinni fyrstu kvikmynd, Little Miss Sunshine, sem fjögur þúsund manns hafa séð á þeirri viku sem hún hefur verið sýnd í Reykjavík. Þórarinn Þórarinsson ræddi við Jonathan um þessa litlu krúttlegu mynd sem flytur þann boðskap að fólki sé farsælast að líta á lífið sem dans.

Little Miss Sunshine er lítil mynd sem hefur slegið í gegn hvarvetna og það er óhætt að segja að hún hafi fengið draumabyrjun þegar hún var sýnd á Sundance kvikmyndahátíðinni þar sem áhorfendur risu úr sætum sínum að lokinni frumsýningu og hylltu höfunda hennar með dynjandi lófaklappi. Sigurganga myndarinnar hefur verið óslitin síðan en þessar miklu vinsældir komu leikstjórunum í opna skjöldu.

„Þessar vinsældir komu okkur á óvart, ekki síst þar sem þetta er okkar fyrsta mynd,“ segir Jonathan en þau hjónin hafa unnið saman að kvikmyndagerð í um 20 ár og hafa meðal annars gert tónlistarmyndbönd fyrir R.E.M., Janet Jackson og Paulu Abdul. „Við höfum alla tíð verið heilluð af kvikmyndagerð og töldum okkur vera með frábært efni í höndunum en óraði ekki fyrir þessu. Það eina sem við vissum var að sagan og innihald hennar skiptu okkur miklu máli en það er alls ekki sjálfgefið að það sem maður heillast af höfði til annarra. Hvað þá fólki í öðrum löndum þannig að þetta hefur verið mjög ánægjulegt og þá ekki síst vinsældirnar utan Bandaríkjanna.“

Dönsum okkur frá metingnum

Little Miss Sunshine greinir frá ferðalagi fjölskyldu, hjónum með tvö börn, samkynhneigðum og þunglyndum frænda og rugluðum afa sem hefur tekið upp fíkniefnaneyslu á gamals aldri. Allt er fólkið í einhverjum andlegum hremmingum fyrir utan sjö ára dótturina en fjölskyldan leggur land undir fót þegar stúlkunni býðst að taka þátt í fegurðarsamkeppni barna. Aðstandendur hennar eru óttalegt minnipokafólk en eygir von um glæstan sigur og stendur þétt að baki yngsta fjölskyldumeðlimnum.

„Handritshöfundurinn sá Little Miss Sunshine fyrir sér sem nútímalega vegamynd sem segði þessa fjölskyldusögu án allrar tilfinningasemi og væmni. Ég held að myndin höfði jafnsterkt til fólks og raun ber vitni vegna þess að við þekkjum öll þessi vandamál og óöryggið sem persónurnar glíma við. Myndin fjallar um tvenn ólík lífsviðhorf sem takast á. Annars vegar að líta á lífið sem samkeppni og hins vegar sem dans. Þegar þú dansar gerir þú það einungis vegna þess að þú nýtur þess og hefur ekki áhyggjur af því að vera dæmdur. Þegar upp er staðið eru það þessi skilaboð sem myndin hefur fram að færa, að það sé farsælast að horfa á lífið eins og dans og njóta reynslunnar frekar en að vera í stöðugri samkeppni og einblína á það hvort maður sé númer eitt.“

Bandaríkjamenn missa sig í kapphlaupinu

„Ég held að Bandaríkjamenn séu sérstaklega uppteknir af því að vera númer eitt,“ segir Jonathan. „Heimurinn er hins vegar að breytast og þetta viðhorf er að breiðast út um allan heim. Við höfum því miður flutt þessa sigurvegaraþráhyggju út um víða veröld. Það eru alls konar keppnir í gangi úti um allt. Við erum til dæmis með American Idol í sjónvarpinu hérna en þátturinn er gerður eftir bresku módeli. Eigið þið kannski líka ykkar útgáfu af American Idol? Þetta er fáránlegt. Það er alveg út í hött hvað við leggjum öll á okkur en það er notalegt að sjá að fólk nær þessum punkti í Little Miss Sunshine.“

Jonathan segist hafa rekið sig á það að Bandaríkjamenn eigi það til að misskilja myndina og sumir haldi því fram að hún upphefji aumingjaskap. „Þetta er alls ekki rétt og punkturinn virðist því miður fara fram hjá þeim sem leggja þennan skilning í myndina. Við erum einfaldlega að segja fólki að láta ekki samkeppnina heltaka sig. Við erum einfaldlega að segja fólki að kalla sig ekki „sigurvegara“ og ekki „tapara“ heldur. Við erum í raun öll þátttakendur í einhvers konar fegurðarsamkeppni út í gegnum lífið en við megum ekki láta þetta lita alla tilveru okkar.“

Barnakeppnir litnar hornauga

Jonathan segir góðu heilli að þó mikið sé um fegurðarsamkeppnir barna í Bandaríkjunum þá séu þær almennt litnar hornauga. „Þessar keppnir ganga yfirleitt fram af fólki og þó það sé hellingur af þeim í gangi þá eru þær samt einkennileg menningarfyrirbæri á jaðrinum og flestum er brugðið þegar þeir sjá börnin á sviði. Öll börnin sem koma fram í myndinni eru raunverulegir keppendur í fegurðarsamkeppnum en við ákváðum að það færi best á því að sýna þessi börn eins og þau eru í raun og veru. Ég hef mínar persónulegu skoðanir á þessum keppnum en vildi í myndinni horfa á heildarmyndina og það hvernig við stillum okkur öll upp sem keppendur. Við vildum tryggja að fegurðarsamkeppnin yfirskyggði ekki myndina og kaffærði boðskapinn. Það er svo óneitanlega áhugavert að fólk úr þessum barnafegurðarsamkeppnabransa hefur tekið myndinni vel og lítur alls ekki á hana sem fordæmingu á fyrirbærinu.“

Vandað leikaraval

Leikararnir í myndinni þykja standa sig með mikilli prýði með hina ungu Abigail Breslin, Greg Kinnear og Toni Collette í broddi fylkingar en gamanleikarinn Steve Carell úr bandarísku The Office-þáttunum þykir einnig sýna á sér nýja og skemmtilega hlið í hlutverki frændans þunglynda.

„Við gerðum okkur fulla grein fyrir því að leikhópurinn gæti skipt sköpum fyrir útkomuna og vönduðum okkur vel þegar við völdum í hlutverkin. Við vissum að við yrðum að finna leikara sem gætu verið sannfærandi á tilfinningasviðinu og verið ekta og fyndir um leið. Steve Carell sagðist aldrei hafa litið svo á að hann væri að leika í gamanmynd þó hann hafi verið meðvitaður um að þetta væri fyndið og hann var því aldrei að reyna að vera fyndinn. Þetta er eitt af því sem fékk þetta allt til að ganga upp, að leikararnir voru ekki að rembast við að vera fyndnir.“

Samlynd hjón

Jonathan segir það síður en svo vefjast fyrir þeim hjónum að vinna saman og það sé ekki vandamál að hafa tvo leikstjóra. „Við erum gift, eigum þrjú börn og höfum unnið saman í rúm tuttugu ár þannig að fyrir okkur er það eðlilegasti hlutur í heimi að vinna náið saman. Við gerðum þetta allt saman og vorum alveg samstíga í gegnum allt ferlið. Við unnum bæði með leikurunum en þegar við tökum atriðin upp átti annað okkar það til að draga sig aðeins í hlé á meðan hitt hélt áfram að gefa leikurunum fyrirmæli en við gættum þess vandlega að lenda ekki í mótsögn hvort við annað.

Jonathan segir þau hjónin undir áhrifum frá ýmsum leikstjórum, evrópskum og bandarískum. Glöggir áhorfendur þykjast jafnvel greina skandinavísk áhrif í Little Miss Sun-shine og það er síður en svo úr lausu lofti gripið. „Við erum ofboðslega hrifin af myndunum Tilsammans og Fucking Åmål eftir Svíann Lukas Moodysson og svo höldum við mikið upp á Almodóvar.“

Spennumyndin Köld slóð verður frumsýnd á morgun. Myndin er fyrsta kvikmynd leikstjórans Björns Brynjúlfs Björnssonar í fullri lengd en hún fjallar um blaðamann sem flækist óvænt í morðmál sem snertir fortíð hans.

Björn samdi söguna en Kristinn Þórðarson skrifaði handritið og þeir félagar unnu verkið náið saman og tóku sér fjögur ár í handritsvinnuna. „Við byrjuðum á þessu verkefni fyrir fimm árum á sama tíma og verið var að skrifa mikið af þessum glæpa- og spennubókmenntum sem hafa verið að koma út,“ segir Björn Brynjúlfur og bætir því við að þeir félagar hafi leitast við að skrifa sannfærandi sakamálasögu inn í íslenskan samtíma.

Sakamálasagan verður að virka

„Þetta er það sama og glæpasagnahöfundarnir hafa verið að fást við. Að búa til sögu sem virkar í íslenskum samtíma enda fær fólk ekki notið sögunnar ef það rekst á að hún fái ekki staðist en slíkt eyðileggur auðvitað upplifunina af sögunni. Þetta er snóker sem fólk hefur verið að leysa í glæpasögum að undanförnu og okkur er vonandi að takast það líka í bíómyndum,“ segir Björn og tekur undir að velgengni Mýrar Baltasars Kormáks bendi til þess að íslenskar sakamálamyndir hafi fundið sér greiðan farveg að bíógestum.

Unnið náið með leikurunum

Eftir fjögurra ára handritsvinnu gaf Björn sér góðan tíma til þess að slípa handritið með leikurunum. „Að mínu mati skipta tvö lykilatriði máli í kvikmyndagerð að sagan sé góð og leikurinn sé góður og ég lagði mikið upp úr þessu. Við gáfum okkur óvenju mikinn tíma með leikurunum og unnum með persónurnar í þrjá mánuði fyrir tökur án þess að vera beinlínis að æfa handritið. Við sendum leikarana svo heim og leyfðum þeim að láta þetta malla innra með sér áður en við fórum í sex vikna æfingar fyrir tökur. Þá unnum við töluvert með taktinn í handritinu og löguðum línurnar að hverri persónu fyrir sig.“

Björn segir þetta verklag hafa komið sér ákaflega vel í framleiðsluferlinu þar sem „leikararnir voru svo vel æfðir að þeir hefðu getað leikið myndina frá upphafi til enda eins og þeir væru á sviði“.

Úr auglýsingum í bíómyndir

Björn Brynjúlfur er enginn nýgræðingur bak við tökuvélina þó að Köld slóð sé fyrsta bíómyndin hans en hann er margverðlaunaður auglýsingaleikstjóri og á að baki fjölmarga sjónvarpsþætti. Árið 2004 gerði hann leikna sjónvarpsmynd byggða á Njálu og á árunum 1998 til 2002 gerði hann tólf þætti í sjónvarpsþáttaröðinni Sönn íslensk sakamál sem skiluðu honum Edduverðlaunum.

„Reynsla mín af auglýsingagerðinni var góður grunnur fyrir þessa vinnu, ekki síst á sjónræna sviðinu og í vinnsluferlinu.“ Björn bendir jafnframt á að hann sé síður en svo sá fyrsti sem fikri sig úr auglýsingum í bíó og nægir í því sambandi að nefna Hollywoodstórlaxa á borð við bræðurna Ridley og Tony Scott og Alan Parker.

„Ég gæti alveg hugsað mér að halda áfram á þessari braut og gera aðra bíómynd. Þetta er skemtileg og gefandi vinna og þó að ég þekki kvikmyndagerðaþáttinn vel þá var vinnan með leikurunum ný fyrir mér og það skemmtilegasta í þessu öllu saman.“

Kominn með frumsýningarfiðring

Köld slóð verður frumsýnd á morgun og þó að Björn sé tilbúinn til þess að leggja verk sitt í dóm áhorfenda viðurkennir hann fúslega að hann sé kominn með frumsýningarfiðring. „Þetta er svolítið stress, kannski ekki síst vegna þess að þetta er fyrsta myndin mín og fyrsta handrit Kristins sem verður að kvikmynd þannig að ég get ekki neitað því að það sé kominn fiðringur í mannskapinn. En ég er búinn að skila og þetta er komið úr höndum mínum. Nú verður bara að koma í ljós hvort einhver kunni að meta þetta þannig að ég er auðvitað spenntur. Það er aldrei hægt að vita neitt fyrirfram í þessum bransa. Það er engin formúla til þannig að maður rennir blint í sjóinn.“

Það vakti takmarkaða lukku þegar breski leikarinn Daniel Craig var fenginn til að taka við hlutverki James Bond af Pierce Brosnan. Gagnrýnendur hafa hins vegar tekið honum tveim höndum í Casino Royale og hann stendur uppi sem sigurvegari. Þórarinn Þórarinsson hitti leikarann að máli og ræddi við hann um andstreymið, forverana og byrðina sem fylgir því að vera James Bond.

Fyrsta James Bond-bókin eftir Ian Flemming, Casino Royale, kom út árið 1953 þannig að það er óhætt að segja að Bond sé í grunninn kaldastríðshetja. Hann tókst strax í upphafi á við skúrka frá Sovétríkjunum, útsendara KGB og aðra austantjaldstudda sem ógnuðu hinum frjálsa heimi eftirstríðsáranna. Flemming skrifaði alls tólf bækur um njósnarann sem nú hafa, með Casino Royale, allar ratað á hvíta tjaldið.

Fyrsta Bond-myndin kom út árið 1962 og síðan þá og allt til ársins 1987 stóð 007 vaktina í bíó og var eina von hins vestræna heims í baráttunni við Rússagrýluna. Þessi dyggasti njósnari hennar hátignar hennar hefur reynt að halda sjó síðan og verið svolítið eins og steingervingur í breyttum heimi og nú kemur það í hlut Daniels Craig að skila gömlu kaldastríðshetjunni inn í 21. öldina.

Þjáningin er féþúfa

„Ég lít fyrst og fremst á Bond-myndirnar sem skemmtun og þetta er ekki pólitísk mynd,“ segir Craig og er talsvert niðri fyrir. „Þetta er fyrst og fremst skemmtun og ég er ekkert að stíga upp á kassann og koma með einhverjar pólitískar yfirlýsingar í myndinni. Auðvitað höfum við samt ýmislegt að segja og persónurnar gera það. Skúrkurinn Le Chiffre, til dæmis, er skrifaður 1953 en er alveg í takt við samtímann. Honum er sama fyrir hvern hann vinnur svo lengi sem hann græðir peninga á því. Við sjáum það allt í kringum okkur í dag að það er verið að græða á þjáningu fólks þannig að það eru mórölsk skilaboð í myndinni. Bond er að reyna að kljúfa þessa dellu, reyna að ná vondu mönnunum og bjarga þannig heiminum. Hvernig hann gerir það er svo það sem gerir myndina skemmtilega.”

Bond er ekki góður maður

Sagan segir að Ian Flemming hafi ekki síst skapað Bond til þess að hressa upp á sjálfstraust breskrar þjóðarsálar sem stóð í skugga tveggja stórvelda eftir að seinni heimsstyrjöldin hafði verið gerð upp. Það má segja að það hafi tekist þar sem Bond hefur orðið ofan á í viðskiptum stórveldanna í sýndarveruleika kvikmyndanna í 44 ár og hin ramma enska taug njósnarans heillar Craig.

„Hvað er James Bond fyrir mér? Hann er margt. Hann er Roger Morre, Sean Connery, George Lazenby, Pierce Brosnan. Sem leikari lít ég fyrst og fremst á hann sem persónu. Þessi manngerð á sér langa sögu í bókmenntum og kvikmyndum. Hann er einmana stríðsmaðurinn sem berst fyrir réttlætinu og við höfum séð hann í ótal bíómyndum. Hjá Kurosawa og Sergio Leone er í það minnsta einn svona maður í hverri mynd.

Clint Eastwood er gott dæmi um þetta í myndum Leones. Við vitum ekki mikið um hann en það þarf að berjast fyrir réttlætinu og hann gerir það. Bond er svo sér á parti þar sem það er eitthvað einkennilega breskt við hann. Nú er ég alls ekki brjálaður Breti eða veifa fána okkar í þjóðrembu við öll tækifæri en mér finnst kjarninn í Bond vera dyggðugur og að mínu mati er það að vera breskur að vera heiðarlegur. Ég er ekki að segja að hann geri ekki slæma hluti. Hann er vondur maður sem drepur fólk og hann er ekkert sérstaklega góður við konur en innst inni er hann dyggðugur og heiðarlegur. Hann klárar málin, leysir sín verkefni og nær vonda karlinum.“

Kafað dýpra ofan í Bond

Þó Casino Royale sé fyrsta skáldsaga Flemmings um Bond hefur hún ekki verið notuð sem grunnurinn að Bond-mynd fyrr en nú sem er að mati Craigs mjög heppilegt enda má segja að með nýju myndinni sé farið með Bond aftur á byrjunarreit.

„Það er kannski full langt gengið að tala um byrjunarreit en við förum þess á leit við áhorfendur að þeir trúi því að við séum að fara aftur til upphafsins. Ástæðan fyrir því að ég var til í að gera þetta var að með þessu móti gátum við gert eitthvað öðruvísi og að mínu mati hefði verið tilgangslaust að fara út í þetta nema við hefðum getað farið með Bond út á nýjar brautir. Þetta þýðir samt alls ekki að Casino Royale sé ekki Bond-mynd vegna þess að það er hún svo sannarlega. Við köfum hins vegar dýpra ofan í persónuna og skoðum hvers vegna hann er eins og hann er. Ef við höldum svo áfram og gerum fleiri myndir þá erum við komin með þennan grunn. Ég vona að við vinnum nýja áhorfendur með þessu um leið og eldri aðdáendur Bonds fá skýrari sýn á það sem drífur hann áfram. Af hverju hann hegðar sér eins og hann gerir, hvers vegna hann er karlremba og kemur fram við fólk eins og hann gerir, hvernig hann klárar málin og upp úr hverju ofbeldið sprettur.“

Connery lagði línurnar

Craig er sjötti leikarinn sem tekur að sér hlutverk Bonds á 44 ára kvikmyndasögu persónunnar og hann viðurkennir að hann hafi ekki getað horft fram hjá forverum sínum og þeim tökum sem þeir tóku njósnarann. „Ég horfði á allar myndirnar aftur og aftur. Ég horfði á þær á meðan ég lék í München og svo aftur í fyrra. Ég gerði þetta aðallega til að ganga úr skugga um að við myndum ná hreinræktuðum Bond-augnablikum inn í Casino Royale. Ég get hins vegar ekki verið að velta mér upp úr samanburði fólks á mér og öðrum Bondum og ber mig ekki saman við þá sjálfur. Ég studdist samt sennilega mest við Sean Connery og sjálfsagt hafa allir sem hafa leikið Bond einhvern tíma sagt það sama. Hann skilgreindi hlutverkið og hann var harður. Til dæmis í From Russia With Love sem er ekki aðeins uppáhalds Bond-myndin mín heldur ein af mínum uppáhaldsbíómyndum. Hún er svo stílfærð og ofbeldisfull og stenst tímans tönn mjög vel. Ein ástæðan fyrir því er Robert Shaw sem er frábær í hlutverki illmennisins. Hann er alvöru andstæðingur og maður trúir því að Bond sé í hættu þar sem Shaw gæti hæglega drepið hann. Ég held að við náum þessu sama í Casino Royale með Le Chiffre enda tekst honum næstum að fella Bond.“

Sá sig ekki sem Bond

Harðir Bond-aðdáendur fóru margir hverjir á límingunum þegar tilkynnt var um ráðningu Craigs í hlutverkið og óhætt er að segja að farið hafi verið út í áróðursherferð gegn honum á netinu. Sjálfur hafði Craig ákveðnar efasemdir enda hafði hann aldrei séð sig fyrir sér sem James Bond.

„Ég sá sjálfan mig ekki fyrir mér í þessu hlutverki enda er ekki hægt að segja að Bond komi í rökréttu framhaldi af því sem ég hef verið að gera. Það er ekkert í fyrri myndum mínum sem gerir mig að augljósum kosti til að leika Bond.“
Craig neitar því þó ekki að hugmyndin hafi kitlað hann enda er hann mikil aðdáandi Bonds, hefur lesið flestar bækur Flemmings og margséð allar myndirnar. „Þegar ég var krakki ímyndaði ég mér að ég væri Bond en átti samt ekki von á þessu og þegar Barbara Broccoli, framleiðandi myndanna, hafði samband við mig kom það eins og þruma úr heiðskíru lofti. Ég var hikandi í fyrstu, ekki síst vegna þess að ferill minn hefur verið á góðri siglingu. Mér hefur gengið vel og hef fengið tækifæri til að vinna með mörgum frábærum leikstjórum. Sjálfum finnst mér ég hafa skilað góðu verki í um árin og var sáttur við þá stöðu sem ég var í þannig að þegar Barbara hringdi fyrst fannst mér þetta ekki koma til greina. Hún sagðist hins vegar vera löngu búin að ákveða sig og sótti þetta mjög stíft. Hún er mjög ákveðin kona. Hún er líka Ítali og gerði mér einfaldlega tilboð sem ég gat ekki hafnað.“

Þorði ekki að sleppa Bond

Það felur óhjákvæmilega í sér bindingu að festa sig í hlutverki James Bond og skuldbindingin getur ekki annað en takmarkað verkefnaval þess leikara sem fer í föt Bonds. Craig treysti sér þó ekki til að sleppa tækifærinu. „Þegar á hólminn var komið áttaði ég mig á því að ég vildi ekki þurfa að horfa til baka eftir nokkur ár og sjá eftir því að hafa sleppt Bond. Ég veit ekki hvernig ég hefði átt að sætta mig við það, til dæmis eftir tvö ár, að þurfa að horfa upp á annan mann gera þetta. Þegar ég sá handritið sannfærðist ég svo endanlega. Sagan er frábær. Ég veit að ég er að selja myndina. Ég verð auðvitað að gera það en það breytir því ekki að hún er góð. Ástarsagan í henni er góð, Eva Green er frábær. Við erum með ofboðslega sterkan hóp leikara með Judi Dench fremsta í flokki, Mads Mikkelsen og Jeffrey Wright. Þetta small allt saman og myndin er einfaldlega góð og ég gat engan veginn sleppt þessu.“

Rífst ekki við reiða aðdáendur

Craig neitar því ekki að neikvæð viðbrögð við ráðningu hans hafi haft mikil áhrif á sig. „Þetta kom við mig í byrjun en svo ákvað ég bara að ég yrði að einbeita mér að því að klára verkefnið. Þetta kom aðallega frá fólki sem hefur sterkar skoðanir á James Bond og ég er einn af þeim og get svo sem skilið þetta. Umræðan fór mest fram á netinu og ég gat að mestu leitt hana hjá mér. Ég gat engan veginn farið að blanda mér í þessa umræðu með því að reyna að verja mig. Það er smekklaust og ég myndi aldrei gera það, sérstaklega ekki í svona tilfelli þar sem fólk tekur deiluefnið svona hátíðlega. Þar fyrir utan get ég svo sem engu svarað fyrr en fólk sér myndina. Ég segi því bara horfið á myndina og gagnrýnið hana svo. Líki ykkur ekki það sem ég er að gera þar þá er það í góðu lagi en ef þið ætlið að gagnrýna mig fyrirfram þá getið þið farið til fjandans.“

Njósnað um njósnarann

Þó Craig hafi komið víða við í kvikmyndum á liðnum árum þá er sú athygli sem fylgir því að leika Bond öllu meiri en hann hefur átt að venjast. „Þetta mun hafa breytingar á einkalíf mitt en ég verð að standa vörð um mína nánustu og mun verja einkalíf mitt með kjafti og klóm enda hefur þetta ekkert með ástvini mina að gera. Ég veit að ég verð að gefa eitthvað af sjálfum mér. Það er gjaldið sem ég verð að greiða fyrir þetta þó ég sé ekkert endilega sáttur. Sérstaklega þar sem 99 prósent af því sem skrifað er um mann er tómt bull en maður getur ekkert við því gert.Mér er ekki vel við að vera eltur á röndum og þversögnin í þessu er að ég leik njósnara en það er stöðugt verið að njósna um mig.“

Ólafur Jóhann Ólafsson vakti ungur athygli með smásagnasafni sínu Níu lyklar. Hann spreytir sig nú aftur á smásagnaforminu 20 árum síðar með bókinni Aldingarðurinn. Þórarinn Þórarinsson ræddi við hann um ritstörfin, viðskiptalífið og glansmyndina af sjálfum sér.

"Níu lyklar urðu til eins og flest smásagnasöfn. Ég skrifaði eina og eina sögu og tíndi þær svo saman í bók. Ég fór hins vegar aðra leið með Aldingarðinn og skrifaði hana meira eins og maður skrifar skáldsögu,“ segir Ólafur Jóhann.

Smásagan heillar

Ólafur Jóhann segir að smásagan sé sér afar kær og hann hafi haft gaman af því að glíma við formið á ný. „Ég var náttúrlega alinn upp við gífurlega virðingu fyrir smásögunni. Pabbi skrifaði mikið af smásögum og ég hef alltaf lesið mikið af smásögum.“

Í Aldingarðurinn eru tólf sögur og hver þeirra ber nafn eins mánaðar í árinu en í þeim öllum fæst Ólafur Jóhann við ástina og tímann í samskiptum kynjanna. „Mig hafði lengi langað til að skrifa um þetta efni, það er að segja það sem gerist á milli karls og konu, og var lengi búinn að pæla í hvaða form þetta ætti að taka. Ég ákvað að lokum að fara þessa leið og skrifaði bókina næstum eins og skáldsögu, vann hana sleitulaust og skrifaði sögurnar eina af annarri, að vísu ekki endilega í sömu röð og þær koma fyrir í bókinni. Ég hafði á tímabili hugmyndir um að láta sögurnar tengjast á einhvern hátt en fannst það frekar ódýrt þannig að það eina sem tengir þær saman eru efni og andrúm.“

Gangvirki rithöfundarins

Þegar Ólafur Jóhann lagði ritstörfin fyrir sig fetaði hann í fótspor föður síns Ólafs Jóhanns Sigurðssonar og þar sem það er ljóst að hann þarf ekki að skrifa sér til lífsviðurværis mætti ætla að skrifin séu sprottin af innri þörf.

„Ég ætlaði alltaf að gera þetta en ég var náttúrlega hikandi þótt ég hafi ungur byrjað að pára. Ég ólst samt ekki upp við neina glamúrímynd af lífi rithöfunda og kynntist vel fyrirhöfninni sem liggur að baki hverju ritverki. Ég var aldrei lattur og pabbi hvatti mig alltaf en ýtti þessu þó aldrei að mér á nokkurn hátt. Ég hefði auðvitað frekar átt að varast vítin heldur en hitt en einhvern veginn hefur þetta alltaf verið hlutur sem ég hef þurft að gera.“

Ólafur Jóhann er aðstoðarforstjóri Time Warner, stærstu fjölmiðlasamsteypu heims, og hefur því að vonum meira en nóg að gera í sínum daglegu störfum og þarf að skipuleggja sig vandlega svo rithöfundurinn fái notið sín í amstri viðskiptalífsins. „Ég hólfa líf mitt svolítið niður og nota morgnana til að skrifa. Þá loka ég mig alveg af og reyni að ná fjórum tímum á dag. Það er passlegt enda er ég venjulega þurrausinn eftir það. Ég gæti ekki gert þetta öðruvísi og er ferskastur á morgnana. Það væri útilokað að ætla að byrja daginn á einhverju öðru og fara svo að skrifa.“

Horfir til Íslands

Nokkrar persónur Ólafs í Aldingarðinum eru Íslendingar sem hafa búið lengi í Bandaríkjunum og það er ekki laust við að hjá sumum þeirra gæti nokkurs trega sem er blandaður heimþrá og Ólafur þvertekur ekki fyrir það að hann gæti hugsað sér að eyða meiri tíma á Íslandi.

„Strákarnir mínir eru að verða stálpaðir og þeir hafa farið alla sína skólagöngu fyrir vestan en við erum hér alltaf á sumrin og í kringum jólin. Við vorum hér í sex vikur í sumar og eftir það sagði ég við Önnu, konuna mína, að ég gæti alveg hugsað mér að vera meira hérna. New York er samt að vísu vanabindandi og það er mjög gott að búa þar, allt öðruvísi en annars staðar í Bandaríkjunum. Þetta er alþjóðlegt samfélag og mér finnst mjög gott að vera þar en það getur vel verið, einn góðan veðurdag, að maður verði meira með annan fótinn hérna. Það kæmi ekkert á óvart.“

Tilbúinn að veðja á áskriftardagblöð

Ólafur Jóhann er hluthafi í Árvakri, útgáfufélagi Morgunblaðsins, og þar sem hann lifir og hrærist í fjölmiðlaumhverfinu í Bandaríkjunum er ekki annað hægt en spyrja hann hvort hann hafi trú á að áskriftardagblöð muni halda velli í síbreytilegu fjölmiðlaumhverfi.

„Umhverfið í Bandaríkjunum er talsvert frábrugðið því sem þekkist hér þar sem Fréttablaðið hefur slegið algerlega í gegn. Það er ekki mikið um fríblöð í Bandaríkjunum þar sem þetta eru aðallega áskriftardagblöð og lausasölublöð. Áskriftardagblöð ein og sér kunna að eiga undir högg að sækja, sérstaklega í umhverfi þar sem öflug fríblöð eru til staðar. Ég held samt að ef rétt er að þessu staðið og nógu mikið lagt í þetta og aðrar leiðir farnar en hjá samkeppnisaðilunum þá sé enginn dómsdagur yfirvofandi. Í þessu samhengi þarf að huga sérstaklega að tengslum inn í nýja heiminn eins og hefur til dæmis verið gert mjög vel með mbl.is. Það ríður svo náttúrlega fyrst og fremst á því að gefið sé út gott blað sem fólk er tilbúið að borga fyrir. Þetta er í raun ekki flóknara en það.“

Ólafur Jóhann hefur af og til verið orðaður við ritstjórastól Morgunblaðsins en hann segir allt slíkt af og frá. „Ég held að mín skrif muni halda áfram að birtast í sama formi, í bókum. Ég hef heyrt þetta en get alveg tekið af skarið um að fólk þarf ekki að hafa neinar áhyggjur af því að ég sé að fara að taka við ritstjórn Morgunblaðsins.“

Fylgist með útrásinni úr fjarlægð

Ólafur Jóhann hefur horft á uppgang og útrás íslensks viðskiptalífs með augum gestsins en segir það ekki hafa freistað að stökkva á íslenska vagninn. „Ég hef náttúrlega aldrei stundað viðskipti hérna og fjárfesting mín í Mogganum er meira eins og áhugamál og ég hef ekkert hér að sýsla. Ég held bara áfram að gera það sem ég kann og uni mér ágætlega þar og sé enga ástæðu til að breyta því.

Uppgangurinn hér hefur verið mikill meðal annars í kjölfar þess að losað hefur verið um höft í kerfinu sem hefur skilað sér í ákveðinni grundvallarendurskipulagningu á því öllu. Stráin hafa því eðlilega sprottið hratt og teygt sig upp. Það er mikill kraftur í útrásinni og stórar hugmyndir skjóta upp kollinum. Íslendingar eru líka duglegir, kraftmiklir og fljótir. Það þarf alls ekki að þýða að þeir séu fljótfærir en mér sýnist þetta allt enn vera í mótun og það á eftir að koma í ljós hvernig þetta leggst allt saman.“

Ekki dæmigerður rithöfundur

Ólafur Jóhann hefur átt góðu gengi að fagna í viðskiptalífinu í Bandaríkjunum sem skapar honum óneitanlega sérstöðu í hópi íslenskra rithöfunda og ætla mætti að viðskiptamógúllinn hafi verið litinn hornauga þegar hann fór að hasla sér völl á íslenskum ritvelli.

„Ég hef átt því láni að fagna að mér var strax vel tekið og get ekki verið annað en þakklátur. Ég skil samt alveg að fólk hafi ákveðna fordóma þegar það kemur einhver maður sem er að sýsla í viðskiptum og fer að skrifa bókmenntir. Þetta stangast á við steríótýpuna og allar venjur. Ég þarf ekki annað en að líta í eigin barm til að geta að mörgu leyti skilið þessa afstöðu og er ekkert að álasa mönnum fyrir að hafa einhverja smá fordóma.“
Ákveðin glansmynd var dregin upp af Ólafi snemma á ferlinum en þegar hann gaf út sínar fyrstu skáldsögur var hann á uppleið í viðskiptalífinu ytra. Ólafur Jóhann segist þó ekki láta þá mynd sem aðrir hafi af sér trufla sig, hvorki í leik né starfi.

„Þetta er erfitt við að eiga þar sem maður málar ekki myndina af sjálfum sér. Hún er dregin upp annars staðar og það eina sem ég bið um er að verk mín fái að standa óháð höfundinum og persónu hans. Ég veit alveg hvað skiptir máli þegar ég sest niður til að skrifa bækur. Það er sama hvað ég geri þegar ég er ekki að skrifa. Það eina sem skiptir máli er bókin og það sem maður hefur fram að færa. Hún stendur og fellur með sjálfri sér. Allt mitt annað brambolt breytir því ekki.“

Eva Green leikur Vesper Lynd í nýju James Bond-myndinni Casino Royale. Vesper er ung, ákveðin kona sem tekst að bræða hjarta njósnarans og hafa varanleg áhrif á sálarlíf hans. Í samtali við Þórarinn Þórarinsson hafnar Eva því að hún sé dæmigerð Bond-gella og kærir sig alls ekki um að fá þann stimpil.

Vesper Lynd er frábær persóna, flókin og margbrotin,“ segir Eva þegar hún útskýrir hvað varð til þess að hún tók að sér hlutverk Bond-píunnar Vesper í Casino Royale. „Ástarsagan í myndinni er líka óvenjuleg, er tilfinningahlaðnari og ristir dýpra en fólk á að venjast í Bond-mynd. Það má því segja að handritið hafi dregið mig að þessu verkefni fyrir utan það að ég hef lengi verið hrifin af Daniel Craig sem leikara og gat ekki slegið hendinni á móti tækifæri til að fá að vinna með honum.“

Er ekki Bond-gella

Eva er ekki hrifin af hugtakinu Bond-gella og ætlar ekki að láta stimpla sig sem slíka mótþróalaust. „Ég tók ekki að mér hlutverk Bond-gellu heldur hlutverk Vesper Lynd. Ég vildi leika í Casino Royale vegna þess að handritið var gott. Þetta er góður þriller, persónurnar eru áhugaverðar og mig langaði að vinna með Daniel. Allt lagðist þetta á eitt og gerði myndina að spennandi verkefni.

Ég hef ekki séð allar Bond-myndirnar en við sitjum uppi með mjög afmarkaða skilgreiningu á Bond-stúlkunum sem eru fallegar konur á strönd með flott brjóst og æðislegan líkama. Vesper er ekki svona. Ég heillaðist af persónunni og kann illa við þennan Bond-gellu merkimiða.“

Eva fæddist í París árið 1980. Móðir hennar er frá Alsír og var leikkona þangað til hún sneri sér að ritun barnabóka og faðir hennar er sænskur tannlæknir. Eva ólst upp í Frakklandi og segist ekki kunna stakt orð í sænsku. „Pabbi kenndi mér enga sænsku,“ segir hún og bætir því við að hún kunni þó vel við sig í Stokkhólmi þar sem hún var stödd þegar viðtalið fór fram og var einmitt nýkomin úr löngum göngutúr um borgina.

Hlutverk sem litið er hornauga

Þær hlaupa á tugum leikkonurnar sem hafa hér áður gengið inn í hlutverk lagskvenna ofurnjósnarans og dæmin um að sú ákvörðun hafi gert út af við frekari frama í kvikmyndum eru ófá. Eva neitar því ekki að hún hafi mögulega tekið einhverja áhættu með þessu.

„Ég vona ekki en maður veit aldrei. Bond-stelpurnar hafa margar verið fyrirsætur og hafa kannski ekki haft neinn áhuga á að verða leikkonur. Þær hafa ef til vill ekki heldur tekið þetta alvarlega, án þess að ég vilji vera að gagnrýna þær, ekki síst þar sem ég hef ekki séð allar myndirnar. Þá megum við ekki gleyma því að margir líta þessa rullu hornauga og leikkonur verða að vera við því búnar að illar tungur hrópi: „Guð minn góður, hún er Bond-gella. Hún getur ekki leikið!“ Maður verður bara að vera ákveðinn og ég veit að ég vil halda áfram að leika eftir þessa mynd. Við höfum líka alveg dæmi um alvöru leikkonur eins og Halle Berry og Sophie Marceau sem hafa verið Bond-gellur og lifað það af. Sumar hafa aldrei náð þessum stimpli af sér, jafnvel ekki áratugum eftir að þær léku í Bond-mynd. Það er kannski ekki það besta sem kemur fyrir mann að festast í Bond-píu hlutverkinu en það er bara þessi merkimiði sem fer í taugarnar á mér. Annars finnst mér þetta allt bara skemmtilegt.“

Breytir Bond í skíthæl

James Bond féll fyrir Tracy Di Vicenzo í On Her Majesty’s Secret Service og gekk í heilagt hjónaband sem fékk óvæntan og sorglegan endi á brúðkaupsdaginn þegar erkifjandinn Blofeld myrti brúðina skömmu eftir athöfnina. Annars hefur Bond ekki verið þekktur fyrir að láta djúpar tilfinningar í garð kvenna rugla sig í ríminu og Vesper er líklega sú eina sem hann elskaði af öllu hjarta.

„Bond er hrárri og viðkvæmari í Casino Royale en fólk á að venjast,“ segir Eva en myndin fjallar um fyrsta verkefni hans sem 007 og byggir á fyrstu skáldsögunni um hann.
„Hann er hrokafullur en í samskiptum sínum við Vesper er hann ekki alger karlremba. Hún stendur uppi í hárinu á honum, gerir grín að honum og töffarastælunum í honum og þau verða ástfangin. Hann er tilfinningaríkur og mannlegur og er alls ekki að spila með hana.“

Vesper fer frekar illa með Bond og Eva vill ekki útiloka að þau miklu áhrif sem hún hefur á sálarlíf hans ráði miklu um framkomu hans við konur seinna meir. „Samband hans og Vesper hefur djúpstæð áhrif á hann og hegðun hans síðar meir, eða það hlýtur að vera þar sem við höfum séð það í hinum myndunum að hann er alger skíthæll.“
Eva segist hafa hraðlesið Casino Royale eftir Flemming. „Mér fannst hún mjög ólík handritinu og Bond er meiri remba þar. Þegar hann sér Vesper þar fyrst hefur hann strax orð á því að hann langi til að sofa hjá henni en svo verður hann ástfanginn af henni þannig að þetta er líkt að því leyti. Vesper er í báðum tilfellum bæði hörð og auðsæranleg og í myndinni reynir hún að standast Bond og vill ekki falla fyrir honum.“

Ómögulegt að búa með Bond

Það er hins vegar ekki ofsögum sagt af Bond að allar falla konurnar fyrir honum áður en yfir lýkur. „Hún reynir en ræður ekki við sig. Ég veit ekki hvað það er við hann sem konur falla fyrir. Þetta er galdur sem ekki er hægt að útskýra. Kannski er það vegna þess að hann er hættulegur, getur drepið konu og elskað hana og lifir spennandi lífi. En þetta er auðvitað ævintýri og ég held að það væri ekki eftirsóknarvert hlutskipti í raunveruleikanum að vera með James Bond. Það væri of krefjandi og maður væri með stöðugar áhyggjur af því hvar hann væri og hvað hann væri að gera. Uppvaskið myndi hlaðast upp og lífið færi allt úr skorðum. Þetta er ómögulegt.“

Er ekki femínisti

Þó Eva hafni Bond-gellu stimplinum og telji sig og sína persónu vera annað og meira en barmfagran hasarkropp á strönd og hún hafi tekið hlutverk Vesper að sér á sínum forsendum þá getur hún ekki skilgreint sig sem femínista.
„Nei. Ég er ekki femínisti. Fyrir mér er þetta hugtak klisja um reiðu, bitru konuna og sterku lesbíuna. Þær hafa samt unnið mikið og gott starf í gegnum tíðina, við höfum kosningarétt og stöndum jafnfætis körlum. Femínismi er svo sterkt orð. Æi, ég veit það ekki. Ég er ekki nógu klár til að svara þessu af einhverju viti.“

"Er þér sama þótt ég reyki?“ spyr Mads Mikkelsen og kveikir sér í filterslausri danski sígarettu um leið og hann byrjar vonlausa leit að öskubakka í hótelherberginu. Hann endar með hálftóma vatnsflösku, slær öskuna ofan í hana og spyr Íslendinginn hvort hann vilji að viðtalið fari fram á dönsku. Eftir stutt orðaskipti á ryðgaðri menntaskóladönsku blaðamanns verður enskan ofan á.
„Fólk á Íslandi sem er eldra en þú, kannski komið yfir fimmtugt, talar það ekki örugglega betri dönsku en þú?“ spyr Mikkelesen og þjóðernisvitund hans virðist síður en svo særð. „Þetta er í góðu lagi. Eigum við ekki að drífa í þessu svo ég komist í hádegismat?“ spyr hann svo danskur og ligeglad fram í fingurgóma.

Fer aldrei frá Danmörku

„Ég hef verið heppinn í gegnum tíðina og fengið tækifæri til að leika mörg og fjölbreytt hlutverk í dönskum bíómyndum og stundum koma upp tækifæri eins og þetta,“ segir Mikkelsen og gerir ekki mikið úr því að honum hafi boðist lykilhlutverk í jafn stórri mynd og Casino Royale. „Það er í sjálfu sér ekki mikill munur á þessu og öðru sem ég hef gert. Ég las handritið og leist vel á það og sló því til.“

Það er þó vitaskuld ekkert smámál að leika í James Bond-mynd enda hefur myndaflokkurinn notið gríðarlegra vinsælda í 44 ár. Mikkelsen lætur þetta síður en svo stíga sér til höfuðs og hefur ekki augastað á Hollywood. „Ég mun pottþétt alltaf gera myndir í Danmörku. Ég bý þar með fjölskyldunni minni, danska er tungumálið mitt og þar segjum við sögur úr umhverfi sem ég þekki. Ég mun alltaf búa þar en ef eitthvað annað kemur upp og ég get stokkið frá til að vinna þá er það bara gaman og ég mun auðvitað gera það.“

Ólst upp við Bond

Casino Royale er ekki fyrsta stóra stúdíómyndin sem Mikkelsen leikur í en hann lét til dæmis til sín taka í King Arthur ásamt þeim Clive Owen og Keira Knightley. „Ég vona samt að Casino Royale verði stærsta myndin sem ég hef leikið í, í það minnsta þegar kemur að aðsókn. Annars er þetta alltaf sama vinnan óháð því hversu mikið er í myndirnar lagt. Stóri munurinn liggur í fjöldanum sem vinnur í kringum mann. Við tökur á Casino Royale voru alltaf 400 manns á þönum í kringum mann. Í dönskum myndum er þetta ekki nema svona tuttugu manns.“

Mikkelsen ólst vitaskuld upp við Bond-myndirnar heima í Danmörku og telur sig hiklaust til aðdáenda njósnarans. „Ég var Bond-aðdáandi eins og allir aðrir þegar ég var krakki. Ég er samt enginn Bond-sérfræðingur en ég hef séð flestar myndirnar. Þetta er samt öðruvísi þegar maður er barn. Þá horfir maður bara á myndirnar og lifir sig inn í þær. Nú hef ég hins vegar stigið alla leið inn í þennan heim.“

Nýr Bond í breyttum heimi

Casino Royale fer með James Bond á nýjar slóðir og þykir um margt frábrugðin þeim 20 myndum um njósnarann sem eru að baki. Handrit myndarinnar byggir á fyrstu skáldsögu Ians Flemming um Bond og er því einhvers konar forleikur að myndabálknum. Hér kemur Bond fram ungur og reynslulítill, nýbúinn að vinna sér inn nafnbótina 007 og öðlast um leið leyfi til að drepa.

„Myndin er öðruvísi. Bond er öðruvísi en við höfum átt að venjast og skúrkurinn minn, Le Chiffre, er líka öðruvísi. James Bond er undir mikilli pressu í Casino Royale og það gerir hann hættulegan. Ég er maður undir enn meiri þrýstingi og það gerir mig jafnvel hættulegri,“ segir Mikkelsen. „Myndin er að þessu leyti mannlegri en hinar. Áhættuatriðin eru raunverulegri, slagsmálin harkalegri og myndin því ef til vill jarðbundnari. Þetta er samt ekta Bond og við erum enn með hraðskreiða bíla, flottar gellur og fyndin tilsvör.“

Mikkelsen segist telja að breytingarnar sem Bond gengur í gegnum nú hafi verið tímabærar. „Ég held að Bond hafi alltaf verið að þróast og breytast í takt við síbreytilega heimsmynd og framþróun í kvikmyndagerð. Myndirnar hafa samt allar lagað sig að heimi Bonds, þó þær séu misjafnar, og ég hef það á tilfinningunni að við höfum með þessari mynd færst nær upprunanum. Þetta er ekta Bond og það er allt til staðar en harkan er af gamla skólanum. Græjunum hefur fækkað þó hann sé auðvitað með eitthvað af dóti en við vildum frekar láta hann drepa með höndunum. Það gerir hann miklu hættulegri að mínu mati.“

Skúrkur nýrra tíma

Þegar talið berst að skúrkinum Le Chiffre bendir Mikkelsen á að áhorfendur ættu að geta séð samtímann speglast í honum. „Ég er hvorki brjálaður vísindamaður né að reyna að leggja undir mig heiminn. Ég er bara alþjóðlegur kaupsýslumaður sem er í þessu fyrir peningana. Þetta er manngerð sem við þekkjum flest vel og sjáum um þessar mundir.“
Mikkelsen reyndi að finna eitthvað í fari sínu sem gæti hjálpað honum að nálgast Le Chiffre. „Ég leitaði að þáttum í eðli mínu sem gætu átt við Le Chiffre. Það gat verið eitthvað smávægilegt sem ég magnaði upp og fór með það út í öfgar. Við erum þó alls ekki líkir og Le Chiffre býr ekki yfir öllum þeim tilfinningum sem bærast innra með mér. Ég er til dæmis kaldhæðinn en það er Le Chiffre alls ekki. Hann er mjög blátt áfram.“

Mikkelsen sá ekki ástæðu til að lesa frumtexta Ians Flemming þegar hann bjó sig undir hlutverkið. „Nei, ég las bókina ekki en mun gera það síðar. Ég sá ekki tilganginn með því. Við leikararnir vorum að vinna úr þessu tiltekna handriti með leikstjóranum og það er alls ekki sami textinn og í bókinni. Lestur hennar hefði bara ruglað mig í ríminu. Le Chiffre er, minnir mig, Alsírbúi í skáldsögunni en minn er landlaus. Það veit enginn hvaðan hann er. Hann er Dani,“ segir Mikkelsen og hlær. „Hann er í það minnsta með danskan hreim.“

Craig er fínn Bond

Mikkelsen ber hinum nýja Bond, Daniel Craig, vel söguna. „Hann er mjög góður leikari, það var gott að vinna með honum og við hjálpuðumst að við að láta senurnar okkar ganga upp. Þannig eiga leikarar að vinna. Hann á eftir að verða risastór stjarna núna en það er ekkert stjörnulegt við hann. Hann er fyrst og fremst góður leikari og leggur mikið upp úr því. Hann er eins og stjörnur ættu að vera.“

Mikkelsen heldur áfram og segir þennan nýja Bond sem birtist í Casino Royale henta Craig vel. „Daniel er hörkulegur en samt mjög ljúfur um leið. Hann talar fágaða ensku, eiginlega eins og Roger Moore þannig að hann er blanda af hörkutóli og aristókrata. Mér fannst líka eitthvað notalegt við að sitja andspænis honum í atriði þar sem við spilum póker og vita að á móti mér sæti maður sem gæti drepið mig. Með höndunum, gaffli eða hverju sem er. Styrkur þessa Bonds felst ekki síst í því að þessi ógn fylgir honum. Hann þarf ekki á græjunum að halda.“+

Heillaðist af Íslandi

Mikkelsen dvaldi á Íslandi í tvo mánuði þegar hann lék í Vild spor fyrir nokkrum árum og heillaðist af landi og þjóð eins og svo margri aðrir. „Ég get í fullri einlægni sagt að Ísland er fallegasti staður sem ég hef komið til. Ég hef ekki komið aftur en er alltaf á leiðinni og við höfum oft rætt það í fjölskyldunni að fara til Íslands og dvelja þar lengi. Ísland er töfrandi staður og svo fallegt og fjölbreytt þó það sé lítið. Fólkið er líka gestrisið og vingjarnlegt. Þið eruð mjög sjálfsörugg og stolt í besta skilningi þeirra orða. Þegar maður hefur þetta stolt verður maður hlýr og tekur fólki opnum örmum. Þeir sem óttast eitthvað loka hins vegar að sér. Ísland er besta land sem ég hef komið til á ævinni.“

Íslenska sakamálamyndin Mýrin í leikstjórn Baltasars Kormáks verður frumsýnd á Íslandi á morgun. Myndin byggir, eins og alþjóð sjálfsagt veit, á samnefndri skáldsögu Arnaldar Indriðasonar um rannsóknarlögreglumanninn Erlend. Þórarinn Þórarinsson ræddi við Ingvar E. Sigurðsson sem túlkar Erlend á hvíta tjaldinu.

Glæpasögur Arnaldar hafa notið fádæma vinsælda á Íslandi síðustu ár og það er því óhætt að fullyrða að aðlögun Mýrarinnar að kvikmyndaforminu hafi verið beðið með talsverðri eftirvæntingu. Ingvar er meðvitaður um áhugann en lætur það ekki hræða sig þó vænn hluti þjóðarinnar hafi myndað sér skoðun á persónunni og fjöldi lesenda sé búinn að búa sér til ákveðna mynd af lögreglumanninum.

Gæti verið Erlendur

„Mér fannst Erlendur vera þraut til að leysa,“ segir Ingvar. „Ég þekkti lítið til hans þegar þetta kom upp og byrjaði á því að lesa allar bækurnar. Ég sá alveg fyrir mér að ég gæti leikið mann sem er aðeins eldri en ég sjálfur enda er ég að verða 43 ára og Erlendur þarf ekki að vera mikið eldri en ég er. Það gengur líka alveg upp að maður á þessum aldri eigi langan feril í lögreglunni að baki og ég gæti alveg átt dóttur um tvítugt eins og Erlendur. Ég sannfærði mig því um að þetta væri ekkert mál og ég gæti alveg gert þetta.“
Ingvar segist hafa reynt að gefa Erlendi þá vigt sem hann á skilið og hentar honum og það hafi ekki þurft átakanlegan undirbúning til þess. „Þetta var fyrst og fremst gott verkefni.“

Stelst til að leika lifandi persónu

Vinsældir bóka Arnaldar um Erlend eru slíkar að framhaldsmyndir hljóta að koma til tals og Ingvar segist vel vera tilbúinn til þess að vinna áfram með persónuna. „Ef myndin verður vinsæl og Arnaldur samþykkir fleiri myndir þá er ég tilbúinn en við sjáum bara til. Ég er ekki einu sinni að hugsa um þennan möguleika,“ segir Ingvar og bætir því við að það sé að mörgu leyti sérstakt að leika persónu sem er enn í þróun eins og Erlendur. „Bækurnar um hann eiga kannski eftir að verða fleiri, hver veit, og það er svolítið skrýtið að leika svona persónu enda er þetta eins og maður sé nánast að stelast til að leika mann sem er á lífi og býr Reykjavík.“

Fastur í London

Ingvar og Baltasar hafa oft unnið saman og Ingvar lætur ákaflega vel að samstarfinu við þennan gamla félaga sinn við gerð Mýrarinnar. „Þetta var æðislega gaman og andrúmsloftið á tökustað var mjög gott. Þetta var ekki stór hópur og við þekkjumst öll vel.“

Ingvar er staddur í London þar sem hann leikur á sviði í Hamskiptunum eftir Kafka og hann getur því ekki verið viðstaddur frumsýningu myndarinnar. „Því miður kemst ég ekki. Ég er búinn að reyna allt þannig að það er ekki af áhugaleysi sem ég verð fjarverandi og mér finnst þetta ferlega leiðinlegt.“
Hamskiptin hafa gengið vonum framar í London en Ingvar er væntanlegur heim í lok mánaðarins. „Þetta hefur gengið rosalega vel og leikhússtjórinn er mjög ánægður með hvernig gengur í miðasölunni,“ segir Ingvar sem unir hag sínum vel í London þó hann geti ekki fagnað frumsýningu Mýrarinnar með félögum sínum.“

Rússneski kvikmyndaleikstjórinn Aleksandr Sokurov á að baki ófá meistaraverkin en hann hóf feril sinn fyrir margt löngu í gömlu Sovétríkjunum. Hann er einn gesta á Alþjóðlegri kvikmyndahátíð í Reykjavík og notar heimsóknina meðal annars til að skoða sig um á Íslandi og leita að tökustöðum.

„Ég hef áhuga á að taka mynd á Íslandi og mun skoða mig um hérna með það í huga,“ segir Sokurov. „Mér skilst samt að Ísland sé eitt dýrasta land í heimi og það sé jafn dýrt að vera hér og í Tókýó eða New York þannig að ég hef sennilega ekkert efni á því að gera mynd hérna. Ég skoða samt landið með opnum hug enda vil ég þukla á öllu hvar sem ég kem og finna lyktina af grasinu.“

Stóðst ekki freistinguna

Þrjár mynda Sokurovs, Rússneska örkin, Sólin og Lífsins harmaljóð, eru sýndar á Alþjóðlegu kvikmyndahátíðinni í Reykjavík og leikstjórinn er handhafi heiðursverðlauna hátíðarinnar fyrir ævistarf sitt í þágu kvikmyndalistarinnar. Það var þó fyrir hálfgerða tilviljun sem Sokurov endaði í kvikmyndagerð.

„Ég ætlaði að verða leikstjóri í leikhúsi og þá ekki síst útvarpsleikhúsi og hafði því engin áform um að læra hinar sjónrænu listir. Ég taldi útvarpsleikhúsið geta verið brú á milli almennings og alvöru bókmennta.“
Sokurov segist þó fyrst hafa viljað afla sér almennrar menntunar áður en hann færi að sérhæfa sig í einhverri listgrein þar sem listin á í hans huga að vera alþýðleg. „Ég fór því í sögudeildina í háskólanum en til þess að hafa einhverja aura í vasanum fór ég að vinna sem aðstoðarmaður leikstjóra í sjónvarpi samhliða náminu. Sjónvarpið varð því fyrir mér þetta Adamsepli sem ég beit í, freistingin sem ég fékk ekki staðist. Í framhaldinu fór ég svo í kvikmyndanám. Þetta var einhver leið sem ekki var hægt að víkja út af eða snúa til baka.“

Sagði frá því sem fyrir augu bar

Sokurov var 18 ára þegar hann gerði sín fyrstu verk á 8mm filmur en hann hóf feril sinn sem kvikmyndagerðarmaður á heimildarmyndum. „Ég fjallaði um venjulegt fólk og sagði frá lífinu í kringum mig. Fyrstu heimildarmyndirnar mínar voru um verkamenn í bílaverksmiðju, konur sem ræktuðu hör á samyrkjubúi og uppgjafahermenn úr stríðinu. Þetta voru portrett af einstaklingum. Þetta var það sem ég hafði mestan áhuga á.“

Sokurov hefur verið nefndur arftaki landa síns Andreis Tarkovskí en með þeim tókst góð vinátta þó þeir hafi aldrei unnið saman. „Ég fann ekki fyrir neinum sérstökum áhrifum frá þekktum kvikmyndagerðarmönnum þegar ég var að byrja. Ég bjó í lítilli borg og maður sá ekki mikið af myndum nema kannski helst eftir Tarkovskí og Ingmar Bergman. Maður mallaði bara í eigin sósu. Þetta var gott fyrir mig vegna þess að þegar ég fór svo að gera eitthvað sjálfur fyrir alvöru þá fann ég ekki áhrif neinna hvíla þungt á herðum mér. Fyrir utan stóra rithöfunda eins og Thomas Mann, Tolstoj, Zola og Dickens. Þeir höfðu frábær áhrif á mig og eiginlega má segja að allir mínir lærifeður hafi komið úr bókmenntunum.“

Lækningamáttur listarinnar

Sokurov segist ekki gera greinarmun á heimildarmyndum og leiknum myndum og segir þar fyrir utan að fall Sovétríkjanna hafi ekki breytt neinu um efnistök sín. „Kjarninn í sköpunarverkinu er alltaf sá sami og það er enginn sérstakur munur á leikinni mynd og heimildarmynd. Málið er að búa til eitthvað sem stendur undir kröfum listarinnar. Ég trúi ekki á pólitískar myndir eða heimildarmyndir sem gerðar eru eftir uppskriftum blaðamennsku. Ég held að þar sé lítinn sannleik að finna. Ef við berum þetta saman við lænavísindin þá er heimildarmynd eins og samtalsmeðferð en leikin mynd eins og skurðaðgerð. En hvort sem maður kýs þá verður höfundurinn alltaf að setja sér eitthvert listrænt markmið. Kjarninn í sköpunarverkinu er svo alltaf sá sami þó byggingin sé breytileg.“
Læknisfræðilíking Sokurovs er ekki gripin úr lausu lofti þar sem hann segist líta á listina sem lækningatæki. „Listin er eitt af því sem við höfum til að lækna manninn. Heilbrigður maður hefur lítið við list að gera en þegar eitthvað amar að þá þurfum við á listinni að halda.“

Lífeðlisfræði sársaukans er veigamikill þáttur í skáldsögunni Yosoy eftir Guðrúnu Evu Mínervudóttur. Jóhann Axelsson, prófessor í lífeðlisfræði, vottaði á málþingi í síðustu viku að lífeðlisfræði skáldverksins stæði fyrir sínu. Þórarinn Þórarinsson ræddi við skáldið og prófessorinn um sársaukann og lífeðlisfræði lífsins.

„Lífeðlisfræðin er leitin að rökvísi lífsins og í þeim skilningi mínum og milljóna annarra manna er Guðrún Eva afbragðs lífeðlisfræðingur,“ segir Jóhann. „Ég er óskaplega ánægður með Yosoy og framlag bókarinnar til skilnings á mannlífinu en sársaukinn er stór hluti þess. Sársaukinn er í huganum og þess vegna getur enginn lifandi maður dregið sársauka annars manns í efa og afgreitt umkvartanir sjúklinga sem ímyndun. Enginn getur sagt mér að ég hafi ekki þann sársauka sem ég finn,“ segir Jóhann og lætur það fljóta með að nokkuð vanti upp á skilning fólks á því að sársaukinn eigi sér einnig rætur í huganum.

„Ég lenti ungur í ferðalögum en það þótti ekki gott eins og segir í Brekkukoti,“ segir Jóhann, sem stúderaði meðal annars heilastarfsemina, taugaboð og sársaukann í Svíþjóð, Frakklandi og Englandi. „Þegar ég kom heim féll það í minn hlut að fræða læknanema og síðar aðrar heilbrigðisstéttir um það sem þau þurfa mest að vita og skilja, sársaukann.“ Jóhann hugsar sig aðeins um og dregur svo í land. „Svona alhæfing er ekki vísindaleg og ég dreg hana til baka en ég get ekki ímyndað mér neitt mikil­vægara fyrir heilbrigðisstéttirnar en að skilja sársaukann. Ég er meðlimur í hinu velvirta Verkjafræðafélagi Íslands og þar er mikið um gott fólk. Eftir að hafa lesið Yosoy finnst mér tilefni til að stækka félagið með því að bjóða Guðrúnu Evu að gerast heiðurs­félagi. Hún hefur svo sannarlega unnið til þess. Bókin opnaði mér nýjar víddir, ég hef lært mikið af henni og það er enginn galli á lífeðlisfræðinni í Yosoy, hún stendur fyrir sínu.“

Jóhann og Guðrún Eva hafa þekkst í tíu ár og viðurkenna fúslega að þau hafa haft áhrif hvort á annað. „Jóhann kom samt ekkert að samningu bókarinnar,“ segir Guðrún Eva en heldur því til haga að kunningsskapur þeirra í gegnum tíðina hafi vissulega haft sitt að segja. „Ég vann heimildarvinnu sem hver sem er gæti gert, þori hann að skrifa um vísindi. Ég þurfti mörg tilhlaup áður en ég þorði og hefði sennilega aldrei gert þetta ef ég hefði ekki haft bakland í Jóhanni. Ég vissi að ég yrði þá rassskellt fyrir fram en ekki eftir að bókin kæmi út.“

Guðrún Eva bætir því við að Jóhann hafi verið örlátur á fróðleik og segist aldrei hafa þorað að gefa bókina út án þess að bera hana fyrst undir hann. „Ég fór með handritið til Jóhanns rétt áður en það fór í prentun og bar allt undir hann sem ég var hræddust um að yrði til þess að ég yrði skömmuð fyrir að vita ekkert um,“ segir Guðrún Eva og nefnir sérstaklega skurðaðgerð sem gerð er á einni persónunni, Madame Louise de Roubaix, en með aðgerðinni er blygðunarkennd hennar tekin úr sambandi. „Mér fannst þetta vera það ótrúlegasta í bókinni en Jóhann tók kvíðann minn úr sambandi þegar hann sagði: „Nei, Eva mín. Við getum þetta ekki í þeim skilningi að við kunnum þetta ekki og við getum ekki reynt það fyrr en við höfum hugsað það í þaula og öll siðferðileg álitamál því tengd en hugmyndin er ekki fjarstæðukennd.““

„Ég held að þetta sé mögulegt og alveg lógískt,“ grípur Jóhann inn í. „Ég hef sjálfur reynt að taka blygðunarkennd mína úr sambandi en þá hef ég gert það með því að drekka hvítvín, jafnvel bjór. Það hefur tekist alveg ágætlega en hins vegar hef ég ekki losnað við eftirsjána yfir því að hafa hagað mér öðruvísi en ég vildi. Þannig að það er hægt að taka blygðunarkenndina úr sambandi en þegar það er gert með aðgerðinni á Madame er spurning hvort hún sé ekki að missa eitthvað meira.“

Jóhann segir aðgerðina á Madame hafa leitt huga hans að Milton og Paradísarmissi. „Bæði Milton og Madame ganga í gegnum ákveðinn missi en Madame sér bara ekkert eftir því og það finnst mér vera ákaflega alvarlegur hlutur. Það fer hins vegar ekki á milli mála að Milton sér eftir Paradís.“
Paradísarmissir Miltons hefur löngum verið Jóhanni hugleikinn og hann hefur í gegnum árin farið með þessar ljóðlínur úr verkinu, í þýðingu séra Jóns á Bægisá, fyrir nemendur sína:

en vesöld verst
er verkjapína,
algjörð ólukka,
og engi slík,
því hún þolhörku
þá eina stærstu
ef of hátt geysar
yfristígur

„Þeir eru ótal læknanemarnir sem hafa spurt mig hvort þetta sé til prófs og ég hef þá alltaf svarað því að það séu ekki bara þessar línur heldur Paradísarmissir eins og hann leggur sig. Eftir að Yosoy kom út hef ég bætt henni við og gert hana að skyldulesningu enda gagnmerkt rit um sársaukann. Hún er skáldverk en eins og öll góð skáldverk er hún list og listin og vísindin eru náskyld. Við erum í báðum tilfellum að opinbera, bregða ljósi á persónur og manneskjur og manneskjan er alltaf í miðjunni.“

Skoski leikarinn Gerard Butler fer með hlutverk vígamannsins Bjólfs í Bjólfskviðu sem var frumsýnd á Íslandi á fimmtudaginn. Þórarinn Þórarinsson ræddi við leikarann um erfiða kvikmyndagerð í ofsaveðri á Íslandi og ferilinn, sem er í miklum blóma.

Ferill Gerards Butler er kominn á flug en hann hefur á skömmum tíma „unnið sig upp úr fjórðu deild í meistaraflokk“, eins og hann orðar það sjálfur. Hann hefur undanfarið, auk Bjólfskviðu, komið við sögu í myndum á borð við Tomorrow Never Dies, Reign of Fire, Tomb Raider 2 og The Phantom of the Opera en næsta mynd, 300, verður hans stærsta mynd til þessa.

300 er gerð eftir samnefndri myndasögu Franks Miller um eina frægustu orrustu mannkynssögunnar, þegar Grikkir mættu risavöxnum her Persa í Laugaskörðum. Butler leikur sjálfan Leonídas Spartverjakonung þannig að myndin hvílir meira og minna á herðum hans.
Eftirvæntingin eftir myndinni er mikil enda er Frank Miller funheitur eftir velgegni Sin City þannig að 300 mun væntanlega slá í gegn. „300 er auðvitað risastór mynd og ég er mjög spenntur fyrir henni. Fólk á sjálfsagt eftir að segja að með henni sé ég kominn almennilega á kortið en sjálfum finnst mér ég hafa verið þar lengi,“ segir Butler.

Úr lögfræði í leiklistina

„Ég byrjaði seint að leika, var 26 ára þegar ég flosnaði upp úr lögfræðinámi og hellti mér út í leiklistina. Ferillinn fór hratt af stað en ég hef samt tekið þetta í nokkrum litlum skrefum sem mér finnst sjálfum risastór og þegar ég lít til baka finnst mér ótrúlegt að misheppnaður lögfræðingur án leiklistarmenntunar sé kominn á þann stað sem ég er á. Ég hef þurft að berjast fyrir nánast hverju einasta hlutverki, aðallega í áheyrnar­prófum og prufutökum, sem mér finnst eðlilegt og gott þar sem þannig er maður valinn í hlutverkin á réttum forsendum. Þetta hefur verið skemmtilegt ströggl og góð lífsreynsla sem hefur styrkt mig sem manneskju og leikara og framtíðin er björt.“

Butler segist hafa verið tólf ára þegar hann fékk áhuga á leiklistinni en hann hafi ekki gert sér vonir um að leikaradraumurinn gæti orðið að veruleika og þess vegna lagt lögfræðina fyrir sig. „Þegar ég þurfti að gera upp við mig hvað ég vildi gera í lífinu var ekkert að gerast í bransanum í Skotlandi og Sean Connery var eini skoski leikarinn sem eitthvað bar á. Ég fór því í lögfræðina og entist þar þangað til ég áttaði mig á því að ég hefði engan áhuga á því sem ég var að gera. Það spilaði líka inn í að ég drakk mjög mikið á þessum árum og mér var bent á það í skólanum að ég væri á rangri hillu og var ráðlagt að hætta og snúa mér að því sem mig langaði til að gera og endurskoða líf mitt í leiðinni.“

Óbyggðirnar kalla

„Það var hörkupuð að leika í Bjólfskviðu og ég efaðist á köflum um að ég myndi hafa þetta af. Við vorum föst einhvers staðar úti í óbyggðum í þrjá og hálfan mánuð. Veðrið var meira og minna brjálað allan tímann og það skullu í það minnsta fjórir fellibyljir á okkur á meðan á tökum stóð. Ofan á þetta bættust svo stöðugar áhyggjur af því að okkur myndi aldrei takast að klára myndina og ég átti nánast daglega von á því að mér yrði sagt að pakka saman og fara heim vegna þess að allir peningar væru búnir.“

Butler heillaðist engu að síður af landi og þjóð og hann gerir ráð fyrir að verða tíður gestur á Íslandi. „Ísland er vitaskuld ekki dæmigerður tökustaður en landið var ein helsta ástæðan fyrir því að ég sló til og lék Bjólf. Ég var mjög hrifinn af handritinu þegar ég las það en var samt efins. Ég hitti svo Sturlu Gunnarsson leikstjóra, sem sýndi mér myndir af hugsanlegum tökustöðum og þá ákvað ég strax að vera með. Ég fann það á mér um leið að yrði að koma hingað.“

Butler segir frumsýningu Bjólfskviðu hafa gefið sér kærkomið tækifæri til þess að koma aftur. „Þetta er frábært land og ég er mjög ánægður með að vera kominn aftur og ætla að fara upp á hálendi og í jöklaferð. Landslagið hérna er alveg einstakt en landið minnir mig samt um margt á Skotland, þannig að mér finnst ég eiga heima hér og ég er mjög ánægður með að hafa verið neyddur til að dvelja úti á landi á meðan tökur stóðu yfir. Þetta er yfirleitt þannig að þegar maður kemur til nýrra landa ætlar maður sér að ferðast út um allt og skoða sig um en endar alltaf á því að hanga bara innan borgarmarkana. Hér var ég úti í óbyggðum í þrjá og hálfan mánuð og það var ótrúleg upplifun.“

Fortíðin heillar

Bjólfskviða gerist fyrir um það bil 1.600 árum og 300 á sér stað löngu fyrir Krists burð en Butler segist þó ekki hafa ætlað sér að festast í fortíðinni þó hún heilli hann. „Þegar ég var krakki var ég upptekinn bæði af framtíðarheimum og fortíðinni og lét mig dreyma um að leika í fantasíum. Ég er mjög hrifinn af fornum hugmyndum um dyggðir og traust en eftir Bjólfskviðu fannst mér þetta orðið gott. Þá dúkkaði 300 upp og ég gat ekki stillt mig um að leika í henni. Handritið er frábært og ég varð heltekinn af sögunni. Bjólfskviða og 300 eiga það sameiginlegt að þær fjalla báðar um löngu liðna atburði og þær reyndu báðar mjög á mig andlega og líkamlega, annars er varla hægt að hugsa sér ólíkari myndir. Það er því einfaldlega tilviljun að ég skuli leika í tveimur fornaldarmyndum með jafn stuttu millibili en fram undan eru samtímamyndir þannig að fortíðin er að baki í bili.“

Breska stríðsljóðskáldið Robert Graves er þekktast á Íslandi fyrir sögulegu skáldsöguna Ég, Kládíus. Hann eyddi drjúgum hluta ævi sinnar í fjallaþorpinu Deia á Mæjorka og nú geta aðdáendur hans sem leggja leið sína þangað skoðað heimili hans sem hefur verið breytt í safn.

Tomas Graves er yngsti sonur skáldsins og býr í nágrenni við hús föður síns. „Ég fæddist í Palma og ólst upp í Deia en var sendur í nám til Englands. Ég lít samt miklu frekar á mig sem Mæjorkabúa en Englending. Mæjorka er mitt heimaland og ég bý til skiptis í Deia og í Palma. Ég fer sjaldan til Englands enda þarf ég þess ekki vegna þess að það koma allir hingað,“ segir Tomas.

Börn skáldsins hafa unnið náið að opnun Graves-safnsins með bæjaryfirvöldum í Deia en bæjarstjórninni var mjög annt um að opna húsið almenningi enda eru eyjaskeggjar ákaflega stoltir af því nafntogaða fólki sem hefur kosið að setjast að á Mæjorka og nægir í því sambandi að nefna að þeir líta á kvikmyndaleikarann Michael Douglas sem sinn helsta sendiherra en hann hefur um áratugabil átt hús á afviknum stað á milli fjallaþorpanna Valldemossa og Deia.

Sótti gull í greipar Rómarkeisara

Graves skrifaði Ég, Kládíus í Deia og bókin kom út árið 1934. „Faðir minn var ekki stoltur af bókinni enda leit hann alltaf fyrst og fremst á sig sem ljóðskáld. Hann skrifaði hana til þess að borga fyrir byggingu þessa húss. Kládíus var því bara skrifaður fyrir peningana og hann gaf vel af sér. Bókin naut til dæmis mikilla vinsælda á Spáni. Ég held að Kládíus hafi höfðað til Spánverja vegna þess að söguþráðurinn féll að vissu leyti að stjórnmálaástandinu á Spáni og það má skoða Juan Carlos Spánarkonung og valdabröltið í kringum hann sem ákveðna hliðstæðu Kládíusar keisara. Þá byggði pabbi líka persónurnar á eyjarskeggjum þannig að þær hafa ýmis spænsk einkenni.“

Sjónvarpsþættirnir sem byggðu á sögunni komu út árið 1976 og nautu meðal annars mikilla vinsælda á Íslandi og þjóðin saup hveljur yfir sukksömu líferni Rómarkeisarana þegar Ríkissjónvarpið sýndi þættina. „Fjölskyldan græddi nú ekki mikið á þáttunum þar sem pabbi hafði selt sjónvarpsréttinn áður en þættirnir fóru í framleiðslu.“

Í útlegð á Mæjorka

„Faðir minn flutti frá Englandi og settist að í Deia árið 1929 meðal annars til þess að flýja kjaftasögur sem fóru á kreik eftir að það komst upp að hann átti í ástarsambandi við skáldkonuna Lauru Riding,“ segir Tomas um búferlafutning föður síns. „Þetta var mjög erfitt mál sem tók mikið á föður minn, eiginkonu hans og ástkonuna sem reyndi að fyrirfara sér með því að stökkva út um glugga. Faðir minn skildi við eiginkonu sína og fór af landi brott með Lauru sem vildi fá frið og ró.“

Graves barðist í fyrri heimsstyrjöldinni þar sem hann særðist alvarlega og náði sér aldrei að fullu og þekktustu ljóð hans eru byggð á biturri stríðsreynslunni. „Hann gerði svo upp við stríðið, spillingu innan hersins og enskt samfélag sem hann hafði fengið sig fullsaddan af í endurminningum sínum Goodbye to all that. Bókin vakti hörð viðbrögð og kostaði hann marga vini en hann fór af landi brott áður en hún kom út og það má segja að með bókinni hafi hann kvatt England.“

Tomas segir að lungnaskaði sem faðir hans varð fyrir í stríðinu hafi orðið til þess að hann þurfti að setjast að í heitu loftslagi. „Hann setti stefnuna á Norður-Spán en kom við í Frakklandi á leiðinni og þar benti Gertrude Stein honum á að Mæjorka væri miklu heppilegri staður fyrir hann ef hann gæti þolað fásinnið og þar sem fásinni var einmitt það sem hann var að sækjast eftir settist hann að hér í Deia.“
Graves þurfti að yfirgefa Mæjorka árið 1936 þegar borgarastyrjöldin braust út á Spáni og hann átti ekki afturkvæmt fyrr en eftir seinni heimsstyrjöldina. Hann hafði þá skilið við Lauru og tekið saman við Beryl Hodge, móður Tomasar.

Í fótspor föðurins

Robert Graves hélt sig að mestu á Mæjorka eftir að hann sneri aftur að stríðinu loknu enda taldi hann sig ekki hafa mikið að sækja til föðurlandsins. Hann var níutíu ára þegar hann lést í Deia árið 1985 og liggur grafinn við hlið Beryl í litlum kirkjugarði í hæðunum yfir þorpinu.
Tomas hefur fetað í fótspor föður síns, hefur gefið út þrjár skáldsögur og lifir rólegu lífi á Mæjorka þar sem hann skrifar, málar og semur tónlist.

“Ég er yfir mig hrifinn af Íslandi og hef komið tvisvar til landsins. Ég fékk hugmyndina að sögunni þegar ég var síðast í Reykjavík og hélt áfram að þróa hana þegar ég kom aftur heim til Bandaríkjanna,” segir Steve Murphy höfundur myndasögunnar Umbra sem gerist á Íslandi. Sagan fjallar um ástkonurnar Freyju og Öskju sem komast í kast við harðsvíraða glæpamenn þegar þær rannsaka grunsamlegan líkfund úti á landi.

“Ég eyddi þremur vikum á Íslandi um miðjan tíunda áratuginn, leigði mér bíl og keyrði allan hringveginn. Ég heillaðist gjörsamlega af yfirþyrmandi landslaginu, fossunum, jöklunum og hreinni náttúrunni. Ég kom svo aftur í janúar 1999 og var í nokkra daga. Ég vildi upplifa Ísland að vetrarlagi en hélt mig alfarið í Reykjavík og gerði lítið annað en að ganag um borgina, bæði á dagin og um nætur. Það var kalt og hvasst og mér fannst þetta mjög villt.”

Steve að því sé eins farið með sig og marga aðra að tónlist Bjarkar hafi fyrst vakið áhuga hans á landinu. “Ég las síðan nokkrar bækur um landið og hreifst af almennum áhuga og trú Íslendinga á yfiskilvitlega hluti, álfa, huldufólk og ég veit ekki hvað. Eftir því sem ég las meira fékk áhuga á Íslendingasögunum og landslaginu.”

Steve segist hafa hug á því að koma aftur til Íslands og dvelja þa´mun lengur. “Ég stefni að því að skoða fljótlega möguleika á því að leigja íbúð í Reykjavík í eitt ár en mig langar virkilega til þess að búa á Íslandi.”

Volver, nýjasta kvikmynd spænska leikstjórans Pedro Almodovar, vakti verðskuldaða athygli á kvikmyndahátíðinni í Cannes á dögunum og þykir með hans bestu verkum. Þórarinn Þórarinsson hitti Almodovar að máli og ræddi við hann um samkynhneigð, tilfinningar og brjóstin á Penelope Cruz.

Almodóvar er jafnan bestur þegar hann fjallar um konur og það má segja að með Volver hverfi hann aftur til upprunans þar sem hann segir tilfinningaþrungna sögu tveggja systra, dóttur annarrar þeirra og móður þeirra. Karlmenn koma varla við sögu en þegar þeir gera það eru þeir bölvaðar skepnur. Penélope Cruz leikur aðra systurina sem þarf að takast á við ástvinamissi og kynferðislega misnotkun og losa sig við lík.

Sterkar konur, vondir menn

„Þegar ég byrjaði að skrifa handrit myndarinnar ákvað ég að vinna með þann kvennaheim sem ég ólst upp í,“ segir Almodóvar. „Þá var ég umkringdur konum þar sem karlarnir unnu fjarri heimilinu. Þessar konur voru mjög sterkar og þurftu að berjast fyrir öllu þannig að í mínum huga eru þær tákngervingur lífsins sjálfs og þær kvenpersónur sem ég hef skrifað um síðar byggja á þeim. Hvað sumt sem gerist í Volver varðar þá bjó ég í litlu þorpi og því miður gerast oft hræðilegir hlutir í litlum samfélögum og kynferðisleg misnotkun er ekki óalgeng. Ég vil samt ekki alhæfa í myndum mínum og segja að allir karlmenn séu ofbeldishneigðir eða nauðgarar. Það er alls ekki málið. En ég verð samt að halda því til haga að þessir hræðilegu hlutir gerast í þessum litlu þorpum. Þetta er hluti af lífinu en ég er samt svolítið ósanngjarn við karlana í Volver vegna þess að ég vinn með bestu minningar mínar um konurnar og svo tvær verstu æskuminningar mína um karla. Hluti sem ég heyrði og eru sannir.“

Segir sögur með myndum

Almodovar segist hafa hlustað af athygli á samræður móður sinnar við hinar konurnar á heimilinu og sögur þeirra hafi opnað sér leið inn í skáldskapinn en það voru aftur á móti bragðlaukarnir sem drógu hann að kvikmyndinni sem tjáningarformi tilfinninga sinna.

„Ég kynntist kvikmyndunum í gegnum súkkulaði. Þegar ég var krakki borðuðum við brauð með súkkulaði. Þetta voru lítil súkku­laðistykki og þeim fylgdu myndir af Hollywood-stjörnum. Ég hafði þá ekki séð eina einustu mynd með þessu fólki en ljósmyndirnar kveiktu hjá mér dagdrauma. Þetta var eins og komast inn í annan heim og ég gerði mér grein fyrir því að mig langaði til þess að verða hluti af þessum heimi. Það var svo á unglingsárunum sem ég varð staðráðinn í því að ég vildi gera kvikmyndir. Þegar ég var um tvítugt hafði ég ráð á að kaupa mér Super 8 kvikmyndatökuvél og þegar ég horfði á það sem gerðist fyrir framan augun á mér festast á filmu með því einu að þrýsta á hnapp fannst mér ég strax vera orðinn leikstjóri þó ég hefði ekki neitt vit á myndmáli þá. Hingað til hafði ég litið á mig sem sögumann og var byrjaður að skrifa smásögur en þarna komst ég að því að ég átti auðveldara með að segja sögurnar mínar með myndum en texta. Það liggur betur fyrir mér að segja sögur svona.“

Stjórnar Penélope á heimavelli

Almodóvar og Penélope Cruz unnu síðast saman í myndinni Todo sobre mi madre (Allt um móður mína) árið 1999 en leikkonan hélt fljótlega eftir að til Hollywwod þar sem hún hefur leikið í nokkrum stórmyndum með æði misjöfnum árangri. Almodóvar fagnaði því ákaflega að fá hana aftur og segir allt annað að sjá til hennar í evrópskum myndum en amerískum.

„Það er eins og maður sé að horfa á allt aðra manneskju. Það var dásamlegt að fá hana aftur vegna þess að ég elska hana skilyrðislaust. Við höfðum ekki unnið saman í sjö ár en höfum haldið nánu sambandi og ég vissi að hún gæti skilað þessu hlutverki með sóma. Penélope er mjög tilfinningarík leikkona og það þarf að vinna mikið með henni. Hún þarf miklar æfingar og ég held að ameríska framleiðsluferlið henti henni síður þar sem þar er leikurum ekki gefinn nægur tími. Við æfðum hverja einustu línu daglega í þrjá mánuði. Það voru uppi efasemdir um að hún gæti leikið fullorðna móður unglingsstúlku, lífsreynda konu sem er í senn bæði hugrökk og brotthætt.“
Hlutverkið vafðist þó ekki fyrir Penélope, sem fékk leikkonuverðlaunin í Cannes ásamt stallsystrum sínum úr myndinni. „Frammistaða hennar hefur komið mörgum á óvart en ég efaðist aldrei og það hreyfði við mér að fylgjast með henni vinna.“

Brjóstin eru ekta

Almodóvar játar það fúslega að hann hafi haft unga Sophu Loren í huga þegar hann sá persónu Cruz fyrir sér. „Hún er tvímælalaust fyrirmyndin og það sést á förðuninni, hárgreiðslunni og fötum hennar.“ Brjóst leikkonunnar eru svo gerð að umtalsefni í kostulegu samtali móður og dóttur í myndinni. Þar er persóna Penélope spurð hvort hún hafi látið stækka á sér brjóstin. Almodóvar vill ekki viðurkenna að hann hafi skrifað þessa línu inn gagngert til að stríða leikkonunni. Spurningin þjóni tilgangi í sögunni þó hún snerti Penélope vissulega með beinum hætti.

„Einhverjir blaðamenn hafa haldið því fram að Penélope hafi látið setja eitthvað í brjóstin á sér. Þetta er af og frá. Þið sjáið alveg að þau hreyfast mjög náttúrulega. Þetta var svar til þessara slúðurblaðamanna,“ segir leikstjórinn og hlær. „Ég hef gaman að því að fela hluti í textanum en þessi spurning er ekki bara brandari. Móðirin er afskaplega stolt af fallegu dóttur sinni. Hún sér að hún hefur blómstrað en áttar sig ekki alveg á því að hún hefur breyst úr stúlku í konu. Þegar Penélope svarar og segist alltaf hafa verið með þessi brjóst hefur móðirinn óafvitandi gert stúlkuna að kynferðislegu viðfangi föðurins. Það er því vísbending um það sem koma skal í þessu. Þetta var brandari en það var samt eitthvað bitastætt á bak við hann.“

Samkynhneigðin skiptir ekki máli

Almodovar náði fyrst vinsældum á jaðrinum í samfélagi samkynhneigðra en er orðinn hluti af megin­straumnum, margverðlaunaður leikstjóri sem allir þekkja. Hann segist þó ekki sjá neitt athugavert við þessa ævintýralegu þróun.
„Mér hefur fundist þetta vera afskaplega eðlileg þróun þar sem ég hef ekki þurft að gefa neitt upp á bátinn eða gera neinar málamiðlanir. Ég hef ekkert breyst og hef ekki þurft að svíkja sjálfan mig. Ég er samt mjög heppinn vegna þess að ég byrja á því að gera neðan­jarðarmyndir og hef unnið Óskarsverðlaun. Það er langur vegur þar á milli. Kannski er ég undantekningin sem sannar regluna vegna þess að ég held að það geti ekki margir samkynhneigðir leikstjórar sprottið upp á jaðrinum og náð miklum vinsæladum síðar.“

Almodóvar vill þó alls ekki ganga svo langt að segjast vera orðinn hluti af meginstraumnum. „Í það minnsta ekki í amerískum skilningi þess orðs. Þar á þetta við myndir eins og Mission Impossible III sem er frumsýnd á 4.000 bíó­tjöldum í einu. Mínar myndir opna í mesta lagi í 200 til 300 kvikmyndahúsum í einu. Þetta eru samt meiri vinsældir en mig hefði nokkurn tíma órað fyrir. Ekki einu sinni í mínum villtustu draumum.“

Almodóvar segir að þrátt fyrir uppruna sinn í kvikmyndum hafi kynhneigð hans ekkert með vinsældirnar að gera. „Vinsældirnar ráðast af myndunum sem maður gerir. Ég hef gert mjög persónulegar og sjálfstæðar myndir um klikkað fólk, klæðskiptinga og fólk sem lifir á jaðri samfélagsins og það er óvenjulegt að ná vinsældum með slíkum myndum. Það er til fjölmargir samkynhneigðir leikstjórar sem gera hefðbundnar og vinsælar myndir. Það er ekkert vandamál að vera samkynhneigður leikstjóri. Það er hins vegar miklu erfiðara að vera samkynhneigður leikari eða leikkona. Þá er hætt við að fólk sé dregið í ákveðna dilka og hlutverkaval þess þrengist vegna þess að einhverjir halda að það geti ekki leikið persónu með aðra kynhneigð en leikarinn sjálfur. Fordómarnir eru því miklu meiri gagnvart leikurum og leikkonum. Ég átti samt aldrei von á að Akademían myndi verðlauna mig með Óskari en það hafði ekkert að gera með það að ég væri hommi heldur einfaldlega vegna þess að myndirnar mínar eru mjög oft til þess fallnar að ganga fram af Bandaríkjamönnum.“

Tekur áhættu með hverri mynd

Almodóvar segist alltaf vera að skrifa og hann hefur ekki fyrr lokið einni mynd en hann er farinn að huga að þeirri næstu. „Ég er alltaf með nokkrar sögur í gangi og þær eru þá mislangt á veg komnar. Nú er ég með þrjár í vinnslu og tvær eru nánast tilbúnar en ég veit ekki enn hvor þeirra verður næsta mynd. Því er yfirleitt þannig farið að það er alltaf ein af þessum sögum sem mér finnst mjög áríðandi að gera. Þetta ræðst meira af eðlisávísun en vali og það er þá eins og sagan velji mig en ekki öfugt. Það er ekkert vitrænt við þetta val og ég veit ekkert hvernig á því stendur. Þetta er mér ráðgáta en sumar sögur finnst mér ég bara verða að segja.“

Almodóvar segist vera ákaflega tilfinningaríkur maður og tilfinningarnar beri hann stundum ofurliði þegar hann skrifar. „Ég er bara svona en ég reyni að hafa stjórn á mér. Þegar ég skrifa verð ég stundum djúpt snortinn af því sem ég skrifa. Ég man alltaf eftir atriði í Romancing the Stone þar sem Kathleen Turner er að skrifa ástarsögu og fer að hágráta. Mér líður oft svona en stundum upplifi ég sterkar tilfinningar og það er gott. Það segir mér einfaldega að ég sé á réttri leið,“ segir leikstjórinn og einlægnin skín úr augunum.

„Ég hef alltaf áhyggjur af því að mér muni ekki takast að gera handritið að almennilegri bíómynd þannig að gerð hverrar einustu myndar er ævintýri. Ef ég væri að gera hasarmyndir eða ævintýramyndir væri ég miklu öruggari með mig en þar sem myndinar mínar byggja á tilfinningum er get ég aldrei verið viss um hvernig fólk muni taka þeim, hvort áhorfandinn muni upplifa sömu tifinningar og ég. Mér finnst það vera kraftaverk í hvert skipti sem það gerist og ég legg mig allan fram við að koma þessum tilfinningum til skila. Ég vil að þær seu einlægar og raunverulegar. Þannig skrifa ég þær í handritið og veit að leikararnir gera allt sem þeir geta til að koma þessu til skila.
Hvað sjálfan mig varðar er ég tilbúinn til þess að drepa mig á tökustað ef það verður til þess að mér takist að koma skilaboðum mínum til almennings. Maður getur samt aldrei verið viss um að fólkið í salnum muni gráta eða finna aðrar tilfinningar sem þú vilt vekja hjá þeim og þess vegna finnst mér starf mitt vera mjög áhættusamt.“

Ian Rankin var rúmlega tvítugur bókmenntafræðinemi við háskólann í Edinborg þegar hann fékk hugmyndina að fyrstu Rebus bókinni. Þá hafði hann þegar skrifað tvær óútgefnar skáldsögur og fiktað við að skrifa smásögur, ljóð og söngtexta.
„Ég sat í íbúðinni minni á kaldri vetrarnótt og starði í eldinn þegar ég fékk hugmynd að sögu þar sem tveir einstaklingar tækjust á. Annar lagði þrautir fyrir hinn, sem væri hugsanlega lögga, og sendi honum vísbendingar um glæpi. Ég vissi ekkert um lögregluna eða glæpasagnaskrif á þessum tíma og hafði ekki lesið mikið af reyfurum. Persónan tók samt fljótt á sig mynd og ég planaði bókina alla á þessu eina kvöldi,“ segir Rankin um tilurð fyrstu Rebusbókarinnar, Knots & Crosses.

„Ég hafði verið að stúdera Dr. Jeckyl and Mr. Hyde eftir Robert Louis Stevenson. Sú bók fjallar í raun að miklu leyti um Edinborg og er skrifuð af Edinborgara og mér fannst það bæði pirrandi og fyndið að hún skyldi eiga sér stað í London. Ég lít á hana sem Edinborgarsögu og finnst hún segja mikið um borgina og gefa innsýn í persónugerð Skota. Ég ákvað því að uppfæra söguna og flyja hana heim til Edinborgar með Knots & Crosses. Allt þetta löggudót var í mínum huga bara tilgangurinn sem helgaði meðalið, aðferð til að segja þessa sögu þannig að það kom mér algerlega í opna skjöldu eftir að hún kom út að sjá hana í glæpasagnadeildum bókabúða en ekki innan um skoskar bókmenntir. Ég skammaðist mín fyrir þetta vegna þess að ég ætlaði að verða prófessor í ensku. Þetta var mikið sjokk að verða glæpasagnahöfundur fyrir slysni.“

Grunaður um glæp

Rankin ákvað síður en svo að binda trúss sitt við Rebus strax eftir Knots & Crosses og skrifaði tvær aðrar bækur, njósnasögu sem gerist í London og glæpasögu sem átti sér stað í Bandaríkjunum. „Ég komst svo að þeirri niðurstöðu að allt sem mig langaði að segja um lífið og tilveruna rúmaðist innan ramma sakamálasögunnar. Rannsóknarlögreglumaðurinn eða einkaspæjarinn eru mjög góð tól til þess að kryfja samfélagið með. Hann hefur aðgang að lægstu lögum samfélagsins, dópistunum, melludólgunum og vændiskonunum en hann getur líka átt samskipti við stjórnmálamenn, bissnissmenn og skoðað alls konar spillingu. Útgefandinn minn hafði sagt mér að hann sér líkaði vel við persónu Rebusar og ég ákvað því að gefa honum annan séns.“

Rankin leggur töluverða vinnu í undirbúning hverrar bókar og kynnir sér viðfangsefni sín gaumgæfilega. Þetta hefur hann gert frá upphafi og lenti til að mynda í vandræðum í samskiptum sínum við lögregluna þegar hann vann að fyrstu Rebusbókinni.
„Ég hafði ekki hundsvit á störfum lögreglunnar og skrifaði háttsettum lögreglumanni í Edinborg og bað hann um hjálp. Hann sendi mig til tveggja rannsóknarlögreglumanna sem voru tilbúnir til að ræða við mig um persónu Rebusar. Þeir vildu samt fyrst vita um hvað sagan væri og ég sagði þeim upp og ofan af fléttunni. Ég vissi auðvitað ekki að þeir voru þá að rannsaka mjög svipaðan glæp og ég var að skrifa um þar sem barni hafði verið rænt í nágrenni Edinborgar. Ég fékk því réttarstöðu grunaðs manns þar sem þeir héldu að ég hefði framið glæpinn og væri kominn til þess að leika mér að þeim. Fyrsta glæpasagan mín varð því til þess að það féll á mig grunur í raunverulegu sakamáli. En mesta hrós sem ég hef fengið var þegar háttsettur lögreglustjóri í Edinborg fjallaði um eina bókina mína í dagblaði og sagðist vilja óska þess að hann hefði eina löggu eins og Rebus í sínum mannafla, en aðeins eina því það væri ekki pláss fyrir tvær löggur eins Rebus.“

Samfélagsrýnirinn Rebus

Rankin segist meðvitað hafa orðið pólitískari í skrifum sínum með árunum og hann beini sjónum Rebusar iðulega að eldfimum samfélagsmálum enda sé skáldsagan í eðli sínu heppilegur vettvangur til þess.
„Mikið af fagurbókmenntum sem eru að koma út í Bretlandi um þessar mundir eru mjög sjálfmiðaðar. Þær fjalla um höfundana eða persónur sem eiga í innri baráttu. Bestu sakamálasögurnar fjalla hins vegar um átökin í samfélaginu, stóru siðferðislegu spurningar dagsins í dag. Síðasta bók, Fleshmarket Close, fjallar um hælisleitendur og byggir á raunverulegu morði sem var framið í Skotlandi. Ég lagðist í mikla rannsóknarvinnu fyrir hana. Ég geri það að vísu yfirleitt, sérstaklega þegar ég fjalla um viðkvæm málefni eins og innflytjendur. Margir stjórnmálamenn lesa bækurnar mínar og ég vil vera viss um að ég sé með staðreyndirnar á hreinu. Í þessu tilfelli fékk ég mikla hjálp frá góðgerðarsamtökum sem aðstoða hælisleitendur í Skotlandi, félagsráðgjafar voru mér einnig innan handar og svo vitaskuld lögreglan.

Ég nýt þess að vinna undirbúningsvinnuna vegna þess að hver bók byrjar yfirleitt á stórri spurningu sem ég spyr sjálfan mig. Spurningin sem ég glímdi við í Fleshmarket Close var: „Hversu kynþáttafordómafullir eru Skotar orðnir?“ Við höfum nefnilega í gegnum aldirnar verið of upptekin af trúardeilum og hatri milli mótmælenda og kaþólikka og höfum því ekki gefið öðrum menningaheimum gaum. En nú virðist það vera að koma á daginn að við glímum við mikla kynþáttafordóma í Skotlandi og við verðum að horfast í augu við það. Ég hef tekist á við aðrar erfiðar spurningar í eldri bókum. Hver bók byrjar á spurningu og til þess að svara þeim spurningum þá læt ég Rebus fá hana.“

Í helgan stein á næsta ári

Rankin segir að vinsældir Rebusar utan Bretlands hafi komið sér ánægjulega á óvart en bendir á að þetta hafi allt gerst mjög hægt. „Fyrsta Rebus bókin seldist í 800 eintökum þegar hún kom fyrst út 1987 og ég skrifaði átta Rebusbækur áður en ég sló í gegn. Sú áttunda Black & Blue, sem hlaut Gullrýtinginn, seldist í í miklu stærra upplagi en fyrri bækurnar. Ég held að Danir hafi orðið fyrstir til að þýða Rebus en önnur lönd voru lengur að taka við sér. Þetta hefur gerst hægt þannig að ég hef haft nægan tíma til að venjast þessu en það er frábært að verða vinsæll rithöfundur.“

Persóna Rebusar hefur tekið miklum breytingum á þeim tæplega tuttugu árum sem Rankin hefur skrifað um hann. „Ég ákvað snemma að bækurnar ættu að vera raunsæjar. Rebus vinnur á raunverulegri lögreglustöð, gatan sem hann býr við er til og hann drekkur á alvöru bar. Raunveruleikakrafan felur að sjálfsögðu í sér að Rebus verður að eldast í rauntíma. Vandamálið er að núna er hann í kringum 58 eða 59 ára og verður að fara á eftirlaun sextugur. Ég stend þvi frammi fyrir því að Rebus mun hætta á næsta ári og ég geri ráð fyrir að síðasta Rebusbókin komi út á þá, 20 árum á eftir þeirri fyrstu.“

Rebus myndi ekki líka við mig

Rebus er vandræðaseggur, á erfitt með að vinna með fólki og virðist haldinn sjálfseyðingarhvöt en Rankin er þó ekki tilbúinn til þess að viðurkenna að hann sé alkóhólisti.
„Hann er örugglega alveg á mörkum þess að vera alvöru alkóhólisti. Hann náði botninum í Black & Blue árið 1997 en hefur dregið úr drykkjunni síðan þá og hefur stjórn á henni. Það er áhugavert að aðdáendur hans virðast skipast í tvo jafn stóra hópa; konur sem lesa bækurnar vilja að hann breytist, borði betri mat, drekki minna og hætti að reykja. Körlum finnst hann hins vegar frábær eins og hann er. Ég held að það sé vegna þess að hann hefur alla þá lesti sem þeir hafa ekki. Ég hef ekki þessa lesti. Ég sit og drekk bjór akkúrat núna en ég reyki til dæmis ekki og ég gæti ekki drukkið jafn mikið og hann. Við erum mjög ólíkir hvor öðrum að mörgu leyti.
Þegar ég skóp Rebus var ég tvítugur námsmaður en hann fertugur fyrrverandi hermaður. Þannig að ef hann gengi inn á bar í Edinborg er ég viss um að honum myndi ekki líka við mig. Alveg örugglega ekki.“

Halle Berry geislaði af lífsgleði í sólinni í Cannes þar sem hún var ásamt meðleikurum sínum að kynna ævintýramyndina X-Men: The Last Stand. Þó að X-Men væri mál málanna var auðvelt að fá hana til þess að tala um allt milli himins og jarðar. Berry verður fertug í ágúst og segist aldrei hafa haft það jafn gott.

„Ég hef aldrei verið betur á mig komin, hvorki andlega né líkamlega,“ segir Berry, sem hefur marga fjöruna sopið, ekki síst í ástarmálum, en hún telur sig nú loksins hafa fundið hinn eina rétta. „Ég er mjög hamingjusöm og það var tími til kominn.“

Fórnarlamb lúmskra fordóma

Leiðin hefur legið upp á við jafnt og þétt hjá Berry allt frá því hún lék í Spike Lee-myndinni Jungle Fever og hasarmyndinni The Last Boy Scout á móti Bruce Willis árið 1991.
The Last Stand er þriðja X-Men-myndin hennar og hún átti góða innkomu sem hörkutólið Jinx í James Bond-myndinni Die Another Day. Inni á milli stórra hasarmynda lék hún svo í Monster´s Ball, sem skilaði henni Óskarsverðlaunum sem besta leikkonan í aðalhlutverki árið 2001.

„Ég hef þurft að berjast fyrir nánast hverju einasta hlutverki,“ segir Berry og er nokkuð niðri fyrir. „Í alvöru talað. Öll þau hlutverk sem mig hefur virkilega langað til að leika hafa kostað mig átök. Ég veit ekki hvað veldur þessu og án þess að ég sé að kvarta þá lifum við í heimi kynþáttafordóma og í sannleika sagt verður fólk eins og ég fyrir barðinu á fordómum á sumum sviðum. Ég er ekki að segja að Hollywood sé fordómafull en fordómarnir eru svo lúmskir að fólk gerir sér ekki alltaf grein fyrir því að þeir stjórna ákvörðunum þess.“

Hætt að reyna að þóknast öðrum

Berry segist, eins og fleiri leikarar í The Last Stand, hafa heillast af samfélagsgagnrýninni sem fléttuð er inn í handrit myndarinnar. „Myndin fjallar beinlínis um kynþáttafordóma og ég tengdist þessu efni sterkum böndum. Fyrst og fremst sem kona og svo einnig sem lituð kona,“ segir Berry, sem hefur bæði mátt gjalda fyrir kyn sitt og hörundslit á leið sinni á toppinn.
„Það er mikilvægt að við hugsum um þessi mál. Ég hugsaði um það oft á dag, á meðan við vorum að gera myndina, hvað myndi gerast ef yfirvöld í Bandaríkjunum myndu þvinga fólk til að taka mótefni sem breytti dökum hörundslit fólks í hvítan og ég þyrfti að taka þetta inn til þess að halda lífi eða fá að búa áfram í landinu mínu. Það væri hræðilegt og þessar hugsanir vöktu upp sterkar tilfinningar innra með mér. Allt mitt líf hef ég barist fyrir því að vera tekin í sátt og verða samþykkt. Það var ekki fyrr en ég komst á fertugsaldurinn sem ég áttaði mig á að það skiptir ekki máli hvað öðrum finnst. Ég gerði mér þá loks grein fyrir því að fólk gæti bara tekið mér eins og ég er og ég þyrfti ekki að breyta mér til að þóknast öðrum.“

Er enn að berjast

Þrátt fyrir Óskarsverðlaunin og byr sem leikkonan hefur fengið undir báða vængi þurfti hún að hafa mikið fyrir því að landa aðalhlutverkinu í næstu mynd danska leikstjórans Susanne Bier. Myndin heitir Things We Lost in the Fire og allt útlit er fyrir að Benicio Del Toro muni leika á móti Berry í henni.
„Handritið barst mér á meðan ég var að leika í X-Men. Það höfðaði svo sterkt til mín að ég stökk upp, hringdi í umboðsmanninn minn og hrópaði á hann að ég yrði að fá þetta hlutverk. Þetta var svipuð tilfinning og þegar ég las Monster´s Ball.“
Mynd Bier fjallar um ekkju, tveggja barna móður, sem tekur vin látins eiginmanns inn á heimili sitt. Sá er í miklum vanda en eftir að honum tekst að snúa lífi sínu við hjálpar hann fjölskyldunni að horfast í augu við og takast á við fráfall fjölskylduföðurins.

Tókst að heilla Susanne Bier

„Ég vissi að þetta yrði lítil mynd og ég myndi líklega ekki fá mikinn pening fyrir hlutverkið en mér var alveg sama. Ég bara varð að gera hana. Umboðsmaðurinn sagði mér að ég myndi líklega ekki hreppa hlutverkið þar sem verið væri að skoða Reese Witherspoon og allar aðrar leikkonur en mig.“

Berry var þó ekki á þeim buxunum að gefast upp enda hefur hún Bier í hávegum. „Ég ákvað samt að berjast fyrir þessu og var svo heppin að fá hana til að hitta mig í New York í síðasta mánuði. Ég vissi að ég hefði eina klukkustund til þess að heilaþvo hana og gera henni grein fyrir því hversu mikils ég mæti verk hennar og hefði ríka þörf fyrir að leika í þessari mynd. Ég hafði séð myndina hennar Brothers (Brødre) og hún heillaði mig gjörsamlega upp úr skónum.“

Berry hafði erindi sem erfiði. „Strax eftir þennan hádegisverð hringdi hún í umboðsmann minn og sagði honum að ég fengi hlutverkið. Ég er í skýjunum. Ég er mjög hrifin af konum og kvenleikstjórum. Þetta er lítil mynd um fólk, brot úr lífinu, og frábært mótvægi við myndir eins og X-Men. Mér finnst mjög gott að blanda þessu saman og svissa milli kvikmyndagreina og persónugerða.“

Langar stundum að öskra

Berry segir úrtölurnar sem hún fékk að heyra þegar hún lýsti áhuga sínum á að leika í mynd Bier dæmigerðar fyrir fordómana sem hún hefur mátt mæta á ferlinum. „Mér var sagt að það væri ómögulegt að láta mig leika eiginkonuna þar sem þá yrðu börnin að vera blönduð. Eiginmaðurinn mætti ekki vera svartur líka vegna þess að þá yrði þetta „svört“ mynd. Mig langar stundum að öskra þegar ég heyrði þetta og hugsaði með mér: „Jæja, þá byrjum við eina ferðina enn.“ Af hverju get ég ekki bara verið Halle Berry sem er nógu gömul til þess að leika móður og fengið hlutverkið út á það? Stundum nægir að spyrja svona til þess að fólk ranki við sér og spyrji á móti „Já, af hverju ættirðu ekki að geta það?“ Ég er enn að glíma við þetta í Hollywood.“

Hasarmyndin X-Men: The Last Stand var frumsýnd á kvikmyndahátíðinni í Cannes fyrir viku. Myndin er stjörnum prýdd og þær mættu flestar á frönsku Rivíeruna til þess að fylgja myndinni úr hlaði. Þórarinn Þórarinsson hitti stjörnufansinn að máli og fræddist bæði um gerð myndarinnar og einkahagi leikaranna.

Hugh Jackman hefur verið með í öllum X-Men myndunum enda leikur hann lykilpersónuna Wolverine. Kelsey Grammer, sem Íslendingar þekkja best sem snobbaða geðlækninn Frasier, er hins vegar nýliði í hópnum en hann er kynntur til leiks í nýju myndinni sem hinn loðni og bláleiti Dr. Hank McCoy, eða Beast eins og hann kýs að kalla sig þegar hann er í jötunmóð.

Kynþokkafull ofurmenni

Jackman og Grammer eru orðnir hinir mestu mátar. Þeir hittast af og til og voru á léttu nótunum í Cannes.
„Við komumst nær kjarna persónanna í þessari mynd,“ segir Jackman sem er þegar farinn að leggja á ráðin um sérstaka mynd um persónu sína, sjálfstætt framhald X-Men myndanna þar sem hann verður einn á báti.

„Við erum komin með nýjan leikstjóra og aðdáendur fyrri myndanna og kvikmyndaáhugafólk mun örugglega verða vart við einhverjar breytingar en það sem ég fann helst fyrir er að handritið er sterkara. Hugmyndin að því að það sé hægt að „lækna“ X-fólkið af ofurhæfileikum sínum er frábær og kristallar það sem X-Men sögurnar snúast um. Brett Ratner vildi gera X-Men kynþokkafyllri, fyndnari og tilfinningaríkari og ég held að honum hafi tekist það.“

Það er ansi mikil kynferðisleg spenna á milli persónanna í nýju myndinni og þær eru munúðarfyllri en áður. „Ég veit samt ekkert hvernig við náðum þessu fram þar sem ég kann ekkert að leika mig kynþokkafullan.“
„Hvað mína persónu snertir þá snýst kynferðislega spennan um það að hann hefur ekki fengið það lengi,“ segir Grammer og hlær. „Það gerir feldurinn, sjáðu til.“

Kostir og gallar erfðatækninnar

Genabreytingar og erfðatækni koma nokkuð við sögu í The Last Stand og Jackman tengir viðfangsefnið einkalífi sínu. „Erfðatæknin gerir okkur kleift að hafa ótrúlega mikil áhrif á líf okkar. Sumt er jákvætt en annað þykir ónáttúrulegt eins og hugmyndir um að breyta ákveðnum eðlisþáttum sem við fæðumst með. Þessi mál eru réttilega í umræðunni. Ég get nefnt sem dæmi að ég og konan mín höfum reynt tæknifrjóvgun. Það tókst að vísu ekki og við eigum tvö ættleidd börn.“

„Tæknifrjóvgunin virkaði hins vegar í mínu tilfelli,“ segir Grammer. „Egg úr konunni minni og sundkapparnir mínir voru leidd saman og við vorum svo heppin að fá leigumóður til að ganga með börnin okkar og nú á ég son og dóttur. Þetta er dásamlegt og er eitthvað sem við hefðum ekki getað gert án hjálpar.“

Hættuleg hvílubrögð

Leikkonan Famke Janssen snýr aftur sem Dr. Jean Grey í nýju myndinni. Hún vakti mikla athygli árið 1995 þegar hún lék rússneska morðingjann Xenia Onatopp á móti Pierce Brosnan í James Bond myndinni Goldeneye. Xenia átti það til að drepa menn í miðjum ástarleik með því að kremja þá á milli læra sér. Jean Grey setur Wolverine í sambærilega klemmu í The Last Stand í miklum ástarbríma og einhverjir hafa freistast til þess að ætla að þetta hvílubragð sé henni eðlislægt.

„Mér finnst það svo fyndið að fólk velti þessu fyrir sér. Eftir því sem ég kemst næst hefur fólk gert það í þessari stellingu öldum saman og þó ég hafi tekið Hugh á milli fóta minna þýðir það ekki að ég sé að kremja úr honum líftóruna eins og ég gerði í Goldeneye. Fyrir mér er þetta náttúruleg stelling og ég skil ekki alveg af hverju hún þykir tengja saman þessar tvær myndir eða persónur. Bond-myndin er 10 ára gömul og ég er alveg steinhissa á að fólk sé enn að tala um Xeniu þó mér þyki auðvitað vænt um það.“

Magneto kemur út úr skápnum

Tilraunir yfirvalda til þess að „lækna“ stökkbreyturnar í The Last Stand er grímulaus gagnrýni á þá tilhneigingu ákveðinna hópa til að steypa alla í sama mót og kallast til dæmis á við réttindabaráttu samkynhneigðra.
Sir Ian McKellen leikur skúrkinn Magneto sem berst með ofbeldi gegn lækningunni. Kellen hefur verið ötull talsmaður fyrir réttindum samkynhneigðra eftir að hann kom út úr skápnum og efniviðurinn heillaði hann að sjálfsögðu.

„Ég var ekki bundinn samningi um að gera þessa mynd og hefði ekki gert það ef handritið hefði ekki höfðað til mín. Sé fjörutíu ára saga Marvel myndasögublaðanna um X-Men skoðuð sést að ungir svertingjar, gyðingar og hommar hafa í gegnum tíðina lesið þær af mestum áhuga. Þeir hafa alltaf getað speglað sjálfa sig í stökkbreytunum þar sem þeir þekkja það af eigin raun hvernig það er að búa í samfélagi sem sendir þeim skýr skilaboð um að þeir séu öðruvísi, afbrigðilegir, og vill breyta þeim,“ segir McKellen.

„Til er fólk sem heldur að það sé hægt að lækna samkynhneigð. Það er engin munur á að halda því fram og segja að það sé hægt að lækna húðlit eða kynþátt einhvers. Þetta er þvæla en það er skelfileg staðreynd að það fyrirfinnast einstaklingar sem trúa þessu. Ég var mjög hrifinn af þessum þætti handritsins vegna þess að þetta er mikilvægt málefni. Ungt fólk mun sjá þessa mynd og fá þannig mikilvæg skilaboð.“

Fórnarlamb frekar en skúrkur

McKellen er ekki alveg tilbúinn til þess að gangast við því að Magneto sé hreinræktaður skúrkur. „Hann vill vissulega stjórna heiminum en ég lít frekar á hann sem fórnarlamb en ofurskúrk. Í fyrstu myndinni sjáum við hann leiddan í útrýmingarbúðir nasista ásamt foreldrum sínum. Slík reynsla setur auðvitað sitt mark á manneskjuna fyrir lífstíð. Ég þurfti að einbeita mér að því hvers vegna Magneto varð eins og hann er og ég held að við horfum alltaf skakkt á þetta. Maður á ekki að byrja á því að segja við sjálfan sig „ég fæddist illur“. Maður á að spyrja sig að því hvernig samband manns við móður manns var. Svarið liggur yfirleitt þar. Við eigum að spyrja okkur „af hverju gerði hann þetta?“ Hættum að tala um keisaraveldi hins illa og að Saddam Hussein sé vondur maður. Ekki byrja þar. Farið aftar og spyrjið hvað gerði hann eins og hann er og hvernig er það pólitíska umhverfi sem hann berst gegn? Heimurinn verður ekki betri fyrr en fólk áttar sig á þessu.“

Bandaríski leikarinn John C. Reilly kom til landsins í gær í tilefni af Listahátíð í Reykjavík. Reilly er alræmdur senuþjófur og hefur sýnt stórleik í kvikmyndum fjölda virtra leikstjóra en þrátt fyrir það er nafn hans ekki mjög þekkt. Andlitið þekkja hins vegar flestir. Þórarinn Þórarinsson ræddi við Reilly um ferilinn, frægðina og Ísland.

„Það er alveg rétt. Fjöldi fólks veit ekkert hvað ég heiti og áttar sig ekki á að ég er leikari. Það er gott og þannig vil ég hafa það,“ segir Reilly. „Þetta hefur samt aðeins verið að breytast enda hef ég leikið í fjörutíu kvikmyndum þannig að fólk er aðeins farið að kannast við nafnið. Ég tel það vera mjög mikilvægt fyrir leikara að geta komið áhorfendum á óvart. Þegar fólk þekkir nafn þitt og telur sig geta skilgreint þig og býst fyrirfram við einhverju frá þér er óhjákvæmilega erfiðara að koma að því úr óvæntri átt. Ég vona svo sannarlega að þetta svigrúm mitt sé ekki að hverfa.“

Útvarpsþáttur lifnar við á tjaldinu

Reilly er hingað kominn til þess að vera viðstaddur sérstaka forsýningu á nýjustu mynd Roberts Altman, A Prairie Home Companion, í Háskólabíói á sunnu­dagskvöld. Altman leikur sér í myndinni með útvarpsþáttinn A Prairie Home Companion sem hefur notið mikilla vinsælda í Bandaríkjunum frá árinu 1974.
Mynd Altmans er stjörnum prýdd að vanda enda sækjast leikarar eftir að fá að vinna með gamla manninum og auk Reillys fara Meryl Streep, Woody Harrelson, Tommy Lee Jones, Kevin Kline, Lindsay Lohan, Virgina Madsen og Robin Williams með hlutverk í myndinni. Reilly mun kynna myndina á sýningunni á sunnudaginn en hann er hæstánægður með hvernig tókst til.
„Við forsýndum hana um daginn og hún sló alveg í gegn og það besta var að eftir sýninguna sagði fólk að þetta hefði verið góður þáttur hjá okkur. Áhorfendum fannst þeir hafa verið að horfa á útvarpsþáttinn en ekki bíómynd. Það verður ekki öllu betra,“ segir Reilly.

Frábært að vinna með Altman

Reilly sparar ekki lofið þegar talið berst að Robert Altman. „Hann er frábær. Þegar ég var að leika í Streetcar named Desire á Broadway í fyrra hugsaði ég með mér að það væri tímabært að leika aftur í bíómynd og ég gerði lista yfir leikstjóra sem mig langaði til að vinna með. Altman var efstur á listanum og þremur dögum eftir að ég skrifaði listann hringdi hann í mig og bað mig um að vera í A Prarie Home Companion. Þetta var mjög magnað augnablik.“
Leikstjórnarstíll Altmans höfðar vel til Reillys sem leið afskaplega vel á tökustað. „Mér fannst ég ekki geta gert mistök alveg sama á hverju gekk vegna þess að Robert er alltaf að leita að mistökum. Hann er að sækjast eftir því óvænta og leggur mikið upp úr spuna. Hann leyfði okkur að fara langt út fyrir handritið þannig að mér fannst mjög gott að vinna undir hans stjórn.“

Gagnnjósnari og senuþjófur

Reilly var tilnefndur til Óskarsverðlauna sem besti leikarinn í aukahlutverki árið 2003 fyrir hlutverk sitt í dans- og söngvamyndinni Chicago og sýndi eftirminnileg tilþrif í myndum Pauls Thomas Anderson, Boogie Nights og Magnolia, en það má segja að með þeim myndum hafi hann fest sig í sessi sem skæður senuþjófur. Reilly og Anderson eru nánir vinir og leikarinn telur víst að þeir eigi eftir að vinna saman aftur.
Auk Altmans og P.T. Andersons hefur Reilly leikið undir stjórn ekki ómerkari kvikmyndahöfunda en Woody Allen, Martins Scorsese, Walters Salles, Terrence Malick og Brians De Palma. Hann segir það vissulega sérstakt að hafa kynnst þessum meisturum.
„Þetta eru allt ólíkir menn og þeir eyða ekki miklum tíma í bíó að horfa á verk annara ef þeir gera það yfirleitt. Ég er því svolítið eins og gagnnjósnari vegna þess að ég hef tekið eitthvað frá þeim öllum sem hinir vita ekkert um. Þegar ég kem á tökustað hjá Altman er ég með veganesti frá öllum þessum frábæru leikstjórum sem ég hef unnið með. Þetta er skemmtilegt þar sem ég þarf að endurstilla mig í hvert skipti og aðlagast nýjum stíl en það er hluti af starfi leikarans að laga sig að sýn leikstjórans.“

Þau hlutverk sem Reilly hefur tekið að sér á undanförnum árum virðast flest sérstaklega sniðin fyrir hann enda vandar hann valið vel. „Ég þekki leikara sem taka öllum tilboðum sem þeim berast. Ég geri það pottþétt ekki. Ég er varkár í þessum efnum og forðast það að endurtaka mig. Það er svo mikil vinna að gera bíómynd þannig að maður vill auðvitað hafa trú á því sem maður er að gera.“

Alsæll á Íslandi

Reilly kom til landsins í gær ásamt eiginkonu sinni Alison Dickey kvikmyndaframleiðanda. Leikarinn er vægast sagt uppveðraður yfir Íslandsheimsókninni enda hefur hann heyrt ýmislegt um land og þjóð. „Ég ætla að nota tímann vel. Ég hef ekki enn heyrt neitt slæmt um Ísland fyrir utan það að það geti orðið svolítið kalt. Ég hef líka séð fullt af góðum myndum frá Íslandi en af þeim hafði Nói albínói mest áhrif á mig. Frábær mynd.“

Reilly reynir að hafa dagskrá sína hér á landi eins óskipulagða og hægt er enda vill hann helst nota tímann til að skoða sig um á eigin forsendum. „Ég er mjög spenntur fyrir þessari heimsókn. Ég hef heyrt svo margt um Ísland svo lengi og vinir mínir dauðöfunda mig af því að vera kominn hingað, sérstaklega Paul Thomas Anderson. Honum hefur verið boðið hingað en þá komst hann ekki og hann sagði við mig um daginn að hann tryði því ekki að ég væri að fara til Íslands á undan honum.“

Eli Roth ber sterkar taugar til Íslands, en hann dvaldi hér um nokkurra vikna skeið á unglingsárunum og vann meðal annars á Ingólfshvoli í nágrenni Selfoss. Þar fékk hann hugmyndina að hryllingsmyndinni Cabin Fever sem síðar varð hans fyrsta leikstjórnarverkefni og sló hressilega í gegn árið 2002.

Varð ekki ríkur á Cabin Fever

"Vinsældir Cabin Fever gerðu það að verkum að mér buðust ótal verkefni og ég hellti mér út í mjög margt. Það er alveg eðlilegt, en þegar maður er búinn að vera að reyna að komast inn í þennan bransa allt sitt líf vill maður auðvitað helst hitta alla og komast yfir sem mest. Ég komst þó fljótt að raun um að ég gæti ekki gert tíu myndir í einu auk þess sem hlutirnir gerast hægt hjá kvikmyndaverunum. Ég var því orðinn óþolinmóður og ákvað að sleppa öllu og demba mér í að gera Hostel."

Eli bætir því við að þótt Cabin Fever hafi verið ódýr og hafi rakað inn peningum hafi hún ekki gert hann ríkan. "Það urðu margir ríkir á Cabin Fever en ég vil taka það fram að ég var ekki einn af þeim, en hún opnaði mér greiða leið inn í bransann."

Sá á kvölina sem á völina

Þegar Eli var að drukkna í öllum þessum verkefnum og vissi ekki hvað hann átti til bragðs að taka leitaði hann til Tarantinos. "Quentin bauð mér heim til sín að horfa á bíó en við vorum orðnir góðir vinir eftir að hann hreifst af Cabin Fever. Hann er einn fárra sem ég get leitað til með hvað sem er, enda voru aðstæður mínar svipaðar um þetta leyti og hjá honum eftir að Reservoir Dogs sló í gegn. Ég var kominn með fullt af tilboðum frá kvikmyndaverunum, meðal annars um að leikstýra The Dukes of Hazzard með Johnny Knoxville og Sean William Scott. Þannig að ég spurði Quentin hvað ég ætti að gera næst? Quentin benti mér á, sem ég vissi, að hver sem er gæti gert þessa mynd og ef ég vildi verða ný rödd í bransanum yrði ég að koma með eitthvað ferskt. Annars yrði ég bara einn af "þessum gaurum" og myndi ekki halda neinum sérkennum."

Sjúkleg hugmynd

Eli reifaði í framhaldinu hugmyndina að Hostel og þá varð ekki aftur snúið. "Quentin fríkaði út og sagði að þetta væri sjúkasta hugmynd sem hann hefði heyrt og hvatti mig til þess að skrifa handritið samstundis. Þegar Tarantino segir að hugmynd þín sé sjúk þá veistu að hún er sjúk og vel þess virði að vinna úr."

Tarantino vildi endilega leggja nafn sitt við myndina og ákvað að gerast meðframleiðandi. "Þetta var í desember fyrir ári, og það er ótrúlegt að það hafi tekist að klára þetta á einu ári og að myndin skuli vera tilbúin til frumsýningar. Ég byrjaði að skrifa í desember og skrifaði eins og brjálæðingur eitthvað um 20 blaðsíður á dag," segir Eli sem var strax ákveðinn í að hafa Íslending í einu aðalhlutverkanna.

"Ég skrifaði hlutverk Óla sérstaklega fyrir Eyþór Guðjónsson sem ég hafði kynnst þegar ég kom til Íslands að kynna Cabin Fever. Það var samt eitthvert hik á honum þannig að ég fékk íslenska leikara í áheyrnarprufur. Þá gaf Eyþór sig, skipti um skoðun og vildi ekki hleypa öðrum að og tók að sér hlutverkið."

Litríkur Íslendingur

Óli er mikill drykkju- og djammbolti sem sængar hjá öllum konum sem hann kemst yfir og sjálfsagt má lengi deila um hvort hann sé holdgervingur hins dæmigerða íslenska karlmanns.

"Ég bað menntamálaráðherrann ykkar, Þorgerði Katrínu, afsökunar á Óla og á því að hafa eyðilagt íslenska menningu út á við með honum. Hún sagði mér að þetta væri ekki alveg nákvæmt hjá mér og tók afsökunarbeiðnina til greina. Þegar ég hitti forsetann ykkar spurði ég hann hvort ég þyrfti ekki á náðun forseta að halda fyrir að gera þjóðinni þetta en hann hélt nú ekki. Sagði enga ástæðu til þess."

Það fer ekki mikið fyrir svokölluðum "bregðuatriðum" í Hostel enda segist Eli hafa takmarkaða trú á slíkum brellum í hryllingsmyndum. "Ef þú ert með fleiri en þrjú bregðuatriði í mynd þá treysti ég ekki þeim sem eru að gera þær. Ég vildi hins vegar fara hægt af stað í Hostel, byggja upp rólega stemningu og kippa svo fótunum undan áhorfendum. Það er bjart yfir Hostel framan af, miklir litir og við slökum á meðan við fylgjumst með hressum strákum í stelpuleit. Eyþór er mjög áberandi í appelsínugulu 66° Norður-úlpunni sinni og ég lét sauma íslenska fánann í öxlina á honum og passaði alltaf upp á að fáninn væri í mynd. Þegar Óli hverfur ásamt úlpunni fer allur litur úr myndinni líka og drunginn tekur yfir. Ég vildi að áhorfandinn færi í þessa ferð með gaurunum. Ferð sem byrjar á léttu nótunum og endar með skelfingu."

Peningaöflin skilja ekki hrylling

Eli gerði Cabin Fever fyrir frekar lítinn pening og það sama er að segja um Hostel. "Við hefðum getað eytt 20 milljónum dollara í Hostel en kusum að gera það ekki. Ódýrar hryllingsmyndir eru mjög oft góðar en það er ekkert skilyrði að þær séu það. Það auðveldar manni hins vegar vinnuna ef myndin er ódýr vegna þess að eftir því sem framleiðendur setja meiri pening í hana vilja þeir skipta sér meira af. Framleiðendur hafa stöðugar áhyggjur af fjöldanum en hryllingsmyndum er alls ekki ætlað að þóknast meirihlutanum. Hryllingsmyndir fá aldrei háa einkunn í áhorfendakönnunum og prufusýningum. Þær eiga heldur ekki að gera það. Bestu meðmæli sem hryllingsmynd getur fengið eru þau að fólk segi "ekki fara og sjá þessa mynd". Þetta er kjarninn í hryllingsmyndunum og þetta eru þau viðbrögð sem þær eiga að framkalla en kvikmyndaverin skilja þetta ekki. Það má aldrei feta öruggar slóðir við gerð hryllingsmynda. Saw sló í gegn öllum að óvörum, en þar gættu menn þess vandlega að taka sénsa í stað þess að halda sig á troðnum slóðum."

Íhaldssöm kvikmyndagrein

Þótt hryllingsmyndin sé á yfirborðinu ögrandi kvikmyndagrein er hún sjálfsagt um leið sú íhaldssamasta. Hún ýtir yfirleitt undir hefðbundin vestræn fjölskyldugildi og oftar en ekki eru fórnarlömb morðingjanna í hryllingsmyndum unglingar sem stunda kynlíf og nota eiturlyf. Þá getur það kostað mann lífið að fara í sturtu eftir að hafa stolið peningum frá vinnuveitanda sínum eins og Janet Leigh komst svo óþægilega að í Pshyco eftir Alfred Hitchcock. Í hryllingsmyndunum deyja þeir sem stíga út fyrir ramma borgaralegra laga og gilda.

Eli viðurkennir fúslega að það megi greina ákveðna ádeilu í Hostel. "Við flækjumst með mönnum sem geta ekki fengið nóg af kynlífi, dópi og brennivíni. Þeir fara land úr landi og ekkert er nógu gott og nógu mikið fyrir þá. Þeir vilja alltaf meira. Stelpurnar sem þeir sofa hjá eru ekki raunverulegar stelpur í hugum þeirra. Þær eru bara viðföng eða hlutir til þess að fá útrás á. Þegar þeir eru í Amsterdam eru þeir alveg stjórnlausir í einhvers konar Disneylandi sem er bannað börnum. En sök bítur sekan og dæmið snýst við þegar þeir verða viðfangsefni glæpamannanna. Þá eru þeir allt í einu orðnir leikföng, söluvara eins og stelpurnar sem þeir horfðu á í gluggum hóruhúsanna í Amsterdam. Stelpurnar sem þeir halda að þeir séu að leika sér með í Slóvakíu eru þvert á móti að selja þá og líkama þeirra."

Langar í afslöppun á Íslandi

Eli segir að framundan hjá sér sé ekkert nema kynningarvinna í kringum Hostel. "Ég er búinn að ferðast um Bandaríkin og nú bíður allur heimurinn. Það er búið að taka mig heilt ár að gera þessa mynd og nú ætla ég að gefa mér góðan tíma til þess að fylgja henni eftir og ekki síst að fylgjast með áhorfendum horfa á hana en ég hef ofboðslega gaman að því að fylgjast með því hvernig fólkið í salnum bregst við myndum mínum. Þegar þessu er lokið langar mig mest til þess að koma til Íslands og slappa vel af. Fara í ræktina í Laugum, borða skyr, eyða tíma á Ingólfshvoli og fara á hestbak. Ég á hest á Ingólfshvoli sem heitir Bára og það skemmtilegasta sem ég geri er að fara í reiðtúra."

Eli segist leggja mikið upp úr því að vera sjálfs síns herra og ætli að festa vinnuferlið sem hann notaði við gerð Hostel í sessi. "Ég er kominn með kerfi og framvegis vil ég gera myndir eins og ég gerði Hostel. Einbeita mér að einni mynd, gera hana í einum rykk og slappa svo af á milli. Gangi Hostel vel treysti ég mig enn frekar í sessi og fæ tækifæri til að gera fleiri myndir."

Hrollvekjan fær frí

Eli segist gera ráð fyrir að gefa hrollvekjunni frí í bili þegar hann verður búinn að fara alla leið með Hostel. "Ég elska hrylling og er mjög hrifinn af verkum Roberts Rodriguez og Sams Raimi. Ég er góður í hryllingi en geri ekki ráð fyrir að gera aðra blóðuga hryllingsmynd á næstunni. Ég mun samt alltaf halda áfram að gera hryllingsmyndir en ætla ekki að festast í þessari grein. Það er meira í mig spunnið en svo og tilboðin sem ég hef fengið frá kvikmyndaverunum sýna að þar er fólk á sömu skoðun. Ég gæti til dæmis vel hugsað mér að gera víkingamynd ef ég dytti niður á góða sögu. Ég er byrjaður að lesa Íslendingasögurnar og líst mjög vel á."

Þegar Eli er bent á að Egils saga sé tvímælalaust hressilegasta sagan og persóna Egils bjóði upp á ótal möguleika ekki síst þar sem hann sé aðaltöffari Íslendingasagnanna og sá eini sem ekki var drepinn. "Nú, fór Egill alltaf til
útlanda að berjast og hélt friðinn heima? Sniðugt. Þetta er ekki ósvipuð hugmyndafræði og í Hostel. Farðu til útlanda til að drepa. Það virkar."

Metsöluhöfundurinn Þráinn Bertelsson sendir frá sér nýja skáldsögu í haust. Bókin heitir Valkyrjur og er sakamálasaga þannig að það má segja að Þráinn sé á svipuðum nótum og í fyrra. Þá sló hann í gegn með reyfaranum Dauðans óvissi tími sem var innblásinn af íslenskum veruleika og vakti með verki sínu bæði mikla athygli og nokkra úlfúð.
Það má segja að dæmið hafi nú snúist við en brotthvarf Davíðs Oddssonar úr íslenskum stjórnmálum sem var kunngjört í vikunni minnir um margt á svipaðan atburð sem Þráinn lýsir í Valkyrjum. Lífið virðist því vera farið að stæla Þráinn en ekki öfugt.

Trúir ekki á tilviljanir

"Ég er svo gamall að það kemur mér ekkert á óvart lengur," segir Þráinn þegar hann er spurður hvort sér hafi brugðið við yfirlýsingu Davíðs Oddssonar fyrr í vikunni.
"Ég reyni að skrifa eitthvað sem endurspeglar þjóðfélagið og þá aðallega það sem hefur gerst. Þá liggur í hlutarins eðli, ef maður er á réttu róli, að maður endurspegli framtíðina að einhverju leyti. Það sem kom mér kannski á óvart var að þessi atburður þegar utanríkisráðherra sagði af sér skyldi verða jafn bjánalegur og ég er að lýsa í nokkurs konar háðsádeilu. Þaðan sem ég sit tekur engu tali að slíkar tilviljanir eigi sér stað að menn hætti í pólitík og setjist í Seðlabankann af því að seðlabankastjóri hafi ákveðið, af tilviljun, að það henti honum að hætta nokkrum mánuðum fyrr en hann á að gera og að um síðustu mánaðamót hafi laun bankastjóra hækkað um 27%. Að vísu sagði ég ekki fyrir um þetta með launahækkunina enda verður maður, þegar maður er rithöfundur, að passa sig á því að verða ekki of fáránlegur. Þá missa lesendur traust á manni en þetta er nokkuð sem stjórnmálamenn mættu læra af rithöfundum. Ég get þó í raun og veru ekki á neinn hátt glaðst yfir þessu vegna þess að þegar maður er að deila á samfélag sitt er maður að gera það meðfram í þeim tilgangi að það þróist ekki á þann veg sem maður heldur að það muni gera ef haldið er áfram á sömu braut og maður er að vara við. Það fylgir því engin sérstök ánægja að sjá að þróunin er enn vitlausari en manni sjálfum datt í hug."

Er enginn bjáni

Þráinn segir að Valkyrjur sé sakamálasaga en um leið annað og meira. "Þetta er reyfari, spennusaga og glæpasaga en um leið, frá minni hálfu, grafalvarlegt bókmenntaverk af því að ég held að allar tegundir bókmennta eigi rétt á sér og þetta er sú tegund bókmennta sem ég er að skemmta mér við að vinna í um þessar mundir. Það er svo skrýtið með mig að ég vel mér greinar sem hin svokallaða intelligensía hefur yndi af því að fordæma. Ég gerði á sínum tíma gamanmyndir sem fjölluðu um það sem ég sá í kringum mig en þurfti inni á milli að gera myndir eins og Magnús og Skammdegi til þess að sanna að ég væri ekki hálfviti."
Þráinn sló eftirminnilega í gegn með endurminningabók sinni Einhvers konar ég fyrir tveimur árum og fylgdi henni svo eftir með reyfaranum Dauðans óvissi tími og nú Valkyrjum.
"Ég byrjaði á endurminningunum vegna þess að mér þótti rétt að gefa út bók með tilheyrandi bókmenntalegum tilþrifum áður en ég byrjaði á glæpasögunum. Bara til að minna á að ég sé ekki bjáni. Annars eru góðar bækur þannig að þær er hægt að lesa á mörgum plönum; sem spennusögu, heimspeki eða lífsspekirit og ádeilurit á þjóðfélagið. Það verður með öðrum orðum að finna í góðri skáldsögu öll þau fjörefni sem eru nauðsynleg lífi mannsins og lífs í bókmenntunum."

Hefur rokselt bækur og bíómiða

Þráinn hefur átt góðu gengi að fagna á síðari hluta rithöfundarferils síns en minnist þó kvikmyndagerðaráranna með hlýhug þó hann hafi á síðustu tveimur árum sent frá sér tvær bækur, selt þær í tæplega 30.000 eintökum og fengið lof gagnrýnenda.
"Kvikmyndagerðin hlýtur að hafa gengið alveg rosalega vel þar sem ég var í þessu í aldarfjórðung án þess að fara á hausinn. Ég þarf alltaf að banka í tré þegar ég rifja það upp. Í kvikmyndagerðinni háði það mér að þurfa að fara í gegnum einhverjar úthlutunarnefndir til þess að ná til fólks. Það tókst nú engu að síður en ég var alltaf með skömmtunarstjórana á móti mér. Bækur get ég skrifað án þess að sækja um leyfi til þess til úthlutunarnefnda. Almenningur tekur þessum bókum vel af tveimur ástæðum; fólk finnur að ég er að reyna að tala við það. Að ég á erindi við mannskapinn og er einn af hópnum. Ég er ekki að tala niður til fólks um einhverja sérfræðilega hluti eða fagurfræði sem kemur fáum við. Ég er að fást við sammannlega reynslu okkar sem erum að reyna að þrauka hérna norður í ballarhafi og er voða þakklátur fyrir að vera nógu vitlaus til að fólk hafi gaman af."

Dásamlegt rithöfundalíf

"Það er dásamlegt að vera rithöfundur og einhvern tíma þegar mér dettur í hug að skrifa fornsögu læt ég menn berjast. Ég byrja kannski með 140 menn en líst ekkert á það og skrifa því 1.400 menn inn í staðinn. Það kostar ekki neitt en við erum að tala um 100 milljónir sem ég þyrfti að útvega til að bæta við þessu eina núlli í kvikmynd. Bækur eru mjög heillandi og ég hef hugsað mér að skrifa fimm sakamálasögur um eitt og annað í þjóðfélaginu. Næst ætla ég að fjalla um það sem ég held að sé mesti vágestur í íslensku samfélagi. Það er ekki kvótakerfið heldur eiturlyf og ég ætla að skrifa bók sem heitir í bili Engill dauðans. Allt er þetta háð því að mér endist aldur og heilsa en ég treysti mér samt ekki til að halda endalaust áfram í þessu formi. Sakamálasagan er ofsalega spennandi form og ég held að fáir geri sér grein fyrir hversu erfiður bragarháttur þetta er. Sakamálasöguformið er mjög takmarkandi og ég held að sakamálasaga sé erfiðasta bókmenntaformið sem maður getur fundið sér. Það er að segja ef maður telur sig eiga eitthvert annað erindi en að skapa gæsahúð og eftirvæntingu."

Stingur prjónum í dúkkur

Þegar Dauðans óvissi tími kom út í fyrra var talað um hana sem lykilróman, að í henni væri Þráinn að fjalla um þekkta raunverulega einstaklinga undir rós. Þetta er þó hvergi nærri svona einfalt.
"Auðvitað minnir Haraldur í Þjóðbankanum á Björgólf í Landsbankanum en ég geri í raun og veru ekkert sem er ljótara en það að ég nota þau áhrif sem umhverfið hefur á mig og skrifa út frá þeim. Jökull Pétursson, forsætisráðherra í Valkyrjum, er ekki Davíð Oddsson. Ég hef hins vegar haft Davíð Oddsson fyrir augunum sem forsætisráðherra lengur en nokkurn annan og hann hefur haft meiri áhrif á minn hugarheim en nokkur annar forsætisráðherra. Ég skrifa um það sem kemur úr mínum hugarheimi. Ég sit ekki með myndavél fyrir utan heimili Davíðs og ljósmynda hann. Ég hef ekkert þegið frá honum sem hann og fjölmiðlar hafa ekki geislað yfir mig. Mér leiðist þessi barnalega afstaða að maður stundi einhvers konar vúdú með því að búa til dúkkur, bókmenntalegar eftirlíkingar og stinga þær með bókmenntalegum títuprjónum. Ég er bara rithöfundur, ekki vúdúlæknir."

"Já. Það má alveg kalla okkur viðundur," segir sirkusstjórinn Jim Rose sem kom til landsins í fyrradag ásamt fimm furðufuglum en hópurinn mun leika kostulegar og á köflum brenglaðar listir sínar á Broadway á fimmtudaginn.
Það er óhætt að segja að sýning Jims sé ekki fyrir viðkvæma og aldurstakmark er því 18 ár en auk þess sem furðufyrirbærin hans setja músagildrur á tungur sínar, gleypa rakvélablöð og herðatré lyfta þau rafgeymi úr bíl með geirvörtum sínum og skjóta sér úr fallbyssu.

Kynjabarátta í reiptogi

Rose segir að þetta sé aðeins brot af því sem hann ætlar að bjóða upp á á Broadway og nefnir sérstaklega nýtt atriði sem verður frumreynt á Íslandi.
"Við ætlum að fá það á hreint í eitt skipti fyrir öll hvort kynið er sterkara með því að leiða saman karl og konu og láta þau fara í reiptog með kynfærum sínum. Þetta hefur aldrei verið gert áður og ég er mjög forvitinn að sjá hvernig þetta fer."
Fulltrúi kvenþjóðarinnar í þessu reiptogi er Amber Pie, 22 ára gömul klámmyndaleikkona, sem er ný í sirkusnum. Amber mun einnig lyfta lóðum með brjóstunum og leika listir sínar með svipu. Rose bætir því svo við að einn heppinn áhorfandi fái að eyða klukkustund baksviðs með Amber að sýningu lokinni. "Það má ræða bókmenntir við hana ef viðkomandi vill það en það er alveg inni í myndinni að láta hana lemja sig með svipunni eða ganga jafnvel enn lengra."

Óvinsæll hjá bókstafstrúarfólki

Þrátt fyrir að sirkusinn sé oft á tíðum yfirgengilegur segist Jim ekki finna fyrir miklu andstreymi. "Auðvitað heyrir maður alltaf einhverjar neikvæðar gagnrýnisraddir en það eru helst hægrisinnaðir, kristnir bókstafstrúarmenn sem eru á móti mér. Mér hefur verið stungið í steininn af og til og við vorum bönnuð á Nýja Sjálandi um tíma en það er allt í góðu núna."
Gagnrýnendur jafn ólíkra miðla og MTV og The Wall Street Journal hafa hlaðið sirkusinn lofi og Jim finnst ekkert sjálfsagðara enda segist hann bjóða upp á sýningu á heimsmælikvarða:
"Ég vek líka ekki jafn mikla hneykslan nú og áður en það þýðir ekki að sirkusinn hafi breyst heldur hefur heimurinn breyst. Það hefur líka haft sitt að segja að ég hef leikið í X-Files þáttum og við komum við sögu í Simpsons þætti þar sem Hómer var skotið úr fallbyssu. Þegar maður tengist því sem er efst á baugi í poppmenningunni öðlast maður ákveðið gjaldgengi og er tekinn í sátt."
Jim segir að þrátt fyrir það að við lifum á tímum þar sem allt er leyfilegt eigi hann erfiðar uppdráttar í heimalandinu eftir að George W. Bush varð forseti. "Það var vissulega auðveldara að komast upp með furðulega hluti í stjórnartíð Clintons. Ég er með háskólapróf í stjórnmálafræði og hef unnið fyrir CNN og það kom mér í bobba fyrir síðustu kosningar vegna þess að ég er alls ekki hrifinn af Bush."

Kjötkveðjuhátíð hins undarlega

Jim byrjaði með sirkusinn sinn árið 1991 en hafði áður unnið fyrir aðra og meðal annars stundað stökk yfir kúahóp á mótorhjóli en það var einmitt eftir slys í þeirri grein sem hann þurfti að hægja á sér og þá gerðist hann sirkusstjóri. "Ég gleypi enn rakvélablöð og sé um að keyra grínið á sviðinu áfram."
En fólki hlýtur að ofbjóða margt af þessu enda virðist sumt vera á mörkum þess sem hægt er að bjóða mannslíkamanum upp á? "Það er alltaf eitthvað að gerast alls staðar út um allan heim og þú hefur val. Þú getur kosið að horfa eða sleppt því. Við bjóðum upp á allt; stóra skammta af gríni, öfgakenndum atriðum og kynlífi. Sirkusinn minn er suðupottur, kjötkveðjuhátíð hins undarlega. Við breytum sviðinu í allsherjar salat. Það munu allir sjá eitthvað við sitt hæfi hjá okkur. Eitthvað fallegt, eitthvað kynæsandi og eitthvað fyndið. Það er svo misjafnt hvað fer fyrir brjóstið á fólki en þegar það kemur að einhverju sem þú þolir ekki skaltu líta undan og horfa á hina í áhorfendahópnum fylgjast með ósköpunum."

Malaði Ben Affleck í póker

Jim er með eigin sjónvarpsþátt í Bandaríkjunum, skrifar bækur og hefur ofan af fyrir sér með ýmsu öðru en sirkusnum. "Ég held að það standi til að sýna þáttinn minn í íslensku sjónvarpi. Tökuliðið mitt ætlar að mæta á Broadway og taka upp efni fyrir þáttinn þannig að þeir sem vilja komast í sjónvarp sem fer út um allan heim ættu ekki að láta sig vanta á sýninguna."
Jim er einnig öflugur pókerspilari og segist vera í hópi þeirra 40 bestu í Bandaríkjunum. "Ég er fjóra mánuði á ári að spila í Las Vegas. Ég er atvinnuspilari og spila til þess að vinna. Ég hef ágætis tekjur upp úr þessu og ég vann til dæmis 11.000 dollara af Ben Affleck ekki alls fyrir löngu. Hann er ekki góður tapari og svipurinn á honum þegar hann sá spilin mín var eins og hann hefði fundið fingur fljótandi í Kókinu sínu. Ég hef líka náð 6.000 dollurum af Spider-Man, honum Tobey Maguire."
Jim fór út að borða á Apótekinu á miðvikudagskvöld og skrautlegur hópurinn vakti að vonum athygli. Gengið ætlaði í Bláa lónið í gær en Jim ætlar svo að nota föstudaginn til að renna fyrir fisk og spila golf. "Ég verð að veiða silung áður en ég fer heim. Það er eitthvað sem ég geri í öllum löndum sem ég heimsæki," segir Jim sem hefur farið í níu heimsreisur með sirkusinn og segist vera hæst ánægður með að vera kominn til Íslands."

Brain Police hitar upp

Sirkus Jim Rose hefur hitað upp fyrir heimsþekktar hljómsveitir á borð við Korn, Nine Inch Nails og Marilyn Manson og hann er góðkunningi fjölmargra rokkhunda. Nú er hann hins vegar aðalnúmerið og því hefur verið gengið frá því að rokkhljómsveitin Brain Police hiti upp fyrir hann á Broadway.
Strákarnir í þeirri sveit kunna upp á hár að kynda undir lýðnum þannig að það er engin hætta á öðru en að mannskapurinn verði vel með á nótunum þegar Jim stígur svo á svið með Amber og öllum hinum furðufuglunum sínum sem ætla að bera mergjað salat á borð fyrir þá sem treysta sér í geggjunina.

Það er óhætt að segja að bandaríski spéfuglinn Jim Rose hafi farið eigin leiðir í skemmtanabransanum en hann hefur vakið heimsathygli með sirkusnum sínum þar sem hann leiðir undarlegt fólk fyrir áhorfendur og lætur það fremja ýmsa stórundarlega gjörninga sem engum heilvita manni dytti í hug að reyna að leika eftir.

Sirkusinn hefur heldur betur komið Rose á kortið en hann er með eigin sjónvarpsþætti, hefur skrifað metsölubækur og leikið í kvikmyndum, tölvuleikjum og sjónvarpsþáttum. Nægir þar að nefna leik hans í The X-Files auk þess sem sirkusinn hans hefur komið við sögu í þætti um Simpson-fjölskylduna.

Langþráð Íslandsheimsókn

Rose hefur lengi haft hug á því að sækja Ísland heim og lætur loks af því verða í sumar. "Ég hef farið í níu heimsreisur með sirkusinn og að þessu sinni vildi ég endilega koma við á Íslandi", segir bandaríski furðufuglinn Jim Rose sem hefur vakið mikla athygli með furðufuglasýningu sinni sem hann kallar Sirkus Jim Rose.
"Ég gaf út bók ekki alls fyrir löngu og útgefandinn minn var um svipað leyti að gefa út bók um Ísland. Bókin vakti strax athygli mína og eftir að ég las hana hef ég lesið miklu meira um landið og er orðinn mjög forvitinn."

Jim treður upp á Broadway þann 28. júlí með sex manna fyrirbæragenginu sínu en ætlar einnig að nota Íslandsheimsóknina til þess að kynna sér land og þjóð. "Maður fer örugglega eitthvað út í sveit og svo ferður maður eitthvað fullur og timbraður í Reykjavík."

Það er óhætt að segja að sýning Jims sé ekki fyrir viðkvæma og aldurstakmark er því 18 ár en auk þess sem furðufyrirbærin hans setja músagildrur á tungur sínar, gleypa rakvélablöð og herðatré lyfta þau rafgeymi úr bíl með geirvörtum sínum og skjóta sér úr fallbyssu. Þetta er aðeins brot af því sem Rose ætlar að bjóða upp á á Broadway og hann segist stefna að því að brydda upp á einhverjum nýjungum fyrir Íslendinga.

Klámstjarna og sirkusdrottning

"Ég er að láta finna rafknúna sláttuvél fyrir mig og að öllum líkindum munn einn manna minna tylla henni á efri vör sína. Annars er ég alltaf að breyta um mannskap og atriði. Þegar ég kem til Íslands verður glæsileg sirkusdrottning, BeeBee, í för með mér. Hún er gullfalleg og við munum skjóta henni úr falbyssu þannig að það má segja að hún leysi Hómer Simpson af í því atriði þar sem hann kemur ekki með okkur." Rose bætir því við að BeeBee geri ýmsar aðrar kúnstir með kynfærum sínum en nánari útlistanir á því eiga ekki heima í jafn sómakæru blaði og Fréttablaðinu.
"Hinn gullfallega og glæsilega Amber lætur einnig til sín taka með okkur. Hún er 22 ára og hefur leikið í nokkrum klámmyndum. Hún leikur listir sínar með svipu og lyftir lóðum með brjóstunum. Í lok sýningarinnar dreifum við svo helling af smokkum yfir áhorfendur og sá sem er svo heppinn að fá bláan smokk fær að eyða klukkustund með Amber baksviðs. Amber kann einnig mjög vel við konur þannig að það breytir engu þó blái smokkurinn falli ekki karlmanni í skaut. Verði kona fyrir valinu má svo alltaf skoða skipti og fá einhvern kraftakarlinn til að hlaupa í skarðið fyrir Amber," segir Rose og hlær svo óræðum hlátri að það er ekki nokkur leið að átta sig á hvort honum sé alvara.

Heimsfrægur eftir mótorhjólaslys

Rose vann árum saman í sirkus áður en hann sló í gegn undir eigin nafni. "Ég þvældist með en var mest í því að selja kók og pulsur á sýningum þangað til ég hækkaði í tign og varð áhættuleikari með það hlutverk að stökkva á mótorhjóli yfir 48 bíla. Ég lenti einu sinni mjög illa og þar með var endir bundinn á þennan feril minn. Þá fór ég að þróa sýninguna mína og stjórna nú vinsælasta sirkus Bandaríkjanna."

Jim er óspar á lýsingarorðin þegar hann lýsir því sem hann hefur upp á að bjóða. "Við færum ykkur fegurð, kynlíf og hefðbundin sirkusatriði. Sumt er vissulega sjokkerandi en þetta er fyrst og fremst grín. Af og til gerum við eitthvað sem gengur alveg fram af fólki en þetta smellur saman í eina heild og stórkostlega skemmtun. Þetta er yfirgengileg furðufuglasýning en við tökum okkur aldrei of hátíðlega. Þetta er groddalegur kabarett og það má aldrei gleyma því að þetta er grín. Áhorfendur hlæja mikið og við erum að draga fram fegurðina í því sem er kynþokkafult og nærgöngult. Sýningin er mjög hröð og það er eitthvað að gerast í öllum hornum á sama augnabliki. Þetta er kraftaverkasýning sem jafnast á við það magnaðasta úr Biblíunni og þó miðinn tryggi fólki sæti þá getið þið bókað það að þið sitjið spennt á brúninni frá upphafi til enda."

Það skemmtiegasta sem ég geri er að fylgjast með áhorfendum horfa á ósköpin, líta undan og loka augum. Það er það eina sme fólk getur gert þegar því ofbýður en þegar upp er staðið er þetta bara létt geggjað grín."

Simon Le Bon hefur verið í forsvari fyrir hljómsveitinni Duran Duran í rúm 20 ár. Sveitin mun spila á tónleikum á Íslandi í júní en þeirra hefur verið beðið með eftirvæntingu síðan á níunda áratug síðustu aldar. Þórarinn Þórarinsson ræddi við söngvarann um forna frægð og bjarta framtíð Duran Duran sem tekur sér langlífi Rolling Stones til fyrirmyndar.

Breska hljómsveitin Duran Duran er væntanleg til landsins í júní eins og alþjóð veit og mun spila á tónleikum í Egilshöll þann þrítugasta júní. Íslenskir aðdáendur Duran Duran hafa beðið þeirra í ofvæni í rúm 20 ár en þeir létu þó ekki sjá sig þegar sveitin var á hátindi frægðar sinnar. Simon segist þó fullmeðvitaður um að nærveru þeirra hafi lengi verið óskað. "Það hefur samt aldrei áður komið til tals að fara til Íslands og ég hlakka mikið til."

Vinsældirnar breyttust í geðveiki

Duran Duran sló í gegn með fyrstu stóru plötunni sinni sem bar nafn sveitarinnar árið 1981 og vinsældunum var fylgt eftir með fullum þunga árið 1982 með breiðskífunni Rio, Seven and the Ragged Tiger, sem almennt er talin besta plata Duran Duran, ári síðar og svo kom tónleikaplatan Arena út árið 1984 en þá var sveitin á hátindi frægðar sinnar. En var þetta ekki of mikið og má kannski segja að sveitin hafi brennt sig upp á of stuttum tíma?

"Unnum við of mikið eða vann ég of mikið? Ég veit það ekki, maður gerir eins mikið og maður getur og við unnum vissulega mikið. Það var svo árið 1984 sem við fundum að langþreyta var farin að gera vart við sig og við sögðum við sjálfa okkur að þetta væri orðin geðveiki. Við vorum of mikið í sviðsljósinu og vissum að þetta myndi enda með því að allir fengju ógeð á okkur og þess vegna skiptum við liði og stofnuðum hljómsveitirnar Arcadia og Power Station."

Upplausn og stefnubreyting

Bassaleikarinn John Taylor og gítarleikarinn Andy Taylor gengu til liðs við söngvarann Robert Palmer og spiluðu amerískt iðnaðarrokk í Power Station á meðan Simon, hljómborðsleikarinn Nick Rhodes og trommarinn Roger Taylor voru á rólegri nótum í Arcadia. "Roger ákvað síðan að koma ekki aftur í Duran Duran og Andy fór svo sömu leið í framhaldinu en þessar ákvarðanir þeirra snerust um allt önnur mál," segir Simon og vill ekki eyða mörgum orðum í upplausn sveitarinnar.

Simon, John og Nick héldu áfram að starfa undir merkjum Duran Duran og gáfu út breiðskífuna Notorious árið 1986. Platan er metnaðarfull og vönduð en ansi frábrugðin Seven and the Ragged Tiger og það má segja að hún sé frekar rökrétt framhald af því sem Nick og Simon voru að gera í Arcadia.

"Á Notorius vorum við að teygja Duran Duran-sándið eins langt og við gátum. Ég var mjög upptekin af textum og melódíu á þessum tíma en það eru takmörk fyrir því hversu langt þú getur farið með melódíuna, nema auðvitað að þú sért Björk. Þá geturðu gert allan andskotann og allt sem þú vilt. Björk er yndisleg og við elskum hana allir. Hún er mjög góður vinur okkar."

Aðdáendurnir björguðu bandinu

Það eru líklega fáar hljómsveitir sem geta státað af jafn tryggum aðdáendum og Duran Duran en ótrúlega stór hópur hefur staðið með þeim í gegnum súrt og sætt og keypt plöturnar þeirra þrátt fyrir alls konar manna- og stefnubreytingar. "Aðdáendur okkar eru alveg ótrúlegir og þeir héldu okkur saman. Þegar John hætti í bandinu á árunum 1997 til 2001 leið mér oft mjög illa. Þetta voru erfið ár og sveitin hefði getað lagt endanlega upp laupana hvenær sem var. Þá voru það aðdáendurnir sem héldu okkur virkilega saman."

Simon segist oft finna fyrir því að aðdáendur Duran Duran virði þá félaga fyrir að hafa aldrei lagt árar í bát. "Þetta er mjög skemmtilegt og það hefur komið mér á óvart hversu traustir aðdáendur okkar eru. Ég man eftir dómi frá því við vorum að byrja. Ég held að hann hafi birst í NME en þar sagði að tónlist okkar væri eins og gárur í gruggugri tjörn og að hún væri svo gagnsæ að hún myndi gleymast á einu ári.
Í fyrra las ég það svo í Daily Telegraph í umsögn um nýju tónleikaferðina okkar að eins undarlega og það kynni að hljóma þá yrðum við ef til vill næstu Rolling Stones Bretlands hvað úthald varðar. Ég veit ekki hvort þetta mun ganga svo langt en það var frábært að sjá að einhver sá enn lífsmark með okkur."

Lífsháski og lífsgleði

Aðdáendur Wham og Duran Duran háðu heilagt stríð á Íslandi á gullöld hljómsveitanna og Simon segist ekki hafa farið varhluta af þessum deilum sem hafi einnig geysað á heimavelli. "Þegar ég var að að keppa í kappsiglingu á skútunni Drum og hún sökk og ég drukknaði næstum því þá sást til kafbáts merktum Wham! í nágrenninu," segir Simon og hlær en þessi brandari segir líklega meira en þúsund orð um stöðu mála í þá daga.

Simon segist aðspurður ekki sakna gömlu, góðu dagana og er mjög afdráttarlaus. "Nei. Ég er ekki sú manngerð sem festir sig í nostalgíu en ég lít stundum til baka og brosi yfir öllu sem við gerðum í gamla daga en ég á mér líka líf núna. Ég er í frábærri hljómsveit og við erum að gera frábæra nýja tónlist og getum spilað á tónleikum fyrir fólk sem vll sjá okkur hér og nú. Svo á ég fjölskyldu þannig að ég á mér líf."

Klikka ekki á gömlu lögunum

Þegar vinsældir Duran Duran voru sem mestar var sveitin fengin til að semja titillag James Bond-myndarinnar A View to a Kill. Það var mikið gert með það í fjölmiðlum á sínum tíma að þetta væri nánast lokatakmark strákanna þar sem þeir væru allir miklir James Bond-aðdáendur. Simon dregur úr þessu og finnst umræðan hafa verið orðum aukin. "Tjah... ég er mjög hrifinn af James Bond sem slíkum. Las bækurnar og hafði gaman af gömlu myndunum með Sean Connery. Annars fannst okkur það bara góð hugmynd að blanda saman Duran Duran og Bond og kýldum á það og það virkaði vel."

Simon segist geta lofað gömlum aðdáendum sínum að þeir muni fá að heyra alla helstu slagara Duran Duran í Egilshöll í sumar. "Við verðum með gamalt efni og nýtt í bland enda erum við nýbúnir að gefa út góða nýja plötu. Við munum að sjálfsögðu ekki svíkja ykkur um Save a Prayer." Save a Prayer er sjálfsagt eitt vinsælasta "kveikjaralag" níunda áratugarins en Simon bendir á að þeir sem reykja ekki geti bara kippt farsímunum sínum upp úr vasanum og kveikt ljósið á þeim þegar þeir byrja að spila lagið.

Gaman að gera eitthvað nýtt

Þegar Simon er beðinn um að líta um öxl yfir ferilinn og plöturnar og nefna einhverja plötu sem er í sérstöku uppáhaldi hjá sér segir hann að engin eldri plata sé sér hjartfólgnari en önnur. "Nýja platan okkar er mér mjög kær og okkur finnst hún sérstök þar sem hún sannar að við höfum hæfileika til þess að lifa af. Hún er ný og við njótum þess að spila nýtt efni þannig að þegar við gerum næstu plötu þá mun okkur þykja enn vænna um hana," segir Simon Le Bon sem þarf ekki að lifa á fornri frægð Duran Duran þar sem bæði hann og félagar hans fjórir eru enn í toppformi.

Sænski leikarinn Björn Almroth hefur vakið verðskuldaða athygli fyrir leik sinn í hinni umdeildu kvikmynd Ett hål i mitt hjärta eftir Lukas Moodysson. Hann var viðstaddur frumsýningu myndarinnar í Háskólabíói og svaraði spurningum áhorfenda að lokinni sýningu. "Þetta var fínt," segir Björn um stemninguna í salnum, "en það var greinilegt að fólki var nokkuð brugðið. Það er alveg eðlilegt og ég er orðinn vanur því."

Björn leikur unglingspilt sem býr hjá föður sínum sem framleiðir klámmyndir frammi í stofu á meðan drengurinn lokar sig af í herberginu sínu og hlustar á tónlist. Myndin er áleitin og nærgöngul og það fer ekkert á milli mála að gerð hennar hefur reynt verulega á leikarana.

Björn segist þó ekki hafa beðið varanlegan skaða af myndinni. "Þetta tók samt á andlega. Ég lifði mig inn í hlutverkið og tengdist persónunni sterkum böndum þannig að þetta var erfitt en það er frábært að hafa fengið tækifæri til þess að taka þátt í þessu," segir Björn og sparar ekki lofið þegar talið berst að leikstjóranum. "Lukas er einn besti kvikmyndaleikstjóri í heimi og ég naut þess að fá að vinna með honum."

Björn segir að myndin hafi verið unninn hratt og að tökur hafi staðið yfir í nokkrar vikur. Myndin gerist meira og minna öll í sömu subbulegu blokkaríbúðinni. "Við bjuggum öll í íbúðum í sömu blokkinni en reyndum að vera sem minnst í þessari íbúð þegar við vorum ekki að taka. Ég var mest í minni íbúð að spila Play Station en um leið og maður gekk inn í íbúðina heltist drunginn yfir mann og maður fór strax í karakter."

Ett hål i mitt hjärta er fyrsta kvikmyndin sem Björn leikur í og hann veit lítið hvað tekur við í framtíðinni. "Ég er að leika á sviði í Stokkhólmi um þessar mundir en það getur vel verið að ég leiki í annarri bíómynd. Ég var búinn að leika eitthvað smá með áhugaleikfélögum áður en ég fékk þetta hlutverk og nú sé ég bara til hvað gerist næst. Ég er bara 19 ára þannig að það er allt opið."

Björn segir athyglina sem Ett hål i mitt hjärta hefur fengið vissulega hafa haft áhrif á líf sitt en aðallaega þegar kemur að ferðalögum. "Við fáum mikið að ferðast í tengslum við myndina og þannig verð ég til dæmis í Singapúr í næstu viku sem er frábært."

Vegur leikarans unga Gael García Bernal hefur vaxið hratt á undanförnum árum en ævintýrið hófst með hinni mögnuðu Amores perros sem sló óvænt í gegn árið 2000. Bernal lék einnig í El Crimen del padre Amaro árið 2002 og tvær nýlegar myndir með honum í aðalhlutverkum, Diarios de motocicleta og La Mala education, eftir Pedro Almódovar, ber hátt á IIFF 2005 kvikmyndahátíðinni.

Bernal leikur Che Guevara með miklum tilþrifum í Mótorhjóladagbókunum en þetta er í annað sinn sem hann túlkar byltingarleiðtogann. "Fyrra skiptið var í mjög slæmri sjónvarpsmynd en það hjálpaði mér að borga húsaleiguna," segir Bernal og hlær. Hann lagði öllu meiri metnað í Ernesto Guevara fyrir síðari atrenuna.

Bernal og Che

"Það er auðvitað erfitt að nálgast risavaxna persónu hans en ég treysti bara á það að flókinn persónuleikinn myndi skína í gegn og gekk út frá honum sem ungum 23ja ára gömlum Suður-Ameríkana sem ferðast um meginland sitt og leitar róta sinna. Það má segja að þessi lýsing hafi átt jafn vel við sjálfan mig og Ernesto á þessum tímapunkti. Annars kastaði ég mér bara út í það upplýsingaflóð sem til er um tíðarandann á æskuárum Ches; stjórnmálaskoðanir hans, það hverja hann umgekkst, hvaða bækur hann las, hvaða tónlist hann hlustaði á og hvaða bíómyndir hann sá. Þetta skiptir allt máli og þegar þetta liggur allt ljóst fyrir getur maður leikið sér með það. Þetta er svolítið eins og hjá Picasso, þar sem maður verður að kunna reglurnar áður en maður brýtur þær."

Undraheimur Almódovars

Bernal segir að það hafi verið allt öðruvísi að vinna með Almódovar að gerð La Mala education en Walter Salles að vegamyndinni um Che. "Almódovar er sérstakur, þar sem hann segir sögur sem eru mjög ótrúlegar um leið og þær eru mjög raunsæjar. Hann ætlar sér samt alls ekki að endurspegla raunveruleikann, heldur skapar hann heim sem er keimlíkur okkar heimi en persónurnar í þessum heimi hans eru ótrúlega melódramatískar og svo leikur hann sér með þær þannig að þetta verður mjög, mjög alvarlegur farsi."

Bernal segist ekki geta annað en haft gaman að því hve ferill hans hefur náð góðu flugi á skömmum tíma. "Þegar ég vann að myndunum sem komu mér á kortið vissum við ekki einu sinni hvort þær yrðu sýndar í kvikmyndahúsum. Þannig var þetta með Amores perros, en þegar ég hafði lokið störfum við hana í Mexíkó og fengið 1000 dollarana mína greidda spurði ég framleiðendurna hvort ég gæti fengið myndina fullkláraða á myndbandi til þess að sýna fjölskyldu minni og vinum."

Óvænt Íslandsheimsókn

Bernal eyddi helginni óvænt á Íslandi en þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til þess að fá hann til að vera viðstaddan sýningar á Mótorhjóladagbókunum í Háskólabíó sá hann sér ekki fært að koma hingað þar sem hann er upptekinn við æfingar á Blóðbrúðkaupi Gabríels García Marques sem verður frumsýnt í London í byrjun maí. Björn Hlynur Haraldsson leikur á móti Bernal í verkinu og þeim hefur orðið vel til vina og hann fékk Bernal til að skreppa með sér til Íslands yfir helgina.

"Björn er frábær náungi og það er mjög gott að vinna með honum. Það hefur verið mjög lærdómsríkt. Hann er mjög hugrakkur leikari. Annars vinnur fólk úr öllum heimshornum að þessu verki og við höfum lært mjög mikið hvort af öðru. En það er sem sagt alger tilviljun að ég er hingað kominn núna en eftir að Hlynur sagði mér að þetta væri aðeins tveggja tíma flug ákvað ég að slá til."

Helgarfrí Bernals varð þó ekkert frí, þar sem yfir hann helltust viðtöl og kynningar í tengslum við kvikmyndahátíðina. "Já, ég er dauðþreyttur og næ ekki mikið að hvíla mig á Íslandi en það er vel þess virði þó ekki væri nema bara fyrir það að vakna í morgun og sjá íslenska morgunkomu sem er gerólík öllu sem ég þekki að heiman."

Bernal og Björn Hlynur héldu til London í gær þar sem þeirra bíða stífar æfingar á sviði í borginni.

Troma Entertainment er kynlegur kvistur í bandarískri kvikmyndaflóru en fyrirtækið hefur í þrjátíu ár framleitt ódýrar þjóðfélagsádeilur stútfullar af nekt, kynlífi og hryllingi. Félagarnir Micael Herz og Lloyd Kaufman stofnuðu kvikmyndaverið á síðari hluta sjöunda áratugarins með það að markmiði að koma á heimsfriði í gegnum appelsínuhúð.
The Toxic Avenger er eitt frægasta sköpunarverk Troma en hann er óhefðbundin ofurhetja sem verður til þegar nördið Melvin dettur í pott fullan af eiturefnaúrgangi og snýr vörn í sókn og berst gegn glæpum og eineltispúkum.

"Það var miklu meira sjálfstæði í kvikmyndagerð fyrir þrjátíu árum en nú," segir þessi galsafengi spaugari sem minnir svolítið á George W. Bush í góðu skapi í gallabuxunum sínum með skræpótta bindið. Að öðru leyti eiga þessir landar fátt sameiginlegt enda er Kaufman frekar vinstrisinnaður og enn hálfgerður hippi.

"Troma er á svörtum listum í Bandaríkjunum og á í vök að verjast í Bandaríkjunum. Hér áður fyrr voru lög sem hindruðu hringamyndanir í viðskiptalífinu en þau eru öll horfin. Það voru einnig til lög sem ýttu undir sjálfstæða listsköpun en þau eru líka gufuð upp. Það sem eftir stendur eru risavaxnar, djöfladýrkandi samsteypur eins og Sony og Fox. Þær eiga kvikmyndahúsin, myndbandaleigurnar og sjónvarpsstöðvarnar og stjórna markaðnum úti um allan heim. Þær eru jafnvel voldugri en Jóhannes Páll páfi annar eða þriðji eða hvað sem hann heitir," segir Kaufman sem er kominn í ham og myndast við að hengja sig í hálsbindinu sínu fyrir ljósmyndarann. "Ítök stórfyrirtækjanna eru slík að almenningur í Bandaríkjunum sér ekki óháðar myndir nema þær sleppi einhvern veginn fram hjá samsteypunum." Kaufman er þó síður en svo á þeim buxunum að leggja árar í bát og á enn margt eftir ósagt í myndum sínum. "Við erum eins og herpes. Við hverfum aldrei."

Ætlaði að bjarga heiminum

En upp úr hverju spratt Troma? Þið hljótið að hafa risið upp eins og pönkarar í andófi gegn tíðarandanum?
"Ég elska bíómyndir. Það er ekkert flóknara en það. Ég gerði þau mistök að fara í Yale háskólann sem er sá besti í Bandaríkjunum. Ég ætlaði að verða kennari eða félagsráðgjafi. Þetta var sjöundi áratugurinn og ég ætlaði að bæta heiminn. Ég fékk svo bíóbrjálæðing fyrir herbergisfélaga á heimavistinni. Herbergið var lítið og rúmin okkar lágu þétt saman þannig að á næturnar andaði ég Godard táfýlunni af fótunum á honum að mér og Troma varð til. Hann lét mig horfa á allar þessar frábæru myndir eftir John Ford, Renoir, Fritz Lang, Andy Warhol og Leni Riefenstahl og ég smitaðist."

Kaufman segir að það hafi enginn kært sig um að sýna Toxic Avenger þegar hún var tilbúin þar sem fólk áttaði sig ekki á því að um satíru væri að ræða. Satíran er okkar fag og við erum alltaf að fást við félagsleg ágreiningsefni. Við byrjuðum á því að blanda saman gríni og kynlífi í nokkrum myndum en það tíðkaðist ekki þá. Við gerðum það og það gekk vel þannig að Hollywodd hermdi eftir okkur með Animal House, Porky´s og fleiru í þeim dúr. Þeir brutu bara reglurnar með því að nota góða leikara og góð handrit. Við ákváðum því að hætta þessu og leita nýrra viðfangsefna."

Og þá kom hryllingurinn og Toxic Avenger. "Við lásum í Hollywood Reporter eða einhverju álíka blaði að hryllingsmyndin væri ekki gjaldgeng lengur og sögðum við sjálfa okkur: "A-ha!, ef þetta er satt þá förum við út í hrylling," einfaldlega vegna þess að okkur hafði gengið vel að fara gegn sérfræðiáliti. Ég get talað endalaust um Toxic Avenger; þetta er mjög flókið og djúpt verkefni en líka mjög skemmtilegt og sló í gegn."

Getum búið til sprengjur en skiljum ekki einfalda hluti

Þú vilt sem sagt ná til fjöldans, vera séður. En ekki falla fjöldanum í geð?
"Frumkvöðlaverk okkar hafa að einhverju leyti runnið saman við það sem er almennt samþykkt en við megum aldrei fylgja straumnum. Við erum á svörtum listum og útilokaðir frá markaðnum. Þetta er efnahagsleg útilokun og þó að við höfum aldrei verið vinsælli og frægari höfum við aldrei átt jafn erfitt uppdráttar. Okkur er ekki hleypt á myndbandaleigur eða í bíó. Fyrir fimm árum fengust myndirnar okkar sýndar í bandarísku sjónvarpi en ekki lengur. Við erum í sjónvarpi í Frakklandi, á Ítalíu, í Bretlandi og Japan en ekki í Bandaríkjunum. Það verður samt alltaf pláss fyrir Troma vegna þess að við trúum á það sem við erum að gera og tökumst á við samtímann. Í Ameríku erum við enn að deila um fóstureyðingar og hvort kona megi hafa stjórn yfir líkama sínum eða ekki og hvort samkynhneigðir eigi að fá að giftast. Við erum flinkir að búa til sprengjur en getum ekki skilið að konur eigi að fá að ráða yfir líkama sínum."

"Þetta er áhugavert vor hjá ykkur. Ég kom hingað beint í frostið úr 42 stiga hita í Brasilíu," segir brasilíski kvikmyndaleikstjórinn Walter Salles sem opnaði IIFF 2005 kvikmyndahátíðina með, Motorcycle Diaries, margverðlaunaðri mynd sinni um mótorhjólaferðlag Ernesto Guevara um Suður-Ameríku.

"Mig hefur lengi langað að koma hingað eða alveg frá því ég hitti Friðrik Þór
Guðmundsson á kvikmyndahátíð og sá Börn náttúrunnar. Litli bróðir minn, sem er heimildarmyndagerðarmaður, eyddi líka áramótunum hérna einu sinni og fannst svo gaman að það lá við að við þyrftum að senda einhvern hingað til að draga hann aftur heim til Brasilíu."

Salles byggir mynd sína á dagbókum sem Guevara hélt þegar hann ferðaðist um Suður-Ameríku, 23 ára gamall, löngu áður en hann varð byltingarhetjan Che. "Dagbækurnar fundust í bakpoka árið 1993 og ég hef alið þann draum í allmörg ár að kvikmynda þær. Bókin á svo sterkar rætur í þjóðarvitund Suður-Ameríkana að ég sá strax að hana yrði að taka í Suður-Ameríku á spænsku. Það er svo Robert Redford að þakka að ég gat gert það. Hann las bækurnar og tryggði sér kvikmyndaréttinn og var alveg sammála mér um að myndina mætti ekki gera í Hollywood."

Che er dýrkaður í Suður-Ameríku og er fyrir löngu orðinn íkon og einhvers konar menningarfyrirbæri. Hvernig nálgast maður svona persónu í kvikmynd?

"Með því að horfa fram hjá goðsögninni á veggspjöldunum og stuttermabolunum. Bókin lýsir Ernesto eins og hann var áður en hann varð Che. Þetta er ungur maður sem er að reyna að átta sig á því hvað hann ætlar að gera í lífinu. Ég er ekki að fást við íkonið heldur ungan mann sem er fullur efasemda og óöryggis."

Motorcycle Diaries hefur slegið í gegn úti um allan heim en viðtökurnar komu Salles verulega á óvart. "Okkur óraði ekki fyrir því að 10 milljón manns úti um allan heim myndu sjá myndina. Við vorum ekkert að hugsa um það á meðan við tókum hana. Við einbeittum okkur aðeins að sögunni og innihaldi hennar og gáfum okkur öll í það. Síðan komu öll verðlaunin, vinsældirnar og öll lætin. Það sér ekki fyrir endann á þessari ferð en mótorhjólið er núna að ferðast yfir Ísland."

Þýski leikarinn Udo Kier fer með veigamikið hlutverk í One Point O eftir Martein Þórsson og Jeff Renfroe. Þeir skrifuðu hlutverk Udos með hann í huga og lögðu mikið upp úr því að fá hann til liðs við sig. Það var auðsótt mál og Udo var fyrsti leikarinn sem samþykkti að leika í One Point O en á eftir fylgdi eðalfólk á borð við Deborah Unger, Jeremy Sisto, Bruce Payne og Lance Henriksen.

"Lars Von Trier kynnti mig fyrir Marteini og Jeff fyrir nokkrum árum og mér leist mjög vel á handritið þeirra frá upphafi þannig að um leið og fjármagn fékkst til að gera One Point O sló ég til," sagði Udo þegar Fréttablaðið náði sambandi við hann þar sem hann var staddur í Los Angeles.
"Ég er mjög hrifinn af myrkum viðfangsefnum í kvikmyndum og One Point O höfðaði því strax til mín. Við tókum myndina í Rúmeníu og það var æðislegt en ég hafði aldrei komið þangað áður og var þar við tökur í tíu daga."
Udo er alvanur því að leika í ódýrum kvikmyndum og telur peninga síður en svo ráða úrslitum um gæði. "Það er hægt að gera ótrúlega hluti ef maður er með rétta tökumanninn og þessi mynd er ofboðslega flott. Það er alveg ótrúlegt hversu miklum áhrifum tökumaðurinn nær fram."

Blóðugur ferill

Udo er gamall reynslubolti sem hefur komið víða við á litskrúðugum ferli og unnið með nokkrum athyglisverðustu leikstjórum síðustu áratuga. Hann fæddist í Þýskalandi árið 1944 og er því 61 árs. Hann lék í myndum sérvitringsins og listamannsins Andy Warhol um Frankenstein og Dracula 1973 og 1974. Þá var hann í Suspiria eftir Dario Argento og hefur unnið með sérvitringum eins og Rainer Werner Fassbinder (Lili Marleen), Lars Von Trier (Dancer in the Dark, Dogville) og Gus Van Sant (My Own Private Idaho). Þá kom Kier við sögu í Shadow of the Vampire frá árinu 2000 en hann bindur sig þó síður en svo eingöngu við listrænar, alvarlegar og óháðar myndir og hefur skotið upp kollinum í jafn ólíkum myndum og Ace Ventura: Pet Detective, Barb Wire, Blade, Armageddon og End of Days með Arnold Schwarzenegger.

Gaman að vinna með nýliðum

"Netið veit nú meira um mig en ég sjálfur en mér skilst að því sé haldið fram að ég hafi leikið í um það bil 160 kvikmyndum. Það er ekki fjarri lagi og ég hef verið mjög heppinn í gegnum árin og notið þess að vinna með frábærum leikstjórum eins og Fassbinder, Gus Van Sant og Von Trier. En ég gæti þess samt líka alltaf að vinna reglulega með nýjum leikstjórum. Mér finnst það mjög skemmtilegt, sérstaklega ef þeir eru að gera sína fyrstu mynd. Það er svo mikil óbeisluð orka í fólki sem er að byrja. Væntingarnar og vonirnar eru líka svo miklar og stórar og það er svo mikið í húfi vegna þess að ef myndin gengur vel ertu í góðum málum en ef hún klikkar ertu í verulega vondum málum og gætir lent í meiriháttar vandræðum með að koma næstu mynd þinni á koppinn."

10 ár að rukka Fassbinder

Udo sparar ekki hrósið þegar talið berst að Marteini og Jeff. "Þeir eru mjög hæfileikaríkir og söfnuðu saman frábærum hópi. Deborah er til dæmis að gera frábæra hluti í myndinni." Allir þeir úrvalsleikarar sem komu að One Point O þáðu lágmarkslaun fyrir vinnu sína en Udo finnst alveg sjálfsagt að slaka á kröfunum og fá í staðinn að vinna með nýju og fersku fólki. "Þetta snýst ekki bara um peninga. Ég fékk einungis borgað fyrir leik í einni Fassbinder-mynd og það tók mig 10 ár að kreista þann pening út. Ég hef verið svo heppinn hérna í Ameríku að ég hef fengið að vinna með Spielberg og fleirum verið í stórum stúdíómyndum myndum eins og Blade og Surviving Christmas. Það eru svona myndir sem gera mér kleift að taka að mér hlutverk í óháðum myndum, sem mér finnst miklu skemmtilegra. Eftir því sem myndirnar verða stærri og dýrari færist stjórnin meira yfir á peningaöflin. Maður hefur ekkert að segja. Meira að segja leikstjórarnir ráða engu og peningamennirnir taka allar úrslitaákvarðanir."

Kvikmyndin One Point O, eða Ein gráða, eftir þá félaga Martein Þórsson og Jeff Renfroe var frumsýnd á Sundance kvikmyndahátíðinni á síðasta ári. Hún hefur farið víða í kjölfarið og yfirleitt fengið fína dóma. "Er maður ekki alltaf taugaveiklaðastur heima hjá sér?" spyr Marteinn, sem frumsýndi myndina á Íslandi á fimmtudag og lagði myndina í dóm landa sinna.

Ofsóknaræði og taugaveiklun eru meginstef Einnar gráðu en Marteinn þvertekur þó fyrir að hann og Jeff séu tæpir á taugum. "Við erum alls ekki nojaðir. Það eru frekar allir í kringum okkur í Ameríku sem eru ofsóknarbrjálaðir og við vildum hafa svona paranoid Polanski-fílíng í þessu."
Það má skoða Eina gráðu sem gagnrýni á auglýsingaskrum og Marteinn segir að sagan sé að einhverju leyti sprottin upp úr kynnum sínum og Jeffs af auglýsingabransanum. "Við höfum unnið við auglýsingagerð en þar er allt dauðhreinsað og lítill sköpunarkraftur. Það er alltaf verið að reyna að skilyrða fólk. Við vildum skrifa eitthvað um þetta og útkoman varð svona."
Þeir félagar eru um þessar mundir að vinna að handriti myndar sem byggir á myndasögunni Stray Toasters. Marteinn segir að það verkefni sé tímafrekt og hann vilji því hrinda einu til tveimur öðrum verkefnum af stað á Íslandi í millitíðinni. "Mig langar að gera hryllingsmynd hérna," segir Marteinn og bætir því við að Ísland sé kjörinn tökustaður fyrir hrylling. "Svo er ég að undirbúa verkefni með Snorra Þórissyni. Það er rómantísk kómedía sem stendur til að gera hérna."
Marteinn hefur búið í Toronto í Kanada frá árinu 1997 og hefur sínar höfuðstöðvar þar. "Ég er líka öðru hvoru í Los Angeles en Jeff býr þar."
Þeir félagar tefla fram virkilega sterkum leikurum í Einni gráðu og líklega hefur jafn glæsilegur hópur alþjóðlegra stjarna ekki unnið áður undir stjórn Íslendings. Jeremy Sisto fer með aðalhlutverkið en einnig ber mikið á gamla jaxlinum Udo Kier, Lance Henriksen úr Aliens, Deborah Unger úr The Game og Bruce Payne.
"Nokkrir höfðu áhuga á aðalhlutverkinu, þar á meðal Adrien Brody (The Pianist), sem datt út þegar fjármagnið datt út."
Marteinn segir að fjármögnun myndarinnar hafi komist í uppnám í tvígang en þeir félagar hafi aldrei gefist upp. "Þetta hafðist í lokin með smá tilslökunum sem fólu meðal annars í sér að við urðum að taka myndina í Búkarest í Rúmeníu. Við hefðum helst viljað gera það í Bandaríkjunum en þetta var ódýrast í Rúmeníu."

Franski leikstjórinn Jean-Jaques Annaud fer sínar eigin leiðir og hikar ekki við að taka áhættu í verkefnavali. Hann vakti mikla athygli fyrir kvikmyndina Björninn árið 1988. Þar fór risavaxinn skógarbjörn með aðalhlutverkið. Annaud fékk annað tækifæri til að vinna með dýrum við gerð Two Brothers og teflir nú fram tígrisdýrum í lykilhlutverkum.

Jean-Jaques Annaud hefur komið víða við á ferli sínum og á að baki jafn ólíkar myndir og The Quest for Fire, The Lover, Seven Years in Tibet, Enemy at the Gates, The Name of the Rose og The Bear.
Sjálfur telur hann þó allar myndir sínar eiga ákveðin sameiginleg meginstef. "Ég held að í hverri mynd sé ég að kanna mismunandi þætti í fari mínu með því að horfa á heiminn með augum einhvers annars. Ég held að stærstu mistök okkar séu að vilja ekki setja okkur í spor annarra.
Þá finnst mér fátt jafn spennandi og árekstrar ólíkra menningarheima. Í Two Brothers skoða ég átök mannheima og heims tígrisdýrsins sem eru í sjálfu sér ekkert ólík átökum Þjóðverja og Rússa í Enemy at the Gates og deilum munkareglna í Nafni Rósarinnar. Ég held að átök menningarheima séu þungamiðja allra verka minna en við höfum þetta hjá Brad Pitt í Tíbet, á milli frönsku stúlkunnar og kínverska mannsins í Elskuganum og björninn gegn mönnunum í The Bear.
Ég er líka alltaf jafn spenntur fyrir því að finna dýrið í manninum en þar er skepnuskapur í stríðinu í Enemy at the Gates og kynlífinu í Elskhuganum.

Speglar sig í dýrunum

The Bear vakti mikla athygli á sínum tíma en þar var risavaxið bjarndýr miðpunktur frásagnarinnar þannig að lítið sem ekkert var talað í myndinni enda mennskir leikarar í algerum aukahlutverkum. Gerð Bjarnarins var bæði flókin og hættuleg en Annaud skemmti sér þó svo vel á meðan á tökum stóð að fimmtán árum seinna gerði hann myndina Two Brothers sem var frumsýnd í Reykjavík í vikunni.
"Það sem var erfiðast við gerð Bjarnarins var að björninn drap mig næstum því. Ég er enn með ör á bakinu eftir hann," segir leikstjórinn og bætir því við að þrátt fyrir þetta hafi gerð myndarinnar verið lærdómsrík og ánægjuleg reynsla.
"Ég lærði svo margt um mannlegt eðli af því að gera þessa mynd. Þegar ég horfði á björninn fann ég dýrið í sjálfum mér og kynntist um leið framandi þáttum í eðli mínu. Þetta gerði mig auðmjúkan á einhvern hátt og það er líklega þess vegna sem ég fann mig knúinn, 15 árum seinna, til að gera aðra mynd sem gæfi mér kost á að kanna bæði mannlega þáttinn í dýrunum og dýrið í sjálfum mér. Þegar ég var að gera Björninn hvarflaði þó ekki að mér að ég myndi nokkurn tíma gera svona mynd aftur. Aldrei, en öll þessi ár hef ég lifað á áhrifunum sem ég varð fyrir við gerð myndarinnar og gleðinni sem ég upplifði á meðan."

Mannlegt eðli villidýrsins

Það þarf auðvitað ekki að taka það fram að það tekur á að gera kvikmynd með dýrum í aðalhutverki en Annaud segist hins vegar ekki vera mikið fyrir að auðvelda sér lífið.
"Auðvitað er þetta erfitt en það er líka svo gefandi þegar það gengur upp. Ef þú vilt gera þessa vinnu auðvelda ættirðu að taka kvikmyndina upp í íbúð nágranna þíns, með leikurum sem eru vinir þínir. Þetta gæti alveg orðið frábær mynd en ég hef allt aðra sýn á það hvernig á að gera bíómyndir og hugsa aldrei um það hversu erfitt verkefnið er heldur um ánægjuna sem fylgir því að sjá lokaniðurstöðuna."
Annaud talar hiklaust um tígrisdýrin sem leikara og ber þau saman við manneskjur. "Tígrisungarnir eru ekkert erfiðari viðureignar en smábörn. Ég hafði kynnt mér dýrin mjög vel og var með lista frá sérfræðingum um það hvernig tígrisdýr leika sér og skrifaði atriðin út frá því. Þetta gekk allt upp og dýrin gerðu nákvæmlega það sem ég bjóst við að þau myndu gera fyrir framan myndavélina."
Þegar það kom að vinnu með fulloðrnu dýrunum segir Annaud að hann hafi nálgast þau eins og ófaglærða leikara en þar segir hann mikilvægast að setja fólk ekki í framandi aðstæður og nefnir sem dæmi að best sé að láta sjómann leika sjómann. "Hann hefur ánægju af því að gera eitthvað sem hann þekkir og leikurinn verður honum því eðlilegur. Þannig leikstýrði ég tígrisdýrunum og setti þau í aðstæður sem þau skildu og síðan þurfti ég ekki að gera mikið. Þau spunnu bara atriðin eins og hvaða tígrisdýr hefði gert í þessum aðstæðum."

Horft með augum tígursins

"Starf leikstjórans er svo spennandi þar sem það krefst þess að maður fari inn í persónurnar og leikarana. Þannig hefur það verið vinnan mín að samsama mig munkum fyrir Nafn Rósarinnar, fyrrverandi nasista í Seven Years in Tibet og 15 ára stúlku fyrir Elskugann. Ég þurfti því að spyrja mig að því hvað ég myndi gera ef ég væri tígrisdýr? Þetta var stórkostlegt viðfangsefni ekki síst þegar það rann upp fyrir mér að tígrisdýrin eru mjög mannleg og ég mjög dýrslegur.
Mér finnst það frábært að við skulum vera svona lík dýrunum og held að það sé þess vegna sem ég fæ svona mikið út úr því að gera myndir eins og Björninn og Bræðurna tvo. Hér áður fyrr leit ég, eins og svo margir aðrir, á dýr sem skynlausar skepnur og taldi mig svo sérstakan af því að ég var manneskja. Ég komst svo að því að með þessum viðhorfum myndi ég aldrei skilja hvatir mínar og tilfinningar. Nú skil ég þetta allt fullkomlega, sé tenginguna og líkindin á milli manna og dýra og finnst þetta miklu meira spennandi en ógnvekjandi."

Daðrað við hið dýrslega

Annaud gat þess í upphafi að bjarndýr hefði nærri banað honum á sínum tíma og hann dregur ekki úr því að hann og starfsfólk hans var einnig í stórhættu við gerð Two Brothers.
"Við vorum í hættu á hverjum degi. Ég hafði ekki áhyggjur af sjálfum mér enda tek ég mína sénsa en hafði meiri áhyggjur af vinnufélögum mínum. Ég var með 500 manna lið með mér og mín versta martröð var að einhver yrði fyrir meiðslum. Við vorum svo hrædd að við gættum alltaf ítrustu varúðar og það gerðist því ekki neitt. Við tókum engar áhættur einmitt vegna þess hversu dýrin eru hættuleg. Fólk og dýr eru eins að þvi leyti að hættulegustu manneskjurnar eru aðlaðandi, tálkvendin og flagararnir. Tígrisdýrin eru daðrarar og koma til þín voða kelin og þú hugsar með þær "æ, hvað dýrið elskar mig mikið" og svo étur það þig. Þau eru mjög mannleg að þessu leyti.," segir Annaud og hlær. "Þetta er til dæmis tilfellið með hvaða stjórnmálamann sem er."

Björn Bjarnason er 58 ára í dag. Hann verður á þönum á afmælisdaginn enda í mörg horn að líta hjá þingmanninum og borgarfulltrúanum. Hann er byrjaður í prófkjörsbaráttu og vonast til að hitta einhverja vini og kunningja á kosningaskrifstofu sinni í Sætúni 8 og fagna tímamótunum með kaffibolla. Annars verður afmælisdagurinn ekki ýkja frábrugðin öðrum dögum. "Maður gerir sér auðvitað alltaf einhvern dagamun en ég er ekki mikið fyrir stórveislur. Yfirleitt hefur fjölskyldan gert eitthvað saman en börnin okkar eru bæði stödd erlendis. Sigríður Sól býr í New York og Bjarni Benedikt er í Barcelona, þannig að við Rut höldum upp á daginn saman."

Björn er fæddur árið 1944, sonur Bjarna Benediktssonar, alþingismanns og ráðherra, og Sigríðar Björnsdóttur. Hann ólst upp í austurbæ Reykjavíkur, lengst af í Hlíðunum, og hefur nánast alltaf haldið sig í þeim hluta borgarinnar. "Hlíðaskóli var ekki kominn til sögunnar og ég gekk því drjúgan spöl í Austurbæjarskóla." Björn lauk stúdentsprófi frá MR og tók lögfræðipróf við HÍ árið 1971.
Björn segist hafa verið rólegur drengur og svolítill sveitamaður í sér. "Ég dvaldi öll sumur frá sex ára aldri og fram yfir fermingu í Skagafirði, en faðir minn bað samþingmann sinn, Jón Sigurðsson, að hafa mig á Reynisstað. Sveitalífið veitti mér mikla ánægju og var stór þáttur í uppvexti mínum. Ég var einnig til sjós á varðskipi og vann í síld, þannig að ég held að ég hafi ekki eytt heilu sumri í Reykjavík fyrr en um tvítugt."
Björn segist hafa fengið að finna nokkuð fyrir því í æsku að hann væri sonur föður síns. "Það varð varla hjá því komist. Pólitískar deilur voru miklu hatrammari og fóru fram á öðrum forsendum en nú. Þannig að ég fékk eitthvað að finna fyrir þessu, bæði í skóla og annars staðar, en þetta skaðaði mig ekki neitt."

"Ég er nú búinn að vera dálítið lengi í þessu og er búinn að sýna nokkuð margar myndir en það vill samt þannig til að þetta verður sennilega stærsta árið í sögu fyrirtækisins," segir Árni Samúelsson í Sambíóunum en hann verður með ótrúlegan fjölda stjórnumprýddra stórmynda á boðstólnum næstu mánuði.

"Þetta byrjar þann 7. maí með Van Helsing frá Stephen Sommers, leikstjóra The Mummy, og svo verður bara mynd eftir mynd eftir mynd, í því sem við köllum A+ flokki, fram yfir næstu áramót þannig að við erum að sigla inn í sannkallað stórmyndasumar hjá Sambíóunum."
Árni veit hvað hann syngur þegar hann er kominn út í þessa sálma en hann gerbreytti íslensku kvikmyndahúsalandslagi þegar hann opnaði Bíóhöllina í Álfabakkanum þann 2. mars árið 1982. "Ég hef verið í þessum bransa öll þessi ár og á þeim tíma hefur ekkert fyrirtæki verið með svona rosalega uppstillingu frá maí til áramóta og við erum voðalega spenntir fyrir því að takast á við þessar myndir.

Þegar Árni kom í bæinn

Íslenskir bíógestir sem eru komnir yfir þrítugt muna sjálfsagt enn hvernig ástandið var á markaðnum áður en Árni kom í bæinn frá Keflavík með fjölskyldu sinni og opnaði Bíóhöllina í Breiðholtinu en þær nýjungar sem fylgdu í kjölfarið gerbreyttu lífi kvikmyndaunnenda til hins betra.
"Þegar ég kom inn á markaðinn var þetta allt í föstum skorðum og var búið að vera í mörg ár." Hvert kvikmyndahús var með myndir frá sínum dreifingaraðila. Fyrirkomulagið var þægilegt fyrir kvikmyndahúsin en því fylgdi ákveðinn doði sem bitnaði fyrst og fremst á áhorfendum. "Fox var í Nýja bíói, Warner Brothers í Austurbæjarbíói, Universal var í Laugarásbíói, Paramount í Háskólabíói, Columbia var í Stjörnubíói og United Artists í Tónabíói. Svona var þessu skipt þegar við komum frá Keflavík þar sem fjölskyldan rak bíóið í bænum. Hugur okkar stefndi alltaf til kvikmyndahúss í Reykjavík en manni var nú ekkert vel tekið á þessum tíma. Við vorum ekki með nein sambönd við þessi stóru stúdíó þá en við vorum aftur á móti með góð tengsl við óháða framleiðendur. Það voru þó líka ljón á þeim vegi þar sem Danir réðu mjög mikið yfir Íslendingum þegar það kom að óháðu myndunum. Það var ekkert og er ekkert hlaupið inn í þennan bransa."

Sá síðasti varð fyrstur

"Daninn fékk alltaf Ísland innifalið í pakkanum, fengu sýningarréttinn fyrir lítið og seldu hann hingað með álagningu. Þeir stunduðu þetta í fleiri greinum en bíóinu, til dæmis í kaffinu. Þeir voru óprúttnir á þessum tíma Danirnir en mér tókst að taka þetta frá þeim og það var nú aldeilis ekki litið vel á mig hjá norrænu samsteypunni en okkur tókst þetta með mörgum ferðum til útlanda og þannig byrjuðu okkar viðskiptasambönd erlendis.
Við vorum því komin með töluvert af myndum áður en við byggðum þetta hús 1982 en þeir vildu ekki taka þær til sýninga hérna, gömlu bíóstjórarnir, eins og maður kallar þá. Þeir vildu mig ekkert inn á markaðinn og voru bara rólegir í sínum stólum og þurftu lítið að hafa fyrir því að afla mynda.
Þessu var bara raðað niður í þegjandi samkomulagi. Það var í sjálfu sér ekkert slæmt en þeir föttuðu það bara ekki að hugur okkar stefndi inn á þennan markað og það þýddi ekkert að útiloka okkur. Eftir þetta fórum við náttúrlega að kynna okkur erlendis og það endaði fljótlega með því að við fórum að fá myndir frá stóru stúdíóunum.
Það var rosalega erfitt að komast inn á markaðinn, ekki síst vegna þess að Danirnir einokuðu óháða markaðinn. Annað var svo náttúrlega í föstum skorðum hjá gömlu bíóunum. Það segir svo aftur sitt að nú 20 árum seinna er í raun ekkert af þessum bíóum eftir og enginn af þessum gömlu bíóforstjórum eru eftir í bransanum í dag."

Heimsfrumsýningar í Reykjavík

Heimsfrumsýningar á Íslandi voru óþekkt fyrirbæri áður en Árni kom til sögunnar. "Þær eru eitt af því sem við komum á hérna," segir Árni rólegur en stoltið leynir sér þó ekki. "Þegar ég náði tökum á óháða markaðnum var hann oft með sterkar myndir og þá náðum við að semja við framleiðendurna um að við fengjum stundum að sýna þessar myndir fljótlega á eftir Ameríku. Þetta var strax 1982 en áður fyrr þurfti fólk að bíða eftir þessum myndum í tvö til þrjú ár. Við fengum líka heimsfrumsýningar og Evrópufrumsýningar líka í gegn strax í árdaga Bíóhallarinnar.
Ég gætti þess að vera mjög sýnilegur í Los Angeles á þessum tíma en þessi bransi byggir allur á tengingum við rétta fólkið. Ég og konan mín, Guðný Björnsdóttir, stóð í því með mér að fara og hitta þessa kalla og borða með þeim. Við fengum svo alltaf meira og meira út úr þessu eftir því sem persónulegu tengingarnar styrktust. Nú fer ég þarna út fimm sinnum ári. Við erum með aðsetur í LA og eigum marga kunningja í bransanum þar. Okkur finnst mjög gott að geta skroppið þarna út eftir og fengið að vita hvað er að gerast. Þetta er nú einu sinni þar sem hjartað slær í þessum bransa."

Heimsmeistarar í bíóglápi

En sjá þessir amerísku stórlaxar sér einhvern hag í að gera vel við þessa fámennu bíóþjóð á litlum markaði? "Við erum búin að vera mesta bíóþjóð í heimi öll þessi ár og miðað við höfðatöluna margfrægu erum við með lang mestu aðsóknina hérna á Íslandi. Þeim finnst þetta merkilegt og svo eru þeir einfaldlega að fá mikla peninga frá Íslandi. Ég þekki til dæmis mann hjá dreifingarfyrirtæki í London sem kallar landið alltaf Niceland bara vegna þess að þeir fá alltaf svo mikla peninga héðan út á það hvað þetta er lítil þjóð. Við erum alltaf hæstir í heimi á hverju einasta ári og erum með 6 til 7 sýningar á haus á meðan Bandaríkjamenn eru með á milli 4 og 5. Svíar eru síðan með 2 og Finnar aðeins eina. Bretarnir eru, held ég, með þrjár bíósýningar á mann á ári þannig að við erum alltaf á toppnum."

Nýtti sóknarfærið

Árni segir að velgengni Bíóhallarinnar hafi ekki komið sér sérstaklega á óvart á sínum tíma. "Ég var nú búinn að stúdera markaðinn svolítið vel og sjá að þeir voru dálítið svifaseinir þessir kallar og sóknarfærið var gott þegar ég kom. Hugsaðu þér bara að sumir þeirra höfðu aldrei komið til Los Angeles að heimsækja viðskiptavini sína. Það segir nú ýmislegt. Þegar ég ákvað að láta slag standa í kringum 1980 var markaðurinn bara þarna og menn voru í sjálfu sér ekki að gera neitt meira. Jú, jú. Þeir fengu myndirnar og svo voru þær stundum uppi í hillu í fleiri mánuði áður en þeir sýndu þær. Ég vissi alveg af því vegna þess að við fengum myndir lánaðar hjá þeim til Keflavíkur og þeir voru kannski að spara góðar myndir í þrjá mánuði. Síðan var alltaf endursýnt yfir allt sumarið því þeir héldu að það kæmi enginn í bíó á sumrin. Svona var nú þankagangurinn."

Réttur maður á réttum stað

Það má segja að bíórekstur Árna hafi verið samfelld sigurganga og Bíóhöllin hefur verið á hvínandi siglingu frá upphafi. "Þetta bíó var og hefur alltaf verið á réttri leið og þannig náði hún, ein og sér, 430 þúsund manns á einu af fyrstu árunum. Þetta hús er auðvitað alveg sérstaklega vel staðsett enda var lóðin eftirsótt og ekki auðhlaupið að fá hana. Ég náði henni eftir að kunningi minn, Albert Guðmundsson, tók að sér að tala fyrir því að við fengjum hana. Hann var þá í borgarstórn og með hans hjálp fengum við hana fyrir rest en það sóttust fleiri eftir henni."
Bíóhöllin hefur tútnað út frá þessum tíma og gleypti meðal annars skemmtistaðinn Broadway sem var í öðrum enda hússins við Álfabakka. Síðan færði árni út kvíarnar, keypti Nýja bíó í Lækjargötu, Austurbæjarbíó við Snorrabraut, opnaði Kringlubíó og nú síðast yfirtók hann rekstur Háskólabíós.
"Við erum búin að vera út um allt, niðri í miðbæ þegar við rákum Nýja bíó sem við kölluðum Bíóhúsið. Austurbæjarbíó sem við breyttum í Bíóborgina. Svo erum við á Akureyri og svo er það auðvitað bíóið í Keflavík, sem kom þessu öllu af stað, alltaf til staðar. Mér þykir mjög vænt um það að strákarnir tóku það að sér fyrir nokkurn árum að endurnýja það algerlega og gera það að alvöru bíói með bestu fáanlegum sætum og græjum."
Þrátt fyrir útþensluna ber Árni alltaf sterkar taugar til Álfabakkans. "Þetta byrjaði hérna upp frá þegar við opnuðum með Fram í sviðsljósið, eða Being There, með Peter Sellers. Hún gekk í eitt ár og fjóra mánuði á sama eintakinu sem er ábyggilega heimsmet en í þá daga fengum við bara eitt eintak af hverri mynd. Þannig að taugarnar hingað eru sterkar og ég held að það breytist aldrei hvert sem þetta fyrirtæki fer þegar fram líða stundir
og hér er öll skirfstofuvinnan unnin þó við séum með bíó út um allt."

Ár risamyndanna

En þurfti brautryðjandinn Árni Sam að berjast fyrir því að ná öllum þessum stórmyndum ársins 2004 undir sinn hatt? "Nei, nei. Það var ekkert bitist um þetta. Okkar fyrirtæki eru bara að koma svona sterk inn núna. Þetta er nú bara þannig í þessum bransa hjá Warner, Disney, Fox, Columbia og þessum fyrirtækjum að þetta gengur oft í bylgjum upp og niður. Warner er kannski helsta undantekningin en þeir hafa aldrei farið neitt sérstaklega niður en aldrei neitt sérstaklega hátt upp heldur, nema sennilega á þessu ári sem þeir eru að koma svolítið upp. Það hittist svo bara þannig á núna að þessi helstu fyrirtæki okkar, Warner, Disney og Universal eru öll fjandi stór og með mikið af þessum myndum. Þetta gerist svo á sama árinu hjá þeim öllum á meðan hin fyrirtækin eru kannski aðeins ofan í öldudal."
Yfirleitt eru það tvær til þrjár myndir sem gnæfa yfir bíó árinu. Undanfarin þrjú ár hafa það verið Lord of the Rings myndirnar, ásamt Harry Potter og fáum blandast hugur um að lokamynd Stjörnustríðsbálksins verði sterk á næsta ári. "Jú, jú. Þetta er alveg rétt. Það eru venjulega örfáar myndir sem toppa á hverju ári en síðan kemur alltaf eitthvað sem kemur öllum að óvörum. Við, eða einhverjir hinna, getum þannig fengið einhverja litlar myndir sem þjóta síðan upp og að sama skapi geta alltaf komið stórar myndir sem eiga að vera stórar en klikka algerlega. Þannig er þetta í bransanum og það er nú svo gaman við þetta að geta hitt á þessar myndir sem eru litlar en gera svo góða hluti öllum að óvörum. Við gerðum þetta á sínum tíma með mynd sem heitir Funny People. Það var alveg ótrúlegt og ég held ég hafi aldrei vitað aðra eins velgengi einnar myndar. Hún kostaði ekki neitt hingað til Íslands, bara 7000 dollara á því sem var kallað flatt verð en þá var ekkert borgað aukalega. Hún dró svo 55 þúsund manns í bíó. Þetta var sennilega árið 1983 og verður ekki leikið eftir í dag. Framleiðendurnir sjá til þess að baktryggja sig í öllum samningum núna."

Bíó er lúxus

Reglulega spretta upp deilur um verð bíómiða á Íslandi og Árni bendir á að í þeim umræðum vilji það gleymast að fólk er að borgar fyrir lúxusinn með miðaverðinu og það fyrirfinnist varla jafn mikill fjöldi fyrsta flokks kvikmyndahúsa í nokkurri annarri borg en Reykjavík. "Hvað heldurðu að það kosti að reka svona hús og vera alltaf með þessi nýjustu tæki og tól? Þetta þarf alltaf að endurnýja öðru hvoru og svo er náttúrlega bara dýrt í bíó. Þeir sem eru óánægðir með verðið hér ættu að fara í bíó á Leicster Square í London og borga 1600 krónur fyrir miðann. Þar er nákvæmlega helmingi dýrara í bíó en hér.
Það varð einhver kurr þegar við hækkuðum síðast en þetta helst líka í hendur við verðlag, launahækkanir og þess háttar. Ég held nú samt að fólk vilji alltaf heldur borga 50 til 100 krónum meira í bíó og fá allt þetta fínerí með fyrir þennan pening."

Alltaf á tánum

"Við fylgjumst líka vel með öllu sem er að gerast og förum á allar hátíðir. Björn, sonur minn, fer reglulega á hátíðir í Las Vegas þar sem allt það nýjasta í kvikmyndahúsarekstri, öllum þessum tækjum og tólum, er kynnt til sögunnar. Nú eru allir að bíða eftir stafrænu væðingunni sem kemur ekki strax. Þetta er bara meira en að segja það. Digital tæknin átti nú þegar að vera komin á en það eru bara örfá reynslubíó komin með þetta og þetta er ekki orðið neitt að ráði. Þetta er svo dýrt í framkvæmd og þegar upp er staðið er spurningin alltaf hver eigi að borga þetta? Eru það stúdíóin eða bíóeigendur?
Þú ert vissulega með langt um skarpari mynd uppi á tjaldinu og allt það en þetta er nú samt þannig að hinn almenni bíógestur myndi ekkert taka eftir því."
Það fór hins vegar ekki fram hjá neinum þegar Árni kynnti THX hljóðkerfið til sögunnar á sínum tíma.
"Við vorum fyrstir með THX hljóðkerfið í Skandinavíu og númer tvö, eða þrjú í Evrópu. Það segir sína sögu. Við hjónin vorum stödd í Los Angeles árið 1986 og þá sá ég þetta merki fyrst og vissi ekkert hvað þetta stóð fyrir en það var þvílíkur fögnuður í bíó þegar þetta kom og við fórum strax að kanna þetta. Við settum okkur í samband við skrifstofu George Lucas í San Franscisco og fórum meira að segja að heimsækja hann þangað. Þar sýndu hans menn okkur Skywalker búgarðinn hans og einkabíóið. Þar er allt rétt upp á millimeter í veggjum og stólum. Við fengum þetta svo inn árið 1988, minnir mig, og Bíóborgin varð fyrsta íslenska bíóið með THX. Við vorum fljót að kveikja á perunni og sjá hvað þetta var sniðugt að gera þetta. Síðan komu auðvitað aðrir með þetta hér heima líka."

Listin nærist á stórmyndunum

Þegar Sambíóin yfirtóku Háskólabíó spruttu upp gagnrýnisraddir um að menningarlegar kvikmyndir myndu hverfa af sjónarsviðinu og kvikmyndaklúbburinn Filmundur myndi lognast út af. Árni blæs á þetta og segir dæmin hafa sannað hið gagnstæða. "Við erum með menn sem þekkja þennan Filmundarbransa vel og erum búnir að sýna það og sanna að við ráðum við þetta. Við eigum eftir að vera með töluvert að kvikmyndahátíðum og vorum nú síðast með franska hátíð sem gekk mjög vel. Þar skaut heimildarmyndin Heimur farfuglanna upp kollinum og sló algerlega í gegn. Það er gaman að því að geta haldið svona hátíðir og sýna myndir frá öðrum löndum en það er
ekki hægt að gera það öðruvísi en svona.
Fólk hefur verið að núa okkur bíóeigendunum um nasir að sýna ekki meira af evrópskum myndum en málið er bara að það kostar svo mikið að koma hverri mynd upp á tjaldið. Síðan er alveg sama hvað þú gerir, þessar myndir eru alltaf erfiðar í aðsókn og þær gefa svo lítið af sér að það yrði alltaf tap á þeim. Það getur enginn verið í taprekstri og við verðum því að koma þessum myndum inn á sér hátíðir. Það eru þó alltaf ein og ein mynd sem hægt er að sýna stakar en það er best að hafa 3 til 4 hátíðir á ári.
Við höfum marg reynt þetta og gerðum til dæmis tilraun til að reka Bíóhúsið sem arthús og sýndum Betty Blue og slíkar myndir. Hún gekk að vísu vel en það er ekki hægt að reka bíó eingöngu á listrænum myndum. "Commercial" efnið verður að vera með, eins og Clint Eastwood sagði í Cannes þá verður engin artmynd án þess að hinar myndirnar ryði brautina. Það er bara málið."

Aðalmálið að hafa gaman af bíói

"Þetta er búinn að vera skemmtilegur tími. Við höfum öðru hvoru líka verið þátttakendur í alls konar fjölmiðladóti og höfum stundum verið úti og stundum inni og það hefur bara verið gaman að taka þátt í því. Við höfum þó aldrei átt dagblað," segir Árni og hlær.
Sambíóin eru fjölskyldufyrirtæki og Árni hefur verið sýnilegur í bíóunum frá upphafi. "Ég er nú hættur að standa í miðalúgunni. Það var kominn tími til að hvíla sig á henni en ég gríp í að rífa af. Það er voðalega gott að vera hérna á álagstímum. Þá hefur maður yfirsýn yfir allt saman og starfsfólkið virðir mann fyrir að koma og láta sjá sig. Þá rýkur maður í hitt og þetta til að hjálpa til. Starfsfólkinu finnst það þægilegt og ég hef enn reglulega gaman að því að taka þátt í hasarnum og standa í dyrunum. Það er skemmtilegt lið hérna og það er auðvitað númer 1, 2 og 3 að hafa gaman af bransanum og njóta þess að fara í bíó og horfa á myndir. Þeir sem eru í þessu verða að hafa þennan áhuga."

Menn sem telja sig vita fyrir víst hvaða leyninafn meintur barnaníðingur, sem komst í fréttir fyrr á árinu þegar hann var handtekinn með gríðarlegt magn barnaklámefnis undir höndum, notar á www.einkamal.is fullyrða að hann hafi snúið aftur á gamlar veiðilendur. Auglýsingin hans er býsna sakleysisleg en hann sækist eftir kynnum við stúlkur undir 35 ára aldri. Hann segist vera ígóðri stöðu, heiðarlegur og barngóður. Hann flokkar einnig börn sem áhugamál og finnst gott að kúra fyrir framan sjónvarpið. Þeir sem telja sig vita betur fullyrða þó að þarna fari úlfur í sauðagæru með raunverulegan áhuga á börnum fremur en kvenkyns jafnöldrum sínum.

Viðmælandi Fréttablaðsins hefur rökstuddan grun um að maður sem handtekinn var vegna umfangsmikils barnakláms fyrir ári, sé aftur kominn á kreik. Viðmælandinn gerði tilraun og setti póst á Netið þar sem hann þóttist vera unglingur, í leit að nánum kynnum. Svörin stóðu ekki á sér, og voru flest frá mun eldri karlmönnum.
"Ég hef rökstuddan grun um að maður sem var handtekinn í tengslum við umfangsmikil barnaklámsmál fyrr á árinu sé farinn að leita fyrir sér á ný á Einkamálum.is", segir maður sem fylgst hefur með umferð á stefnumótaþjónustunni Einkamál.is á Internetinu.
"Ég veit að hann leitaði að krökkum þarna á sínum tíma og hef mínar heimildir fyrir því að hann sé kominn aftur. Ég gerði sjálfur tilraun, til þess að kanna umfang og eftirspurn eftir svona efni, og setti inn auglýsingu á vefinn þar sem ég sagðist vera 16 ára gamall og langaði að kynnast "stelpum á mínum aldri og strákum sem eru svolítið eldri," eins og ég orðaði það. Svörin létu ekki á sér standa og fyrsta sólarhringinn fékk ég yfir sextíu svör. Þau voru flest frá karlmönnum á aldrinum 30 til 40 ára sem sögðust vera tilbúnir til að leiðbeina mér. Einn segist til að mynda eiga mikið úrval af hjálpartækjum sem hann vilji nota með mér. Hann segist ekki telja mig tilbúinn í endaþarmsmök að svo stöddu og vill byrja á munnmökum.
Ég svaraði sumum og viðurkenndi þá að ég væri ekki alveg orðinn 16 ára og einum sagði ég að ég vari bara 14. Þetta dró þó síður en svo úr áhuga þessara manna og mér finnst það með hreinum ólíkindum að það sé til mýgrútur af mönnum í kringum fertugt sem séu tilbúnir til að leggjast með 15 ára dreng undir því yfirskyni að þeir ætli að kenna honum á kynlífið.
Það er svo auðvitað fyrir neðan allar hellur ef þessi tiltekni maður er í þessum hópi. Að það skulið líðast að menn fái smá tiltal uppi á Hverfisgötu og geti svo haldið áfram þessari iðju og lagt snörur sínar fyrir ungmenni á Netinu."

Sverrir Sverrisson, betur þekktur sem Sveppi á PoppTíví, var valinn besti sjónvarpsmaður ársins á Edduverðlaunahátíðinni á sunnudaginn. Sverrir er einn þriggja umsjónarmanna þáttarins 70 mínútur sem er sendur út daglega.
Þátturinn gerir út á kjánalegar fréttir, falda myndavél og fleira í léttum dúr og höfðar aðallega til ungs fólks. "Það hefur sjálfsagt komið einhverjum á óvart þegar nafnið mitt var lesið upp. Þarna voru þekkt nöfn á lofti allt kvöldið og Sverrir Sverrisson er kannski ekkert sérstaklega þekktur, enda er ég oftast bara kallaður Sveppi."

Sveppi fann ekkert fyrir því að kvikmynda- og sjónvarpselítan liti sig hornauga fyrir það að skjóta þekktara fólki ref fyrir rass. "Þetta er bara skemmtilegt og gaman að hrista svolítið upp í þessu. Ég vona að enginn hafi verið óhress enda er það bara hundleiðinlegt."
Sveppi er 25 ára gamall og er í barnlausri sambúð. "Ég ólst upp í Breiðholtinu en þar hef ég búið nánast allt mitt líf. Ég gekk í Breiðholtsskola og hélt svo áfram í Fjölbraut í Breiðholti og þar byrjaði fíflagangurinn. Félagslífið yfirtók námið að mestu og mig vantar enn svolítið upp á að klára stúdentinn."
Sveppi hafði lítið komið nálægt fjölmiðlum áður en hann mætti til leiks á PoppTíví. "Ég var bara hálfgerður pappakassi, vann meðal annars í Hagkaupum, á smíðaverkstæði og á grænmetislager. Tómt rugl."
Sveppi er bíófíkill og segist nánast sjá allt sem kemur í bíó. Þá kann hann afskaplega vel við að setjast niður á kaffihúsum með félögum sínum. "Svo finnst mér fínt að fara í sund. Það er rosalega gott að sitja í heitu pottunum. Ég er nú alltaf að reyna að drífa mig í að synda eitthvað en það er svo leiðinlegt," segir Sveppi sem, þrátt fyrir galsann, er heimakær og finnst gott að hanga heima "í góðum fílíng."

"Það var nú þannig að ég var að endurnýja skírteinið mitt, en ég er meindýraeyðir," segir Rafn Haraldsson á Bræðrabóli í Ölfusi sem veit ekki betur en að hann hafi opinbert leyfi til að eyða framsóknarmönnum.
"Þetta er í það minnsta góð saga en síðast þegar ég endurnýjaði fyllti ég út þartilgert eyðublað og gaf upp hvaða meindýrum ég ætlaði að eyða en það eru fyrst og fremst mýs og skordýr. Svo var þarna auð lína þar sem maður gat bætt við fleiri tegundum og ég skráði framsóknarmenn þar. Þegar ég var að labba út var gargað á eftir mér að þetta mætti ekki en ég sagði þeim að láta þetta fara svona. Skírteinið skilaði sér skömmu síðar, þannig að umsóknin virðist hafa verið samþykkt athugasemdalaust."

Rafn segist helst þurfa að kljást við mýs en neitar því ekki að sér hafi borist nokkrar fyrirspurnir vegna framsóknarmanna. "Þetta hefur spurst út enda hef ég gaman að því að segja frá þessu og krydda söguna með þessu. Það er auðvitað mikið af framsóknarmönum hérna á svæðinu, meira að segja einn aðalhöfuðpaurinn," segir meindýraeyðirinn sem má uppræta framsóknarmenn, rétt eins og James Bond má eyða hverjum sem er. Framsóknarmenn í Ölfusinu geta þó andað rólega þar sem Rafn hyggst ekki taka að sér verkefni tengd þeim.

Heimildarmyndin Heimur farfuglanna eftir Jacques Perrin hefur vakið mikla athygli enda undursamlegt stórvirki á ferð. Perrin ræðir hér um gerð myndarinnar, náttúruna, lífið og Paradísarbíóið sem hann lék í og sló í gegn á Íslandi rétt eins og farfuglamyndin nú.

Perrin var viðstaddur frumsýningu Heims farfuglanna í Reykjavík og þótti það viðeigandi þar sem tökur á myndinni hófust á Íslandi fyrir nokkrum árum. "Þetta er búið að vera langt ferli en við vorum í um það bil fjögur ár að taka myndina. En það er svo ekki bara nóg að búa myndirnar til það þarf að fylgja þeim eftir og sinna kynningum og það hef ég gert frá því myndin kom út. Ég kom hingað frá Kína og er búinn að ferðast út um allan heim með myndina. Þessu kynningarstarfi lýkur hér á Íslandi og mér þykir vænt um það þar sem við byrjuðum hérna og Ísland var mjög mikilvægur tökustaður. Hingað koma merkilegir fuglar og íslenskir vísindamenn voru okkur mjög hjálplegir eftir að við höfðum sannfært þá um að það sem við ætluðum okkur væri mögulegt."

Ólu upp 1000 fugla

Þeir sem hafa séð Heim farfuglana velkjast sjálfsagt ekki í vafa um að verkefnið var bæði flókið og vandasamt en myndavélin fylgir fuglunum eftir á flugi, eltir þá, kemur beint á móti þeim og fer undir þá. Hvernig var þetta eiginlega hægt?
"Við þurftum að hæna dýrin að okkur en ef þú tekur á móti fuglunum þegar þeir koma úr egginu og þú ert það fyrsta sem þeir sjá getur þú gengið þeim í foreldra stað. Við ólum um 1000 fugla upp svona og vorum með fjölda ungra námsamanna sem sáu um að hæna þá að sér. Þessi tengsl eru ekki mjög sterk í upphafi en það má treysta þau á nokkrum vikum. Fyrst byrjuðum við að ganga og hlaupa með þeim, síðan færðum við okkur á reiðhjól og létum þá elta okkur, því næst tóku mótorhjól og bátar við og alltaf eltu þeir. Það var svo ekki fyrr en eftir 3 mánuði sem við fórum að fljúga með þeim."

Gleymdu mannlegu eðli

Perrin segir tækjabúnaðinn hafa verið afar flókin og það hafi þurft að útbúa tökuvélarnar sérstaklega miðað við vænghaf og fluglag hverrar fuglategundar fyrir sig. Sumir fuglar fljúga hægt og aðrir hratt og það var fyrst og fremst hraðinn sem gerði okkur erfitt fyrir. Við vorum með sérstakar flugvélar og létum tökumenn svífa á eftir fuglunum í fallhlífum með myndavélarnar framan á sér. Tökumennirnir þurftu því að lenda með nokkurra mínútna millibili og þetta ver því ansi tímafrekt þar sem það þýddi ekkert að reyna að fá fuglana til að bíða eftir okkur. Þetta var auðvitað líka stórhættulegt þar sem við áttum það til að gleyma því að við værum menn þegar við vorum á flugi og við hröpuðum sjö sinnum á meðan á tökum stóð þegar kappið varð meira en forsjáin. Við lentum til dæmis í því við strendur Íslands að stór alda gleypti tökumanninn þegar hann var á lágflugi. Við horfðum bara á hann hverfa í kaf en sem betur skolaði aldan honum beint á land."
Perrin byrjaði á því að láta útbúa sérstaka tökuvél fyrir sig en hún skilaði ekki tilætluðum árangri. "Fyrsta árið var hræðilegt og þá þessi vél hefði kostað mig stórfé þá var sambandið milli flugmanns, fugls og tökumanns einfaldlega of flókið fyrir hana. Flugmaðurinn þurfti að öðlast fullkominn skilning á fuglinum og geta séð hreyfingar hans fyrir og þegar upp var staðið var sterkur handleggur tökumannsins besta tækið en hann varð að geta fylgt fuglinum eftir öllum stundum. Við máttum svo alls ekki vera þyngri en 450 kíló en með mönnum og öllum búnaði vorum við yfirleitt í kringum 445 kíló, þannig að litlit og léttir flugmenn voru mjög vinsælir hjá mér."

Heimatilbúið snjóflóð

Perrin og félagar ferðuðust til yfir 40 landa á 4 árum við gerð myndarinnar en verkið kostaði vitaskuld mikla þolinmæði og biðin eftir réttum tækifærum og skilyrðum var oft löng. "Þetta var allt fyrst og fremst háð veðri og maður varð alltaf að huga að fegurð náttúrunnar, auk þess sem gott veður og heiður og blár himinn var ekki endilega gott veður fyrir myndina. Fuglarnir réðu svo auðvitað ferðinni og suma daga vildu þeir alls ekki fljúga og þá var ekkert við því að gera. Það þýddi ekkert að skipa þeim fyrir verkum. Svo áttu þeir það til að rjúka af stað án þess að vélarnar væru tilbúnar og þá misstum við bara af þeim."
Stórbrotin náttúran kemur mikið við sögu í myndinni og meðal þess sem þar gefur að líta er tilkomumikið snjóflóð í Alaska. "Við biðum í tvö ár eftir snjóflóði og þegar við vorum á einum stað þá féll flóð annars staðar þannig að á endanum bað ég menn um að fara upp í fjallið með dínamít og búa til snjóflóð. Þetta var ómögulegt öðruvísi."

Náttúran segir sögur

Perrin framleiddi heimildarmyndin Microcosmos fyrir nokkrum árum en þar er kafað ofan i heim skordýranna og næsta verkefni hans verður að fara með tökuvélarnar undir yfirborð sjávar en hvað veldur því að náttúran er honum jafn hugleikin? "Ég hef áhuga á náttúrunni og þá aðallega því hvernig við getum skoðað hana og lýst henni. Eina tungumálið sem ég tala í raun og veru er tungumál tökuvélarinnar og í náttúrunni leynast margar sögur sem mig langar að segja. Mannleg afskipti af náttúrunni eru stundum mjög slæm og á frönskum náttúrugriðasöfnum er heilt gallerí af útdauðum dýrum og á hverju ári bætast ný í safnið. Okur ber því að varðveita það sem við höfum og við verðum að huga að umhverfinu. Ef umhverfið er í jafnvægi er dýrunum óhætt að eilífu en í hvert sinn sem við hróflum við náttúrunni erum við að eyða svo miklu. Jörðin er ekki bara okkar, hún er líka svæði allra hinna og á einni öld höfum við eytt meiru en á hinni löngu sögu Jarðarinnar samanlagðri."
Perrin stefnir að því að hefja könnun hafdjúpanna í apríl. "Við vitum minna um hafið og allar tegundir þess en nokkuð annað náttúrufyrirbæri. Það eru því ótrúleg ævintýri framundan þar sem við þekkjum yfirborðið en vitum ekkert um það sem kann að leynast í djúpinu."

Lífsnauðsynlegt að taka áhættu

Gerð heimildarmynda af þessu tagi er gríðarlega kostnaðarsöm en finnst Perrin hann vera að taka óþarfa fjárhagslega áhættu með þessu starfi? "Þetta er áhættusamur bransi og ég er líklega svolítið geggjaður en það versta sem ég veit er að sitja aðgerðarlaus og sleppa því að gera eitthvað. Ég tek áhættur þar sem ég á bara þetta eina líf og ég verð því að fylgja því góða eftir og er alveg sama um áhættur. Ég er líka alltaf að læra eitthvað nýtt, hvort sem ég er að eyða þremur árum í að skoða skordýr, fjórum í að elta fugla eða gera pólitískar myndir. Ég er alltaf að berjast og þó ég sé orðinn rúmlega 60 ára á ég ekki bara eitt líf, heldur fleiri tugi lífa. Ég lifi í gegnum vinnuna mína. Bankarnir þurfa líka alltaf á viðskiptavinum að halda og ég held að ég sé góður viðskiptavinur."

Leikurinn er hvíld

Perrin er ekki síður þekktur sem leikari en leikstjóri og á að baki hlutverk í yfir 100 myndum. Hann er enn að leika og lítur á það sem hvíld. "Ég tek að mér eitt og eitt hlutverk og það er eins og að fara í frí. Aðrir fara að veiða eða gera eitthvað álíka til að slappa ef en ég fer og leik í kvikmyndum. Þá fæ ég frí frá hugmyndarfluginu og hugsa ekki um bankana. Ég verð algerlega frjáls."
Cinema Paradiso er lang þekktasta mynd Perrins á Íslandi en þar lék hann aðalpersónuna, Toto litla, á fullorðinsárum. "Ég minnist þessarar myndar með miklum hlýhug enda er þetta hlý mynd. Hún er jafn góð og raun ber vitni þar sem viðfangsefni hennar er ekki ítalskt heldur alþjóðlegt. Það geta
allir, alls staðar, sett sig í spor Totos litla og myndir verða einmitt alþjóðlegar þegar þær taka staðbundna atburði og gera þá aðgengilega öllum. Myndir eru verða ekki alþjóðlegar vegna þess að viðfangsefni þeirra er alþjóðlegt, heldur þvert á móti. Þetta er auðvitað alger mótsögn við Hollywoodkvikmyndagerðina sem er ekki svo slæmt."

Fréttablaðið.

"Þetta eru auðvitað ólíkar bækur en það má alveg segja það að þessi bók hlaut að koma í kjölfarið," segir Guðni Elísson, lektor við Háskóla Íslands og ritstjóri greinasafnsins Áfangar í kvikmyndafræðum sem Forlagið gefur út, þegar hann er spurður hvort Áfangarnir komi í rökréttu framhaldi af hinu risavaxna greinasafni Heimur kvikmyndanna sem hann ritstýrði árið 1999.
Áfangar í kvikmyndafræðum er safn 26 þýddra greina sem allar hafa sætt tíðindum í sögu kvikmyndafræðinnar. Höfundar greinanna eru helstu hugmyndasmiðir, leikstjórar og fræðimenn kvikmyndasögunnar en yfir 20 þýðendur koma að verkinu og það er ekki ofsögum sagt að þeir hafi hér unnið þrekvirki til eflingar íslenskrar kvikmyndamenningar.

Klassísk kvikmyndafræði

"Það þurfti að koma bók sem væri með klassíska kvikmyndafræði á boðstólnum og þá greinar sem væri kannski búið að vera að lesa og kynna úti í heimi í hálfa öld og lengur. Elstu greinarnar eru frá því í kringum 1920 eins og til dæmis greinar Eisensteins. Hugmyndin var að gefa svolítið gott yfirlit yfir það besta sem skrifað hefur verið í fræðunum á erlendum tungum."
En eru greinasöfnin of fræðileg og sérhæfð fyrir hinn almenna íslenska kvikmyndaáhugamann að glugga í? "Nú hlýt ég auðvitað að segja nei, en við getum samt orðað það svo að greinarnar eru misþungar. Þær allra rosalegustu eru á fárra færi að komast í en svo eru líka ansi margar mjög aðgengilegar og ef menn bara hafa vilja til ættu þeir að geta sett sig inn í næstum hverja einustu grein þarna og þær opna allar sýn á kvikmyndirnar, en því er ekki að neita að sumar þeirra eru þungar."

Bíóþjóðin kann að lesa

Íslendingar eru annáluð bíóþjóð og fara manna mest í kvikmyndahús miðað við hina sígildu höfðatölu en eru þeir vel læsir á myndmálið? "Já, ég held að Íslendingar séu vel læsir á myndmál en kannski ekkert voðalega góðir í að túlka það sem þeir eru að sjá, færa það í orð, skilja það og setja í samhengi. Við höfum ekkert sérstaklega góða sögulega yfirsýn yfir viðfangsefnið en ég held reyndar að Íslendingar séu mjög flinkir að lesa kvikmyndir. Ég finn það bara í minni kennslu að nemendur eru oft miklu flinkari í því að lesa í kvikmyndamyndmál heldur en bókmenntir. Þeir eru í rauninni þjálfaðari í því en sjá kannski ekki alltaf hvaðan hlutirnir koma og þá skortir oft yfirsýn til að ná dýpt í lesturinn."

Löngu fallnir múrar

Afþreyingarmenningin hefur rutt sér til rúms í fræðunum undanfarið en þurfti hún ekki að gera áhlaup á þykka varnarmúra akademíunnar? "Það þurfti það eflaust á sínum tíma en nú þegar þessi bók kemur út eru varnarveggirnir löngu brostnir. Það má í rauninni segja að stóra holskeflan í kvikmyndafræðunum komi upp úr 1970 og svo á móti kemur auðvitað líka að þeir sem voru að skrifa í Frakklandi á fimmta, sjötta og kannski sjöunda áratugnum voru mjög önnum kafnir að benda á listina sem býr í Hollywoodmenningunni. Þeir voru samt alltaf að tala um hámenningu á einhvern máta, finna kvikmyndahöfunda og svo framvegis."

Öflugt þýðingastarf

Áfangar í kvikmyndafræðum hafa að geyma lykiltexta í fræðunum en dregur ekki úr þörfinni fyrir heildstætt yfirlit yfir kvikmyndasöguna en þar kemur Bókmenntafræðistofnun Háskólans til skjalana. Guðni ritstýrir ritröðinni Þýðingar á vegum stofnunnarinnar en hún hefur gefið út sex fræðirit í einum rykk.
"Saga kvikmyndalistarinnar eftir David Parkinson kemur út í þessari röð núna þannig að það eina sem á í rauninni eftir að setja saman er kennslubók í kvikmyndafræðum." Ritin í röðinni tengjast bókmenntafræði, kvikmyndafræði, kynjafræði, listfræði, leiklistarfræði, menningarfræði, miðaldafræði og þýðingafræði þannig að það er af nógu að taka.
"Þetta er bara upphafið og að þessu kemur fjöldinn allur að fólki. Á hverri bók er einn þýðandi og einn ritstjóri sem ritrýnir í rauninni þýðinguna, les hana yfir og ber hana saman við frumtextann. Ég geri ráð fyrir að sjöunda bindið komi út í vor og við erum með styrkumsóknir fyrir næstu sjö bækur í gangi. Eins og ég sé þetta fyrir mér verða komnir 20 titlar í þessari röð árið 2007."
Guðni segir að útgáfa af þessi dagi sé mjög kostnaðarsöm og sé því háð styrkjum en þessi mikli kostnaður hefur haft þau áhrif að framboðið á vönduðum þýddum fræðiritum hefur alla tíð háð Íslendingum.

Skortur á þýddum fræðitextum

"Á fræðasviðinu er ekki hægt að fara út í dýrari vinnu og það er ofboðslega lítið til af þýddum fræðitextum. Það er skemmtilegt við þessar bækur að þær hafa gildi í dag. Það má til dæmis nefna bókina Stríð og kvikmyndir en lestur hennar getur sagt okkur ýmislegt um Íraksstríðið og það hvernig stríði er miðlað sjónrænt. Þetta er mikilvæg bók sem hjálpar okkur að átta okkur á umheimi okkar og því hvernig efni er miðlað sjónrænt."
Guðni dregur hagnýtt gildi þess að vera læs á myndmál ekki í efa og bendir á að ef fólk er þjálfað í því að lesa myndmál þá lesi það til dæmis dagblöð öðruvísi. "Fólk les fréttir frá útlöndum öðruvísi og ég held að það að vera fær í því að lesa myndmál geri þig að færari borgara. Það gerir þig færari að búa í lýðræðisríki og taka og melta upplýsingar. Og svo er líka bara gaman að lesa bókmenntir og kvikmyndir."

Fréttablaðið.

"Það eru 69 örmyndasögur í þessari bók, alveg eins og í þeirri fyrri. 69 er nefnilega svo fyndin tala," segir Hugleikur Dagsson um bók sína Drepið okkur sem er sjálfstætt framhald Elskið okkur sem kom út fyrir síðustu jól. Hugleikur hefur safnað saman kaldhæðnum örmyndasögum sínum í þessar bækur sem hafa vakið nokkra athygli. Elskið okkur var til að mynda mest selda myndasagan í versluninni Nexus fyrir jólin í fyrra og hefur nú selst í 300 eintökum. "Það seldust um 200 bækur fyrir jólin í fyrra og svo hafa hundrað til viðbótar selst á árinu."
Elskið okkur hefur því ekki selst í minna magni en ljóðabók sem nýtur velgegni og Hugleikur segir tenginguna við ljóð heldur ekki vera alveg út í hött þar sem segja megi að sögur bóka sinna séu lítil myndljóð."

Situr og heftar

Hugleikur heftar bókina sjálfur saman og situr því sveittur við að koma fyrsta upplagi Drepið okkur saman. "Ég er á fullu í þessu núna en rafvirkinn sem skrifar innganginn aðstoðar mig stundum en ég stæri mig af því að þessi bók inniheldur mitt eigið, blóð, svita, tár, bros og takkaskó."
Hugleikur þótti beinskeyttur í Elskið okkur í fyrra en titill þeirrar bókar er þó öllu mildari en á nýju bókinni, þannig að það er kannski ekki von á góðu? "Fólk hefur sagt mér að því finnist þessi bók eiginlega svartari og grimmari og jafnvel grófari en sú fyrri. Ég er samt ekki að ögra neinum og er eins einlægur og ég get verið. Ég er ekkert að reyna að vera pólitískur og er ekki að deila viljandi á neitt. Það er ekki þar með sagt að ég verði fúll ef fólk sér einhverja þjóðfélagsgagnrýni í þessu. Ef bækurnar eru lesnar með því hugarfari að þær séu ein hvers konar ádeila þá eru þær örugglega gífurlega sterk samfélagsádeila."

Selur fólki persónulega

Hugleikur segist byggja á teikniaðferð sem hann datt inn á þegar hann var staddur á Seyðisfirði í fyrra. "Ég átti fullt af litlum blöðum og byrjaði á því að teikna tvo kalla á eitt þeirra. Hugmyndirnar fæddust síðan á færibandi og mér fannst þetta djöfulli skemmtilegt."
Þeir sem vilja kynnast gráglettni Hugleiks betur ættu að geta gengið að Drepið okkur vísri í myndasögubúðinni Nexus. "Þeir eru duglegastir að selja hana og panta mest. Bókin fæst líka í Búðinni á Laugavegi og í 12 Tónum sem er frábær búð. Elskið okkur fékkst líka í Máli og menningu á Laugavegi í fyrra og ég reikna með að koma Drepið okkur þar inn líka. Svo er ég líka alltaf með hana á mér og sel hana á förnum vegi. Það er alltaf skemmtilegast að selja fólki hana persónulega."

Fréttablaðið.

"Ég held að árin sem ég hef verið með hugann við Kaldaljós séu að verða fimmtán. Bókin kom út 1987. Ég las hana fljótlega og hreifst strax af henni og síðan þá hef ég bara verið í þessu meira og minna," segir Hilmar Oddsson, leikstjóri, sem frumsýndi nýjustu kvikmynd sína, Kaldaljós, á nýársdag.
"Þannig að þetta hefur staðið til mjög lengi þó þetta sé ekkert endilega eðlilegur eða æskilegur biðtími eftir einni bíómynd en stundum verður bara að gera meira en gott þykir." Hilmar segist vera löngu hættur að telja allar útgáfurnar sem hann hefur skrifað af handriti myndarinnar þær eru á bilinu 20 til 30.

Ljós lífs og dauða

En hvað var það við sögu Vigdísar Grímsdóttur sem heillaði hann í upphafi? "Sagan er sterk og frásögnin skýr, myndræn og lifandi. Maður hættir aldrei að vera kvikmyndagerðarmaður og les því skáldsögur líka sem slíkur og maður er þá oftast með einhverja litla tökuvél í kollinum. Ég hrífst þó engu að síður oft að bókum sem bókum en það gerist ekkert oft hjá mér að mig langi til þess að mynda þær. En þarna gerðist það að myndmálið höfðaði mjög sterkt til mín. Það voru eliment þarna sem ég sækist eftir að fjalla um en í Kaldaljósi blandast skemmtilega saman mikill kærleikur, hlýja og samt grimmd, dulúð og erótík. Allt þetta er til staðar í þessari sögu ásamt mikilli tengingu við móður Jörð."
Þessi átök sterkra andstæðna kristallast í nafni sögunnar. "Kaldaljós er margslunginn titill. Ég hef ekki einu sinni spurt Vigdísi að því hvaða skilning hún leggur í hann en fyrir mér er hann bæði með einhverjar tengingar í vetrarríkið sem er sterkt afl í sögunni og svo finnst mér þetta líka geta verið ljósið við enda ganganna, hvernig sem við skiljum það. Það getur þá bæði verið ljósið sem við sjáum þegar við komum í heiminn eða þegar við yfirgefum hann, þannig að það getur átt bæði við upphaf og endi lífsins. Mér finnst þessi hugmynd gefa verkinu ákveðna dýpt."

Veturinn er tíminn

Tökur myndarinnar gengu jafn vel fyrir sig og hægt er að búast við þegar unnið er á Íslandi. "Maður verður alltaf að búast við bakslögum þegar maður er að taka upp kvikmyndir á Íslandi. Það má alveg reikna með ákveðnum hrakningum. Það er bara sá veruleiki sem við búum við. Helsta vandamálið hjá mér var að við fengum of gott veður en yfirleitt er það nú á hinn veginn. Við þurftum á snjó og kulda að halda en fengum þá hlýju, rigningu og aurskriður. Þetta gekk samt mjög vel og ég er gífurlega ánægður með það sem ég fékk. Veturinn er líka mjög spennandi árstími, burtséð frá því hvort það sé snjór eða ekki, litirnir í náttúrunni eru sérstakir og það er allt öðruvísi stemning."

Glópalán í leikaravali

Ingvar E. Sigurðsson leikur Grím, aðalpersónu myndarinnar, en tvö barna hans, Snæfríður og Áslákur, fara einnig með stór hlutverk í myndinni en Áslákur leikur persónu föður síns þegar hún er yngri. En hvernig var að vinna með börnum í jafn veigamiklum hlutverkum?
"Ég hef hingað til gert tvær myndir þar sem börn koma mikið við sögu og það hefur gengið vonum framar enda hef ég verið voða heppinn með börn. Snæfríður og Áslákur eru alveg einstök og þekkja leikarastarfið úr fjölskyldunni. Þau bera virðingu fyrir starfinu og eru uppfull af hæfileikum. Þau lásu söguna og skildu á sinn hátt og ég nálgaðist þau eins og litlar fullorðnar verur. Mér finnst vinnan við samstarfið við krakkana það ánægjulegasta við gerð myndarinnar. Þau eru ævintýri líkust."
Hilmar segir að það hafi verið algert glópalán að fá feðgana til að leika Grím. "Ég ætlaði ekki að trúa því að þetta yrði svona auðvelt og að ég myndi finna hinn leikarann í sömu fjölskyldunni. Maður er oft óheppinn en stundum heppinn og þarna var gæfan mér hliðholl enda eru þeir feðgar ótrúlega líkir, með sömu taktana og fleira sem er auðvitað æðislegt."
Hilmar segir það ekki síður hafa komið sér vel að fá raunveruleg systkin til að leika Grím og Gottínu. "Samband systkinanna er mjög náið í myndinni og Áslákur og Snæfríður eru svo sannarlega náin og mér hefði aldrei tekist að þróa þetta fallega systkinasamband jafn langt með fólki sem þekktist ekki neitt. Það sem er til fyrir skín í gegn."

Höfuð fullt af hugmyndum

Hilmar er, að hætti kvikmyndaleikstjóra, alltaf með nokkur járn í eldinum. "Ég er alltaf að plana eitthvað en maður veit aldrei hvernig hlutirnir þróast. Ef ég hefði verið spurður árið 1987 hvaða mynd ég myndi gera næst hefði svarið orðið Kaldaljós en svo liðu 15 ár. Maður veit aldrei hver verður næsta mynd. Ég er yfirleitt með tvö til fjögur verkefni í takinu og svo er ómögulegt að segja til um hvað fjármagnast og svo framvegis. Ætli ég sé ekki með fjórar myndir í kollinum eins og er. Mislangt komnar að vísu, tvær á hugmyndastigi og tvær í handriti. Það er svo auðvelt að vera þolinmóður þegar maður er með góðar myndir í hausnum og ég hef verið svo heppinn að bæði Tár úr steini og Kaldaljós eru þannig myndir að það er vel þess virði að bíða eftir þeim. Mér finnst þær bera mikilvæg skilaboð til lands og lýðs og líður eins og ég sé að breiða út fagnaðarerindi. Þannig var þetta með sögu Jóns Leifs sem hefur alltaf verið vanmetinn. Þegar þú vinnur með þannig efnivið veistu að þú ert að breyta landslaginu. Mér finnst það sama gilda um Kaldaljós og þetta gefur mér rosalegan kraft."

Enginn tími fyrir spennufall

Hilmar segist hvorki þjakaður af spennufalli né tómleikatilfinningu þó hann hafi nú loks lokið verkefni sem hefur fylgt honum í 15 ár. "Ég hef verið svo heppinn að það er búið að vera rosalega mikið að gera fyrir jólin og svo er ég búinn að vera að kenna í leiklistarskólanum en þar gerðum við 53 mínútna mynd frá grunni á einum mánuði, alveg frá hugmynd til frumsýningar. Þetta var mikil spunavinna en það er hægt að gera svona hluti í stórum samstilltum hópi en þarna var ég með 10 leikara sem gerðu allt sem ég sagði þeim að gera. Það var mjög skemmtilegt. Þetta hefur alveg bjargað mér og ég hef ekki haft mikinn tíma til að upplifa spennufall sem ég geri frekar ráð fyrir að komi í byrjun janúar eftir frumsýningu. Þessu fylgir auðvitað líka smá fiðringur og tilhlökkun en þetta hefur verið svo langur vegur að ég er farinn að hlakka mjög til að sjá myndina á tjaldinu. Ég veit auðvitað ekkert hvernig viðtökurnar verða enda eru þær ekkert sem maður stjórnar sjálfur. Ég legg myndina í dóm annara og get verið sáttur þar sem verkið er unnið af heilindum."

Birt í Fréttablaðinu 28. desember 2003.

Mende Nazer lifði einföldu og áhyggjulausu lífi í faðmi fjölskyldu sinnar í Núbafjöllum Súdans þar til hún var hneppt í þrældóm á þrettánda aldursári fyrir 9 árum síðan. Hún segir átakanlega sögu sína í bókinni Ambáttin í þeirri von að hún verði til þess að vekja athygli umheimsins á nútíma þrælahaldi.

"Ég veit að þetta er ótrúlegt en svona er raunveruleikinn og ég vona að saga mín geti hjálpað öðrum sem eru í sömu aðstöðu og ég var áður en mér tókst að flýja," segir Mende sem gerir sér ekki fyllilega grein fyrir því hvernig umheimurinn geti komið þeim sem haldið er í ánauð til hjálpar.
"Ég vil bara láta fólk vita af þrælasölunni og því sem er að gerast í Súdan. Ég hef það á tilfinningunni að með því að láta í mér heyra muni ég fá fólk til að reyna að gera eitthvað þó ég viti ekki nákvæmlega hvað."

Saklaus bernska verður martröð
Líf Mende breyttist í áralanga martröð vorið 1994 þegar arabahópur réðist inn í þorpið hennar, myrti íbúa í svefni, brenndi kofa þeirra, nauðgaði stúlkum og rændi börnum. Faðir Mende reyndi allt sem í hans valdi stóð til að bjarga dóttur sinni en allt kom fyrir ekki og henni var rænt ásamt öðrum stúlkum úr þorpinu og seld í þrældóm.
Henni var nauðgað á leiðinni og síðan var hún seld vel stæðri fjölskyldu í Súdan og þar var henni haldið nauðugri um árabil. Hún sá um öll húsverk á heimilinu, fékk aldrei frí og engin laun auk þess sem húsfreyjan misþyrmdi henni andlega og líkamlega af minnsta tilefni. Eigendur hennar sendu hana síðar til systur húsfreyjunnar sem var sendiherrafrú Súdans í London en eftir þriggja mánaða dvöl í borginni komst hún í samband við landa sína sem hjálpuðu henni að flýja.
"Eigendur" hennar og áhrifamenn í stjórnkerfi Súdans reyndu allt til að ná henni aftur og höfðu í hótunum við hana og félaga hennar í London. "Ég hef fengið frið fyrir þeim undanfarið enda er búið að reka sendiherrann og senda fjölskylduna heim."
Mende segist oft velta því fyrir sér hvað hafi fengið þrælahaldarana til að koma fram við sig eins og skepnu. "Þau voru vissulega ósköp venjuleg fjölskylda, hjón með börn, en samt voru þau svona vond við mig. Það er alveg sama hversu mikið ég hugsa um þetta þá kemst ég alltaf að þeirri niðurstöðu að þar sem þau greiddu peninga fyrir mig hafi þau litið á mig sem eign sína og þau gætu því gert við mig hvað sem þeim sýndist."

Hryllingurinn gleymist aldrei
Mende þurfti að berjast fyrir landvistarleyfi í Bretlandi í tvö ár. "Ég sótti um hæli í september 2000 og var strax hafnað þar sem stjórnvöld vildu ekki líta á mig sem flóttamann. Það tekur tvö ár að afgreiða beiðnir af þessu tagi og ég beið milli vonar og ótta í þessi ár. Yfirvöld breyttu síðan afstöðu sinni og ég fékk landvistarleyfið þann 24. desember árið 2002."
Mende reynir að lifa eðlilegu lífi í London en hryllilegar minningarnar sækja enn á hana. "Ég mun aldrei gleyma fortíð minni en hún hefur einhvern veginn runnið saman við nútíðina. Ég er ekki föst í fortíðinni. Hún kemur og fer. Þessar minningar munu aldrei hverfa og ég verð stundum mjög leið þegar ég hugsa um líf mitt og hvernig það hefði getað orðið ef mér hefði ekki verið rænt. Mig langar að vera hjá foreldrum mínum og fjölskyldu. Ég vona að geti einhvern tíma farið aftur heim en eins og ástandið er í dag er það of hættulegt."
En hvað er það sem veldur því að hin frjálsa Mende þorir ekki að heimsækja fjölskyldu sína? "Mér er ekki óhætt í Súdan. Stjórnvöld í landinu neita því stöðugt að þau tengist þrælahaldi þannig að ef ég færi aftur heim myndu reyna að þagga niður í mér. Saga mín hefur vakið mikla reiði meðal ráðamanna í Súdan og þeir myndu örugglega reyna að kyrrsetja mig eða taka mig fasta."

Þráir þorpið sitt
Mende gerir ráð fyrir því að hún muni búa í London áfram en á sér þá ósk heitasta að geta heimsótt fjölskyldu sína í Núbafjöllum. "Ég vil hafa frelsi til að koma og fara eins og mér sýnist. Mér líður vel í London enda finnst mér ég hafa endurfæðst þar. Ég fékk frelsið í London og hún verður alltaf sérstök þar sem nýja lífið mitt byrjaði í borginni. Ég bý með Svisslendingum sem tóku mig að sér. Þau passa upp á mig og eru afskaplega ljúf og góð. Það er sem betur fer enn til fólk í heiminum sem er nærgætið, samúðarfullt og gott."
Mende vissi ekkert um afdrif fjölskyldu sinnar eftir árásina á þorpið og sömu sögu er að segja af foreldrum hennar sem vissu ekkert hvort hún væri lífs eða liðin. "Það var svo mikil upplausn þegar mér var rænt að ég vissi ekkert hvort þau hefðu sloppið. Ég frétti ekki neitt af þeim fyrr en eftir að ég varð frjáls og fólkið sem hélt mér í haldi reyndi að ná mér aftur. Þá var fjölskyldu minni blandað í málið og haft í hótunum við hana. Það var mikill léttir að frétta að þau hefðu öll sloppið. Ég get ekki lýst því hvernig mér leið þegar ég heyrði í þeim í símanum og gat látið þau vita af mér. Þau búa í enn í gamla þorpinu en það var endurbyggt. Það hefur ekki verið ráðist á þau aftur og þau telja sig nokkuð örugg."

Pabbastelpan sem vildi verða læknir
Þegar Mende var lítil pabbastelpa í frumstæða fjallaþorpinu sínu dreymdi hana um að mennta sig og verða læknir en hana langaði að sinna heilsugæslu þorpsbúa. Hún býr í gerbreyttum heimi núna en heldur enn í æskudrauminn.
"Mig langar enn að verða læknir. Ég hef þó komist að því að það verður mjög erfitt vegna tungumálaörðugleika og vegna þess hversu litla menntun ég hef. Ég stefni samt að því að starfa á þessu sviði og gæti vel hugsað mér að læra hjúkrun. Ég er núna að einbeita mér að því að læra ensku betur til þess að geta orðið hjúkrunarfræðingur en allt tekur þetta sinn tíma."
Saga Mende hefur vakið verðskuldaða athygli en á hún eitthvað eftir ósagt?
"Þetta er auðvitað ekki sagan öll. Ég segi bara frá því sem ég upplifði þegar ég var tekin frá foreldrum mínum og því sem ég mátti þola í ánauðinni þangað til ég kom til London og tókst að strjúka. Ég hef því enn frá mörgu að segja en það yrði þá öðruvísi bók sem myndi ekki snúast um þrælahaldið, heldur æskuna, lífið í fjöllunum og það sem hefur drifið á daga mína frá því ég flúði."

Fréttablaðið

"Mér finnst miklu skemmtilegra að vinna með börnum en fullorðnum," segir Regína Pokorna stórmeistari í skák. "Ég elska að vinna með börnum. Ég þjálfaði nokkur börn heima í Slóvakíu og hafði mjög gaman að því." Regína kemur frá Slóvakíu og er í hópi öflugustu skákkvenna heims þrátt fyrir ungan aldur en hún er aðeins 21 árs. Regína er einn af ötulustu liðsmönnum Hróksins og hefur látið hressilega til sín taka í barnastarfi félagsins á síðustu mánuðum. Hún hefur meðal annars heimsótt fjölda grunnskóla á höfuðborgarsvæðinu og á Suðurlandi og hefur gert stormandi lukku hjá skólabörnum sem hafa notið leiðsagnar hennar og fengið tækifæri til að tefla við hana fjöltefli.

Lengi býr að fyrstu gerð
Sjálf var Regína ung að árum þegar hún settist fyrst að tafli. "Pabbi byrjaði að kenna mér að tefla þegar ég var á fimmta ári. Ég gekk í skákklúbb fljótlega eftir það og byrjaði að keppa á mótum þegar ég var sex ára. Þegar ég var 9 ára sigraði ég á móti í Tékkóslóvakíu og eftir það var ég send í heimsmeistarakeppni og varð í öðru sæti þar. Síðan þá hef ég keppt á fjölmörgum Evrópu- og heimsmeistaramótum og tel mig geta verið mjög sátta við árangurinn. Ég hef oftast verið í einhverjum af efstu sætunum og hef þrisvar orðið Evrópumeistari kvenna."
Regína segir að það sé engin spurning að það sé best fyrir börn að byrja að æfa sig í skákinni sem fyrst. "Þegar krakkar eru fimm til sex ára eru þau á mjög góðum aldri og taka framförum mjög hratt. Þau þurfa bara að mæta í skólann og sinna áhugamálum sínum og hafa því mikinn tíma aflögu og geta einbeitt sér að taflinu. Þegar þau eldast fjölgar áhugamálunum og það eru fleiri hlutir sem toga í þau og þá fer það oft þannig að þau nenna ekki að eyða miklum tíma í skákina. Áhyggjunum fer líka fjölgandi með aldrinum og þá minnkar einbeitingin."

Efnilegar stelpur á Íslandi
Regína segist hafa rekist á mjög efnilega krakka í Íslandsheimsóknum sínum en bendir á að það sé ekki nóg að vera efnilegur þegar maður er ungur og þeir sem vilji ná virkilega langt verði að taka skákina alvarlega og stunda æfingar og þjálfun eins og í hverri annari íþrótt. "Það er til dæmis mjög ánægjulegt að segja frá því að ég hef hitt nokkrar stelpur sem gætu náð langt en það er gaman að sjá hversu áhugasamar stelpurnar eru. Heima í Slóvakíu eru frekar fáar stelpur í skákinni og það er algengt að þegar ég keppi á stórum mótum þar þá eru yfirleitt um 50 stelpur að keppa innan um 500 stráka. Það er mjög gaman að sjá hversu mikill skákáhuginn er hérna. Hann er þokkalegur heima en aðalíþróttirnar eru fótbolti og íshokkí og annað fellur í skuggann."

Skákin gengur fyrir
Regína hefur komið til Íslands fjórum sinnum síðastliðið ár og heldur heimleiðis í dag eftir að hafa dvalið hér í tvo mánuði. "Þetta er búið að vera alveg frábært. Ég er bæði búin að vera að tefla fyrir Hrókinn á ýmsum mótum, til dæmis á Selfossi, og svo fór ég með Hróknum til Grænlands í sumar. Það var alveg æðislegt. Maður steig inn í einhvern allt annan heim á Grænlandi sem er engu líkt. Annars er ég mest búin að vera í skóla- og kynningastarfi Hróksins og hef haft gaman af."
Regína fer beint heim til Slóvakíu frá Íslandi en gerir ráð fyrir að koma aftur fljótlega á næsta ári. "Nú fer ég heim til að æfa mig. Ég tók mér árs frí frá skóla til að æfa mig og taka þátt í skákstarfinu hérna á Íslandi.
Nú hefst þjálfunin aftur á fullu en maður teflir svolítið öðruvísi eftir að hafa eytt svona miklum tíma með óreyndu skákfólki. Ég þarf því að herða mig þar sem ég er alls ekki sátt við hvernig ég hef verið að tefla undanfarið."

Dansar í Reykjavík
Regína sér þó síður en svo eftir þeim tíma sem hún hefur eytt á Íslandi. "Ég er búin skemmta mér alveg rosalega vel. Vinir mínir hafa komið hingað og verið með mér og þetta er búið að vera æðislegt." Regína gerði vitaskuld úttekt á hinu margrómaða næturlífi Reykjavíkur og lætur vel að.
"Það er mjög gaman að dansa og skemmta sér hér. Staðirnir eru fínir og tónlistin er mjög góð. Slóvakar þykja drekka mjög mikið en jafnast samt ekkert á við Íslendinga. Ég held að það sé ekki hægt að segja annað en Íslendingar drekki allt of mikið," segir skákdrottningin sem ætlar að skerpa sóknarleiki sína milli jóla og nýárs og mun svo mæta tvíefld til Íslands árið 2004.

Fréttablaðið

"Ég vona að þið séuð enn þá með rjómaskyr og lambakjöt og allt þetta góðgæti", segir bandaríski leikstjórinn Eli Roth sem fékk hugmyndina að hryllingsmyndinni Cabin Fever þegar hann dvaldi hjá Björgu Ólafsdóttur á bænum Ingólfshvoli í nágrenni Selfoss sumarið 1991.
Cabin Fever hefur fengið mikla athygli og góða dóma undanfarið. Hún verður forsýnd í Háskólabíói fimmtudaginn 11. desember. Miðasala er þegar hafin enda ætlar Eli að vera viðstaddur sýninguna, kynna myndina og spjalla við áhorfendur að henni lokinni.

"Það eru allir svo frábærir á Íslandi og ég skemmti mér rosalega vel. Meira að segja á meðan þessi sýking át næstum af mér andlitið. Ég get ekki beðið eftir að koma en ég hef ekki verið á Íslandi síðan ég dvaldi á Ingólfshvoli í um tvo mánuði."

Hryllingurinn í hlöðunni

Eli fékk dularfullan húðsjúkdóm eftir að hafa komist í snertingu við skemmt hey á Ingólfshvoli. "Við bræðurnir tókum upp stuttmyndina The Viking Heycutter Massacre á Super 8 filmu sem ég verð að reyna að finna. Við fundum risahorn af einhverju nauti og fórum í framhaldinu að velta fyrir okkur hvar afgangurinn af víkingnum væri.
Það var hlaða á Ingólfshvoli sem ég held að sé notuð sem reiðhöll núna. Þegar hjónin á Ingólfshvoli keyptu staðinn var hún full af heyi sem hafði verið þar frá 1975. Ég var eitthvað að djöflast í heyinu þegar við vorum að taka stuttmyndina og um nóttina byrjaði mig að klæja. Þetta var furðulegur kláði og fyrst þegar ég vaknaði hélt ég að þetta væri moskítóbit og byrjaði að klóra og reyta af mér húðina.
Þegar ég rakaði mig morguninn eftir skóf ég hreinlega hluta af andlitinu af en áttaði mig samt enn ekki á því að það væri ekki allt í lagi.
Daginn eftir rakaði ég mig og þá skóf ég hreinlega af hluta af andlitinu. Ég var með hita og var hálf vankaður og áttaði mig ekki á að það væri ekki allt í lagi fyrr en Björg sagði mér að ég yrði að fara til læknis. Læknarnir í Reykjavík höfðu greinilega aldrei séð neitt þessu líkt en skrifuðu upp á eitthvert krem fyrir mig og þetta hvarf á um það bil tveimur dögum. Ég er að reyna að finna dolluna aftur, svona til vonar og vara ef ég skyldi fá þetta aftur."

Fullir Íslendingar og svartur dauði

"Fyrstu helgina mína á Íslandi fór ég í Þórsmörk og hópur fullra Íslendinga dró mig út í skóg og lét mig drekka eitthvað sem hét "Svarti dauði". Allir voru að syngja lög með The Doors af því að bíómyndin um sveitina var nýkomin þannig að alltaf þegar ég hugsa til Íslands sé ég fulla Íslendinga fyrir mér syngja "Break on through" með kassagítara úti í skógi. Þegar ég upplifði þetta hugsaði ég með mér: "Þetta er frábær staður og ég vil flytja hingað". Eftir því sem ástandið versnar hérna í Bandaríkjunum og við færumst stöðugt nær Þýskalandi árið 1944 segi ég oftar við sjálfan mig að ég sé á leiðinni að flytja til Íslands. Landið verður mitt athvarf þegar Ameríka verður komin á kafi í mengun og allt springur í loft upp. Þá fer ég til Íslands og sit við goshverina og borða skyr og drekk Svarta dauða."

Sætar stelpur og hestar

"Ég elska Ísland og ég tala um Ísland og Selfoss í hverju einasta viðtali sem ég fer í. Ég skemmti mér svo vel. Fólkið er frábært, maturinn dásamlegur og vatnið er betra en annars staðar. Meira að segja gosið er betra á bragðið á Íslandi. Fjölskyldan mín öll elskar Ísland og foreldrar mínir ætla að reyna að koma á forsýningu myndarinnar í Reykjavík."
Faðir Elis er prófessor í geðlækningum og er mjög virtur í sínu fagi. Honum var boðið að halda fyrirlestur á Íslandi og í kjölfarið kenndi hann við HÍ um stund. "Ég frétti fyrst af Íslandi hjá pabba en hann fór á hestbak á Inólfshvoli og vildi endilega koma aftur með okkur strákana. Hann sýndi okkur myndir frá Íslandi og talaði mikið um hestana en það sem gerði endanlega útslagið var að hann sagði við mig: "Eli, þetta land er yfirfullt af fallegustu stelpum sem ég hef séð á ævinni. Þú verður að fara þangað". Ég var búinn að pakka niður áður en hann lauk setningunni."

Vill gera mynd á Íslandi

"Það er alveg á hreinu að mig langar að gera mynd í fullri lengd á Íslandi. Ég sá Vatnajökul í Tomb Raider í bíó og hugsaði með mér "ah, Ísland". Ég verð alltaf órólegur þegar ég sé að aðrir eru að filma hérna og gætu orðið á undan mér. Þetta er bara alltaf sama svæðið sem er notað á Íslandi. Ég vil kvikmynda við Seljalandsfoss og á Akureyri. Ísland er frábær staður til að taka myndir á. Brad, vinur minn, gerði myndina Salt á Íslandi. Mig langar að vísu að gera allt öðruvísi mynd hérna; stóra stúdíómynd eða ódýra hryllingsmynd. Það gæti orðið frábær mynd. Ég er að skrifa sögur og handrit núna og velti því stöðugt fyrir mér hvernig ég geti tekið þær á Íslandi."

Hryllingssaga frá Selfossi

Cabin Fever er sögð koma með ferska strauma inn í staðnaða hryllingsmyndagreinina og breska kvikmyndatímaritið Empire gengur svo langt að fullyrða að með Eli hafi hryllingsmyndin eignast nýja von og þessi von kviknaði á Selfossi.
"Mig dreymdi um að gera mynd eins og Evil Dead eftir Sam Raimi en hún er ein af mínum uppáhaldsmyndum. Ég var ákveðin í því strax þegar ég var 8 ára að ég ætlaði að gera hryllingsmyndir og eftir að ég fékk þessa sýkingu í andlitið fannst mér eins og eitthvað hefði tekið yfir líkama minn. Maður getur lent í því að vera fullkomlega heilbrigður þangað til að það ræðst eitthvað á mann allt í einu og byrjar að éta mann upp að innan. Eins og maður sé bara hýsill.
Ég skrifaði sögu strax eftir sumarið á Íslandi. Hún fjallaði um krakkahóp sem fer út í skóg, verður veikur og byrjar að deyja og rotna án þess að geta gert nokkuð í því. Það er þannig í Bandaríkjunum að þegar unglingar fara í ferðalög með vinum sínum vilja þeir komast eins langt frá öllu og mögulegt er. Hugmyndin var að koma persónunum eins langt frá siðmenningunni og mögulegt var og láta þær vera fastar þar þegar þær þyrftu á hjálp að halda."

Hryllingur á að vera ódýr

Eli segist vissulega vera spenntur yfir viðtökunum sem Cabin Fever hefur fengið en er samt svolítið hræddur við þær. "Við gerðum þessa mynd fyrir sáralítinn pening, eða eina og hálfa milljón dollara, en Hollywood gerir myndir fyrir hundruðir milljóna. Við gerðum Cabin Fever af miklum vanefnum og urðum að treysta á okkur sjálf, sköpunargleðina, kraftinn, ákafan og ást okkar á hryllingi. Það var það sem kom mér í gegnum þessa mynd. Það er auðvitað ánægjulegt að fólk kunni að meta myndina en um leið er það svolítið ógnvekjandi þar sem maður vill auðvitað ekki að verk manns verði overhypuð.
"Hryllingsmyndirnar eru í raun síðasta vígi sjálfstæðrar kvikmyndagerðar í Bandaríkjunum en þeir eru samt að gera langbestu ódýru hryllingsmyndirnar í Asíu. Þar eru menn ekki hræddir við að gera neitt og ganga eins langt og hægt er. Myndirnar eru virkilega ógnvekjandi. Það er niðurdrepandi hversu yfirmenn kvikmyndaveranna eru hræddir við að móðga fólk. Myndirnar sem við ætlum að gera eru ógeðslegar og munu ganga fram af fólki. Það er aðal fjörið í þessu og ég ætla að leikstýra miklu fleiri hryllingsmyndum. Ég er að skrifa mynd með Richard Kelly, sem samdi og leikstýrði Donnie Darko, sem heitir The Box. Ég er líka að leikstýra mynd sem heitir Drawn og verður mjög í anda The Shining."

Hrollvekjuátak

Eli segist finna sig algerlega í hryllingnum og hyggur á stóraukna framleiðslu slíkar mynda: "Í þessum töluðu orðum stend ég á setti myndarinnar 2001 Maniacs sem ég er að framleiða. Robert Englund, sem lék Freddy Krueger, er í aðalhlutverkinu og Tim Sullivan leikstýrir. Hún verður alveg frábær og á eftir að láta fólk ganga af göflunum. Þetta er endurgerð hryllingsmyndarinnar 2000 Maniacs frá 1964 en er algerlega uppfærð. Hún er ógeðsleg full af kynlífi og gengur mjög langt.
Ég er búinn að stofna framleiðslufyrirtæki ásamt öðrum kvikmyndagerðarmönnum og við ætlum að einbeita okkur að gerð hryllingsmynda. Við ætlum að gera þrjár hryllingsmyndir á ári fyrir lítinn pening. Sígildar hryllingsmyndir eins og Texas Chainsaw Massacre, Night of the Living Dead og fleiri eru sérstakar af því að þær voru gerðar fyrir lítinn pening. Sumar myndir eru bara þannig að maður vill ekki að þær séu gerðar fyrir mikinn pening. Hluti af sjarmann hryllingsmyndanna er einmitt þessi hráa fátæklega áferð. Þetta gerir það oft að verkum að þær minna meira á heimildarmyndir sem gerir þær svo aftur hræðilegri. Sjáðu til dæmis japönsku útgáfuna af The Ring, Evil Dead, Texas Chainsaw, Last House on the Left, Dawn of the Dead og A Nightmare on Elm Street. Þetta eru allt ódýrar og frábærar hrollvekjur.
Það liggur í eðli hryllingsmyndanna að reyna að fara út á ystu nöf og helst lengra og fá fólk til þess að hugsa um hluti sem það vill aldrei hugsa um. Framsetningin verður samt að vera skemmtileg þannig að upplifunin verði spennandi um leið. Þetta er auðvitað það síðasta sem Hollywood stúdíóin, sem elta meðalmennskuna, vilja gera. Þau vilja ekki gera neitt sem gæti orðið umdeilt eða kemur fólki úr jafnvægi.
Fólk fer á hryllingsmyndir til þess að láta hræða sig og sjokkera . Það er það sem það er að borga fyrir og með tilraunastarfsemi og með því að gera eitthvað áhugavert og öðruvísi getum við gefið áhorfendum sem mest fyrir peninginn."

Öskrað og hlegið

"Með Cabin Fever vildi ég gera mynd sem kæmi fólki til að æla. Það kom einu sinni stelpa til mín eftir eina sýninguna og sagði að sér hefði orðið óglatt og að hún hefði þurft að æla og ætti eftir að fá martraðir það sem eftir væri ævinnar. Mig langaði til að giftast henni. Þetta var það fallegasta sem nokkur hefur sagt við mig. Þetta er fyndnari mynd en fólk gerir ráð fyrir. Hún er auðvitað hræðileg en hún á líka að vera skemmtileg. Svona eins og rússíbanareið. Þú hlærð eina mínútuna og öskrar þá næstu. Þetta er samt ekkert grín en þetta er allt svo ótrúlega ógeðslegt, hræðilegt og sjúkt að þú getur ekki annað en hlegið. Ég er með húmor fyrir svoleiðis og þannig vil ég hafa þetta.
Það er svalt að Empire kunni að meta myndina. Ég er einn mesti hryllingsaðdándi í heimi og les öll þessi blöð og það að fá viðurkenningu frá hetjunum sínum skiptir mig miklu máli. Peter Jackson leyfði mér að vitna í sig á auglýsingaplakati fyrir myndina en hann hefur aldrei gert það áður fyrir nokkra mynd. Náungar eins og Jackson, David Lynch og Quentin Tarantino skilja nákvæmlega hvað ég er að gera og hafa veitt mér mikinn stuðning. En það sem mér finnst þó skemmtilegast við þetta allt saman er að sitja og horfa á myndina í bíó með áhorfendum og hlusta á fólk öskra og hlæja."

Mynd fyrir þá sem vilja sofa hjá

"Ég held að allir vilji láta hræða sig enda eru rússíbanarnir og Draugahúsin vinsælust í skemmtigörðum. Fólk vill fara eitthvert vitandi að það sé öruggt en geti samt orðið hrætt og muni öskra sig raddlaust. Það liggur líka alveg ljóst fyrir að Cabin Fever á eftir að verða besta stefnumótamynd sem sögur fara af og strákar sem bjóða stelpu á myndina eiga pottþétt að fá að sofa hjá. Ég gef þeim næstum tækifæri til að taka í hönd stúlkunnar á hverri mínútu, leggja hönd á hné hennar eða kreista hendlegg hennar. Stúlkan ætti að sitja í kjöltu þinni áður en myndinni lýkur.
Eftir á er hún auðvitað dauðhrædd og þá ferðu með hana heim. Þið fáið ykkur smá Svarta dauða og gerið það og allir vinna. Þetta er grunnhugmyndin að baki Cabin Fever. Henni er ætlað að láta fólk stunda kynlíf. Þetta virkar. Fólk hefur sagt mér það. Þannig að þeir sem vilja sofa hjá ættu að fara á Cabin Fever."

Söngkonan Leoncie segist hafa fundið illilega fyrir kynþáttafordómum á Íslandi sem hafa ekki síst kristallast undanfarið á spjallrásum á Internetinu en þannig sáu Víkurfréttir sig til dæmis tilneyddar til þess að loka spjallþræði um söngkonuna eftir að Tilveran og fleiri afþreyingarvefir vísuðu á hann og hótanir um ofbeldi og fleira miður skemmtilegt gusu upp í kjölfarið.
"Það hefur enginn hérna áhuga á því að bregðast við þessum ofsóknum en erlendis, til dæmis í Bretlandi og Bandaríkjunum, eru stórir hópar sem myndu gera eitthvað í svona málum", segir Leoncie og segir að það komi þó ekki til greina af sinni hálfu að flytja úr landi.

Ljónshjarta í Eurotrash

"Það verður sýndur þáttur um mig hjá Channel 4 í Bretlandi í næstu viku. Þátturinn var gerður hérna fyrir nákvæmlega einu ári og heitir Leoncie frá Sandgerdi in Iceland. Það er mikill húmor í þessum þætti en maður verður að vera með ljónshjarta til að taka svona gríni en ég er einmitt þannig. Ég talaði ekkert um rasismann í þessum þætti en nú er ég búinn að fá nóg. Hvað getur maður líka gert þegar lögreglan skemmtir sér yfir þessari kynþáttamismunun? Ég er bókuð í viðtöl við erlenda fjölmiðla á næstunni og þar ætla ég að segja frá þeirri lífsreynslu sem ég hef lent í hérna á Íslandi. Ég ætla að tala vel um Íslendinga en ekki um þetta rótgróna kynþáttahatur hérna."

Ofsótt af tónlistarfólki

"Síðan lagið Ást á barnum kom í útvarpinu hefur afbrýðisemin og brjálæðið verið með ólíkindum. Ég veit hverjir eru að ofsækja mig. Þetta er aðallega tónlistarfólk og ættingjar þess. Það eru ekki almennir Íslendingar sem hata mig. Þetta eru tónlistarmenn og ég vil koma því á framfæri að ég er ekki á móti Íslendingum en það er verið að breiða það út að ég hati 280.000 Íslendinga. Sérðu hvers konar geðveiki þetta er? Það er verið að leggja mig í einelti og gera árásir á mig."
Leoncie segist aðspurð ekki eiga gott með að svara því hversu almennir kynþáttafordómar séu á Íslandi. "Fordómarnir eiga sér í það minnsta djúpar rætur og allir þessir nýju kynþáttahatarar eru aldir upp af kynþáttahöturum. Þetta veit ég fyrir víst rétt eins og ég veit að það er litið á mig sem ógnun. Ég er ekki að ógna neinum og framleiði mína tónlist fyrir mína eigin peninga."

Diskarnir seljast

Leoncie segist ekki þurfa að kvarta yfir viðtökunum sem hún fær á Íslandi þó fordómarnir geri henni lífið leitt. "Allt sem ég hef gert hefur selst. Það eru bara örfáir geisladiskar eftir. Það er fullt af fólki sem kann að meta mig og kaupir diskana. Ég er líka fullbókuð langt fram í tímann. Þetta fólk á spjallrásunum heldur því fram að þeir sem bóki mig geri það bara til að gera grín, come on! Þetta er dæmi um þessa fordóma. Það er til fullt af frábærum grínistum sem eru bókaðir til þess að sjá um það.
Ég er ekki að biðja fólk um að meta tónlistina mína. Það nægir mér alveg að fólk erlendis kunni að meta mig. Það er bara hér á Íslandi mér mætir ekkert nema hatur, öfundsýki og fordómar. Tónlistarfólk hér á Íslandi þykist vera að gera spes tónlist og þykjast vera mestu tónlistarsnillingar í heimi og það eru þessir svokölluðu tónlistarsnillingar sem eru að ofsækja mig. En menn skulu bara bíða og sjá því að það er sprengja á leiðinni."

Eru gagnrýnnedur rasistar?

Leoncie hefur gefið það í skyn að þeir sem tali illa um tónlist sína geri það á rasískum forsendum en er það virkilega tilfellið? "Þeir dæma tónlistina mína út frá því að ég er ekki fædd á Íslandi en það er eitthvað sem ég þarf ekki að þola í Bretlandi, Bandaríkjunum og annars staðar. Þetta er tilfellið hérna og ég veit það. Ég hef verið að tala við erlend útgáfufyrirtæki og þar eru menn alveg gáttaðir á því að ég sé ekki með íslenskan útgefanda. Ég hef fengið fullt af samningum í hendurnar sem ég er að skoða og svo sjáum við bara hvað ég vil skrifa undir. Þessar morðhótanir og hótanir frá þessu tónlistahatarapakki munu ekki hafa neitt að segja og ég mun koma því á framfæri í viðtölum mínum við útlenda fjölmiðla hvernig tónlistarfólk hérna hefur ofsótt mig í 21 ár. Ég er hérna og látið mig í friði!"

Endurgreiðir með vöxtum

Leoncie segist alltaf gera sitt besta og gefur sig alla í tónlistina. "Ég einbeiti mér alltaf að sjálfri mér. En það er nánast ómögulegt að hugsa um sjálfan sig þegar fjöldi fólks er á hælunum á manni og lætur mann ekki í friði. Þessi geisladiskur minn er frábær og ég hef samið fullt af frábærum lögum og það er ekki mér að kenna þó þetta lið sé hæfileikalaust. Það ætti að hugsa meira um sjálft sig en mig og þá næði það kannski sama árangri og ég en ég hef svo sannarlega náð langt. En samt móðgar menntamálaráðuneytið mig með því að segjast ekki nenna að veita mér styrk af því þeir vilji ekki láta mig skyggja á Björk þeirra. Hvurslags móðagnir eru þetta? Ég er öskureið yfir þessu og sagði við þá að ég myndi greiða þeim þessa helvítis styrkpeninga þeirra til baka með vöxtum. Ég var svo örugg með mig og sjáiði bara til hversu margar milljónir eintaka ég á eftir að selja á næstunni. Ég er með stóra samninga í gangi en ætla ekki að segja frá þeim á Íslandi þar sem hér vill fólk bara vinna skemmdarverk.
En ég verð alltaf Icy Spicy og þessir lygarar eiga ekki að fá að komast upp með að segja þetta. Bresk sjónvarpsstöð sagði orðrétt að Björk væri kannski þekktari en ég en að Leoncie væri best."

Fréttablaðið.

"Ég hef haft áhuga á náttúrunni og dýrum frá því ég var barn og minnist þess í raun ekki að ég hafi nokkurn tíma ekki haft áhuga á þessu enda held ég að öll börn heillist af þessum hlutum", segir Sir David Attenborough sem hefur um áratuga skeið fært sjónvarpsáhorfendum magnaða náttúru og fjölskrúðugt dýralíf heim í stofu með vinsælum sjónvarpsþáttum sínum.

"Ég valdi mér þennan starfsvettvang vegna þess hversu ánægjulegur hann er. Það er fátt skemmtilegra en að fylgjast með náttúrunni." Attenborough hefur ferðast um hnöttinn þveran og endilangan og kynnt sér lifnaðarhætti flestra dýrategunda en treystir sér þó ekki til að nefna neitt eitt, sérstakt uppáhaldsdýr. "Ég hef þó mikinn áhuga á fuglum og hef fylgst með fuglum frá því að ég var barn."

Kjörið sjónvarpsefni

Bók Attenboroughs, Heimur spendýranna, kom út hjá Iðunni á dögunum og af því tilefni sótti hann Ísland heim og hélt meðal annars fyrirlestur um þá margvíslegu myndatökutækni sem beitt er við gerð þátta sinna og hvernig þróun myndavélanna hefur leitt til nýrra uppgötvana. Attenborough segir aðspurður að sjónvarpið sé miðill sem henti efni af því tagi sem hann framleiðir ákaflega vel: "Kvikmyndaiðnaðurinn hefur nær algerlega vanrækt náttúru- og dýralífsmyndir og ég held að það liggi í augum uppi að ástæðan sé fyrst og fremst sú að þegar þú ferð í kvikmyndahús viltu sjá eitthvað sem stendur yfir í tvær til þrjár klukkustundir svo það taki því nú að eyða kvöldinu í bíóferð. Það er auðvitað ákaflega erfitt að halda athygli áhorfandans í þennan tíma án þess að hafa söguþráð og að því leyti lúta náttúrulífsmyndir öðrum lögmálum og framvindan og "söguþráðurinn" er allt öðruvísi. Sjónvarpið þrífst, aftur á móti, á þáttum sem eru á bilinu hálf til ein klukkustund að lengd og er því alveg kjörið til þess að dreifa náttúrulífsmyndum."
Attenborough segist ekki gera þætti sína með neinn sérstakan markhóp í huga. "Það er nú það skemmtilega við náttúrulífsþættina að þeir geta höfðað til allra. Mér er til dæmis minnistætt að eftir einn þáttinn fékk ég bréf frá 7 ára barni sem var alveg heillað en þessi sami þáttur gaf einnig prófessor nokkrum ástæðu til að skrifa mér og lýsa yfir ánægju sinni með þáttinn. Þannið að ég held að þessir þættir höfði til allra frá 8 ára aldri til 88 ára, auk þess sem allar manngerðir á öllum menntunarstigum virðast finna eitthvað við sitt hæfi í náttúrunni."

Fallegir fuglar og óvæntar uppákomur

Attenborough er heimilisvinur Breta og með þekktari nöfnum í fjölmiðlabransanum þar í landi. Hann á ekki síður traustan hóp aðdáenda á Íslandi eins og sást best á aðsókninni á fyrirlestri hans í Salnum. Aðgangur var ókeypis á meðan húsrúm leyfði og hundruðir þurftu frá að hverfa þannig að það hefði sjálfsagt verið hægur vandi að selja inn á fyrirlesturinn og fylla stóra salinn í Háskólabíói. Þeir sem voru svo heppnir að fá sæti í Salnum segja þó að það hefði dregið nokkuð úr áhrifunum þar sem það sé einstök tilfinning að hlusta á Attenborough í návígi. Þessi mikli áhugi Íslendinga koma Attenborough í opna skjöldu þó hann segi land og þjóð, að vísu, aldrei hætta að koma sér á óvart.
"Það er svo margt við Ísland sem kemur á óvart. Ég er til að mynda alveg gáttaður á því hversu mörg útgáfufyrirtæki starfa á þessu fámenna landi. Ég hef ekki borið þetta nákvæmlega saman við Bretland en það er alveg ljóst að við höfum ekki nærri því jafn mikið af virkum útgefendum á Bretlandi þegar miðað er við mannfjölda og framboðið á íslenskum þýðingum erlendra verka er með ólíkindum. Ég hef komið hingað fimm eða sex sinnum áður og hef ferðast þó nokkuð um landið. Ég kom hingað þegar Surtsey birtist fyrst og svo fór ég þangað þegar hún var um það bil 10 ára gömul og svo kom ég líka til Íslands síðast þegar Hekla gaus. Hún er enn þá að gjósa er það ekki? Ég hef líka komið hingað sérstaklega til að filma fugla og í tilefni af útgáfum fleiri bóka eftir mig."
Attenborough hefur rannsakað dýr út um allan heim og því mætti ætla að honum þætti íslenskt dýralíf frekar fábrotið þar sem sauðkindin stenst varla samanburð við þær skepnur sem spóka sig til dæmis á sléttum Afríku. "Þið eigið mikið af mjög áhugaverðum og fallegum fuglum sem eru endalaus uppspretta efnis."

Heimurinn er stór

Attenborough segir fugla sérstaklega heillandi skepnur og segist ekki efast um það að þeir séu útbreiddasta og dugmesta dýrategund á Jörðinni. "Það segir ekki alla söguna að horfa á fugl og dást að fegurð hans. Stór hluti tilveru hans er okkur hulinn og við vitum sáralítið um hann. Ég hef leitast við það í þáttum mínum að opna fólki leið inn í hugarheim fuglsins. Fuglar fljúga langt út á sjó, þeir kafa og lifa á heimskautunum. Þeir hafa lagt himinhvolfið undir sig og eru á flugi nánast allt sitt líf."
Attenborough er um þessar mundir að vinna að þáttaröð um kóngulær, flugur og aðrar smáverur sem oft enda ævina í fuglsgoggi. "Ég hef mikinn áhuga á kóngulóm, drekaflugum og öðrum smádýrum sem hösluðu sér völl á Jörðinni langt á undan stærri dýrum." Attenborough bætir því við að hann sé yfirhöfuð heillaður af öllum skepnum. "Það er ekki aðalmálið hvort um er að ræða fugl, kónguló eða apa. Ég hef áhuga á því hvað þau gera og ekki síður hvers vegna. Þessar spurningar eru rauðu þráðurinn í þáttum mínum."
Þrátt fyrir að Attenborough hafi ferðast út um allar trissur og fest dýralíf á filmu í fjóra áratugi segist hann hvergi nærri vera búinn og hann eigi enn eftir að skyggnast í mörg skúmaskot, jafnvel í sínu næsta nágrenni. "Það eru meira að segja eftir staðir á Englandi sem ég hef ekki skoðað, að ég tali nú ekki um í Evrópu", segir Attenborough sem fullyrðir að hann hafi aldrei lent í lífsháska á öllu sínu flakki með myndavélina fyrir framan dýr merkurinnar.

Birt í Fréttablaðinu.

Waris Dirie er komin til landsins í annað sinn að kynna nýja bók og tala gegn misþyrmingum á konum. Hún á góða vini hérna og Bláa lónið heillar hana. Hún vonar að í næstu heimsókn sinni geti hún notið þess að vera á Íslandi án þess að þurfa að tala um sorgir og ofbeldi.

"Ef ég gæti breytt heiminum með göldrum þá myndi ég stöðva allar þjáningar," segir Waris Dirie, ljósmyndafyrirsæta og sendifulltrúi hjá Sameinuðu Þjóðunum. Waris er einörð í baráttu sinni fyrir bættum kjörum kvenna en vill þó ekki misbjóða neinum. "Ég tala samt um slæma hluti. Ég segi frá því sem ég sé og mér mislíkar í heiminum. Alveg óháð því hvort það er á Vesturlöndum eða í Afríku. Ég vildi bara óska þess að allir gætu notið lífsins, það þarf ekki að gera meira til að bæta heiminn."
Eyðimerkurblóminu líður vel á Íslandi. "Þegar ég kem næst ætla ég ekkert að tala um sorg og ofbeldi gegn konum, eða það vona ég að minnsta kosti. Heimsókn mín hingað fyrir ári var mjög árangursrík og helsti munurinn núna er sá að fólk þekkir bækur mínar og störf. Næst þegar ég kem vil ég njóta þess að vera hér og hitta vini mína." Waris nefnir Amal Rún Qase sérstaklega til sögunnar og talar um hana sem systur sína, en þær kynntust í London eftir að Waris yfirgaf Sómalíu. "Þegar ég hugsa um Ísland ber hugurinn mig langleiðina í Bláa lónið. Það er töfrastaðurinn minn og ég get ekki beðið eftir því að komast þangað."

"Ég var í þessu í fjóra eða fimm mánuði og þetta er ömurlegt starf. Ég myndi ekki mæla með þessu starfi við neinn", segir ung kona sem vann við símakynlífsþjónustu hjá fyrirtæki í Reykjavík. "Það er mikið um að karlar hringi og vilji bara fá félagsskap og kjafta um daginn og veginn. Þeir eru ferlega leiðinlegir en ekki samt jafn leiðinlegir og þeir sem eru að segja manni frá fantasíum sínum eins og til dæmis einn sem tók oft lyftuna í blokkinni sinni með mæðgum sem bjuggu á sama stað og sá þær tvær fyrir sér vera að gerða á meðan hann væri í lyftunni. Svo fékk maður alls konar viðbjóð frá þessum körlum eins og til dæmis "eru með kerti á þér? viltu troða því inn í þig?". Ef maður er ekki þess meiri perri þá verður þetta bara ógeðslegt og er hvorki gott fyrir sálina né sjálfsmyndina."

ahh" og "uhh" tvisvar

Konan segir tekjur sínar af símavændinu ekki hafa verið neitt til að hrópa húrra fyrir er tekið væri tillit til alls álagsins. "Okkur var sagt að við fengjum helminginn af því sem væri hringt inn og svo áttum við að fá einhverjar ákveðnar greiðslur fyrir sögur sem við skrifuðum og ef við læsum þær inn áttum við að fá eitthvað fyrir það. Þetta var samt allt mjög loðið og launaseðlarnir voru ekki sundurliðaðir þannig að maður vissi eiginlega ekkert hvað maður var að fá borgað fyrir, allaveganna ekki þar sem ég var að vinna. Ég var að fá svona um það bil 40 til 50 þúsund krónur á viku fyrir þetta sem er náttúrlega bara bull miðað við vinnutímann og annað. Það var þó aldrei vandamál að fá borgað en maður hafði samt alltaf á tilfinningunni að maður væri ekki að fá allt.

Við unnum á kvöldin og næturnar en þetta var vaktavinna. Við vorum til sex, jafnvel sjö á morgnanna ef það var mikið að gera. Álagið jókst til muna eftir að skemmtistöðum lokaði. Svona hálftíma til klukkutíma eftir það fóru allir að hringja, strákar sem náðu sér ekki í stelpur og svoleiðis. Og þá var ekki verið að sækjast eftir spjalli enda voru þetta oft strákpjakkar að prufa og einhverjir sem þurftu að fá úr honum fyrir nóttina eða eitthvað. Þeir voru yfirleitt ekki lengi að ljúka sér af. Maður sagði bara "ahhh" og "uhh" tvisvar og þeir skelltu á."

Stúlkunum var þó uppálagt að reyna að halda viðskiptavinunum sem lengst á línunni. "Maður átti auðvitað að reyna sem mest. Maður var hvattur til að vera lengi að og svona, græða aðeins meiri pening. Aðallega fyrir fyrirtækið þó. Ég man nú ekki hvað mínútan kostaði á þessum tíma en þetta þótti mjög dýrt í live tjattinu. En um leið og búið var að sannreyna greiðslukortin fyrir ákveðinni heimild byrjuðu samtölin."

Með þrjú kíló af nammi

Stúlkurnar gengu allar undir ákveðnum gælunöfnum og bjuggu sér sjálfar til persónur sem þær léku í símann. "Við vorum allar með ákveðna persónu og gátum skipt þeim út ef við vildum en yfirleitt vorum við bara einhvaer ein ákveðin. Sumar voru að sjálfsögðu vinsælli en aðrar og eignuðust góðan fastakúnnahóp. Þessar feitu voru mjög góðar í þessu og vissu alveg hvað þær áttu að gera. Það er svoldið skrítið. Þær voru rosalega flinkar að lýsa sér, til dæmis "ég er með skapahárin rökuð í hjarta" eða eitthvað svona sem venjulega vaxnar stúlkur þurfa kannski ekki að hafa fyrir. Þessar feitu hugsuðu meira svona út í smáatriði."
Þeir sem hringja í símaþjónustur sjá vitaskuld stúlkuna á hinum enda línunnar fyrir sér sem ógurlegar kynbombur í ætt við stjörnur klámmyndanna, enda er þeirri blekkingu markvisst viðhaldið af þeim sem halda þjónustunni úti.
"Það er algjört bull. Ein var svo feit að ég hélt að það þyrfti hjólastól til að renna henni inn og þær voru bólugrafnar og komu með fjóra lítra af Kóki og þrjú kíló af nammi á vaktina. Þetta eru ekki beint stúlkur sem þúvilt fara með á deit."

Sumir vildu tala um dýr

Sauðirnir í hjörðinni sem skipta við símaþjónusturnar eru vitaskuld ansi misjafnir og vinnuveitandi stúlknanna taldi suma þeirra beinlínis hættulega. "Það var sérstaklega einn sem var mjög varasamur og var alltaf að bjóða öllum stelpum að koma upp í sumarbústað með sér og borga þeim sjötíuþúsund kall fyrir, eða eitthvað álíka. Þetta var auðvitað alveg harðbannað og við lokuðum fyrir alla sem hringdu inn og sóttust beint eftir vændi. Við lokuðum líka á barnaníðinga sem vildu að við lékum mjög ungar stúlkur og alla aðra sem misbuðu okkur.

Stúlkunum var þó ekki gert að láta vita af slíkum mönnum og ábendingum um þá var til að mynda ekki komið áleiðis til lögreglu. "Ég man nú bara eftir einu skipti þar sem lögreglunni var blandað í málið og það var vegna eiginmanns sem hringdi inn og keypti þjónustu fyrir 70. 000 af greiðslukorti konunnar sinnar. Hún var vægast sagt óhress með það. Annars fór þetta allan skalann og perrarnir komu bara í bland við allt hitt. Þarna komu dýr, menn og börn við sögu og það kom fyrir að menn bæðu okkur um að koma einhverju dýri inn í sögurnar sem ég var að segja þeim."

Ég er að koma, ég er að koma

Konan segir að það hafi verið allur gangur á því hvaða tökum hún tók viðskiptavinina. "Annað hvort tók maður bara af skarið ef þetta var mjög feiminn maður og fór þá í einhverja ákveðna rútínu og það var þá oft klámmyndarútínan með munnmökum fyrst en þeir vanari hringdu nú bara inn með skipanir. Ég hef heyrt eitthvað um að sumar hafi alltaf verið með sleikjó við hendina til að búa til soghljóð en mér var kennt að taka í kinnina og hreyfa hana til að búa til skvabb hljóð.
Það var ekki talið ráðlagt að við værum einar heima að svara í símann þannig að við vorum með þrjú herbergi og við áttum að vera ein í hverju herbergi en þegar það var mikið að gera vorum við tvær. Það var mjög erfitt, annaðhvort þurfti hin að koma með og vera í threesome eða við þurftum að bíða, halda fyrir tólið og svoleiðis.

Viðskiptavinirnir eru miseftirminnilegir. "Ég man mest eftir þeim sem mér fannst fyndnir. Ég held að ég sé bara búinn að loka á allar ógeðslegustu minningarnar. Þegar ég var að byrja talaði alltaf einn við mig í skilaboðum en þá sendi hann skilaboð og ég svaraði. Þetta var aðeins ódýrara en læfið.
Þetta var mjög fyndið en þegar hann var að fáða heyrðist alltaf "komdu með mér, komdu með mér" og ég svaraði alltaf "ég er að koma, ég er að koma" þó hann hafi sjálfsagt verið löngu búinn þegar hann fékk skilaboðin. Svo var annar sem hringdi einu sinni. Hann var útlendingur sem talaði ágæta íslensku. Hann talaði í fjóra tíma en hafði að vísu enga hugmynd um hvað þetta kostaði."

Konan er alveg hætt afskiptum af símaþjónustu og segist ekki hafa hugmynd um hvort það sé mikið að gera í þessu í dag. "Ég pæli ekki í því og hef ekki áhuga. Ég fékk algert ógeð á þessu. Þetta er ömurlegt og ég var afhuga karlmönnum í heilt ár eftir þetta. Fæstar entust lengi í þessu en inn á milli voru alltaf einhverjar sem voru að fíla þetta í tætlur. Þetta voru gellur í einhverjum sadó-masó klúbbum og einhverju svoleiðis. Þetta var bara rokk fyrir þeim."

BIRT Í FRÉTTABLAÐINU.

Ksenia Ólafsson er fædd og uppalin í Moskvu. Hún flutti til Íslands ásamt eiginmanni sínum, Jóni Ólafssyni heimspekingi, fyrir þremur árum. Hún er formaður safnaðarfélags rússnesku rétttrúnaðarkirkjunnar á Íslandi. Söfnuðurinn er að leita að lóð undir fyrirhugaða kirkjubyggingu og heldur páskana hátíðlega viku á eftir þjóðkirkjunni.

"Ég er alls ekki andlegur leiðtogi eða neitt þess háttar", segir Ksenia. "Við erum ekki með prest hérna ennþá. Presturinn kemur venjulega hingað frá Moskvu tvisvar til þrisvar á ári en þetta breytist kannski eftir að við erum búin að byggja okkur kirkju. Það fylgja því ýmis vandamál að hafa ekki alltaf prest á staðnum því það leita margir til okkar með tilfinningaleg vandamál og þurfa stuðning og sálfræðilega hjálp sem er eitthvað sem prestur getur veitt. Þetta gerir mér stundum erfitt fyrir því að ég get ekki sinnt þessum þörfum þó að ég skipuleggi starfið að nokkru leyti."

Kirkja og menningarmiðstöð

Undirbúningurinn að kirkjubyggingunni er kominn í fullan gang en söfnuðurinn hefur hingað til leigt Friðrikskapellu fyrir starfsemi sína.
"Þegar presturinn kemur fáum við afnot af kapellunni en við eigum mjög gott samstarf við Valsheimilið, eiganda kapellunnar. Friðrikskapella hentar okkur mjög vel. Hún er frekar lítil og það er ágætt. Við erum ekki enn búin að finna kirkjunni okkar stað en erum að vinna að því með borginni sem hefur reynst okkur mjög vel. Þetta hefur verið frjó samvinna og okkur hefur verið bent á marga áhugaverða staði. Við erum samt ekki enn komin á það stig að við getum sagt frá neinu í þessu sambandi."
Rétttrúnaðarkirkjan byggir á sterkri hefð og kirkjubyggingin verður því væntanlega nokkuð sérstök. "Ég held að það sé óhætt að segja að hún verði örugglega ekki eins og íslensk kirkja enda verður hún hefðbundin í þeim skilningi að hún verður hönnuð með viðmið rétttrúnaðarkirkjunnar í huga. Það er samt byrjað að hanna og reisa kirkjur sem eru nútímalegar þó þær standist kröfur hefðarinnar. Við höfum ekki tekið neina lokaákvörðun hvað útlit hennar snertir en erum búin að mynda okkur mjög ákveðnar skoðanir og munum sennilega hafa hana með norrænu yfirbragði." Ksenia bætir því við að það sé einnig mjög mikilvægt að fá pláss fyrir safnaðarheimili í eða við kirkjuna.
"Söfnuðurinn er eini opinberi félagsskapur rússneskumælandi fólks á Íslandi og stendur því fyrir alls konar menningarstarfsemi. Við höfum haldið jólaskemmtanir fyrir börnin, verið með ljóðaupplestur og fleira og þurfum að hafa húsnæði þar sem fólk getur komið saman og unnið að verkefnum sem snerta kirkjuna ekki beint."

Páskarnir viku seinna á ferðinni

"Við erum búin að starfa í eitt ár og virkir félagar eru um eitt hundrað. Og það eru alltaf fleiri að bætast í hópinn. Ég tel nú aldrei í kapellunni en hún er alltaf full við messur og það hefur komið fyrir að fólk hefur þurft að standa fyrir utan. Þetta hefur gengið mjög vel og ég er afskaplega ánægð. Það eru líka allir tilbúnir til að leggja hönd á plóginn.
Það er ekki hægt að segja annað en að þetta sé alþjóðlegur söfnuður. Við höfum fólk frá Eystrasaltslöndunum, Armeníu, Búlgaríu, mikið af Rússum og nokkurn fjölda frá Georgíu. Þá hef ég líka orðið vör við fólk frá Póllandi."
Kirkjan er svo ríkur þáttur í menningu Kseniu að hún segist ekki hafa getað hugsað sér að ala upp börnin sín án þess að þau fengju að kynnast kirkjunni þegar hún flutti hingað fyrir rúmum þremur árum. "Það er svo mikið af íkonum í kringum trúna og svo er það auðvitað tónlistin og ilmurinn. Þetta er fyrir öll skilningarvitin og er mjög merkingarþrungið. Það er erfitt að hugsa sér rússneska menningu án íkonanna."
Það er mikið um dýrðir í rétttrúnaðarkirkjunni um páskana. "Páskarnir okkar eru viku á eftir páskunum hjá ykkur. Hefðirnar eru samt ekki ólíkar í grundvallaratriðum. Við búum til sérstakan mat um páskana og erum með lituð egg og mjög háar og sérkennilegar kökur. Það mætti sennilega kalla þær skyrkökur. Þetta var svo fallegt hjá okkur í Friðrikskapellu í fyrra. Þar vorum við með þetta allt saman og allir komu með egg og kökur í kirkjuna. Páskamessan í rétttrúnaðarkirkjunni fer fram í kringum miðnættið, en næturmessan setur alveg sérstakan svip á helgihaldið - allt verður einhvernveginn svo spennandi."

Kynntust í kirkju

Ksenia á eina systur og þær bjuggu hjá móður sinni í Moskvu. Ksenia lærði innanhússarkitektúr í háskóla í Moskvu og segist hafa tekið þessa stefnu í lífinu snemma. "Amma var arkitekt og móðir mín og faðir eru listasagnfræðingar og ég var byrjuð í listaskóla þegar ég var eitthvað í kringum sjö ára gömul. Það má segja að þetta hafi aðallega verið spurning um hvort ég legði fyrir mig arkitektúr eða innanhússarkitektúrinn.
Innanhússarkitektúrinn var nýr á þessum tíma og var því mjög spennandi. Mamma hafði sérhæft sig í nútímaarkitektúr og var mjög áhugasöm um þetta og tókst að gera mig enn áhugasamari.
Ksenia kynntist manni sínum Jóni Ólafssyni í Moskvu og það vill svo skemmtilega til að þau hittust fyrst í kirkju. "Ömmubróðir minn er erkibiskup og því hátt settur innan kirkjunnar. Hann var mjög í sviðsljósinu á þessum tíma og var nátengdur Gorbatsjov og umbótaöflunuum í kringum hann. Jón starfaði þá fyrir Ríkisútvarpið og hafði falast eftir viðtali við þennan frænda minn og þegar þeir hittust var ég á staðnum."
Jón var búinn að ákveða að fara til New York í doktorsnám í heimspeki um það leyti sem þau kynntust. "Hann fór svo á undan til New York en ég fylgdi í kjölfarið."

Fyrsta messan

Ksenia og Jón eiga tvær dætur, Alexöndru sem fæddist í Moskvu 1993 og Anastasíu sem fæddist á Íslandi 1995. Það gekk mikið á þegar Alexandra kom í heiminn 2. október en um þetta leyti sauð upp úr á milli stuðningsmanna Borisar Jeltsín, forseta Rússlands, og Rutskois, varaforseta. Umsátursástand skapaðist í kringum þingið og borgarstjórnarskrifstofur Moskvu með tilheyrandi átökum. "Það gekk mjög illa að komast á spítalann enda var algert umferðaröngþveiti og allt í járnum þegar ég komst þangað voru engir læknar á staðnum en þetta blessaðist allt einhvern veginn."
Ksenia og Jón bjuggu í New York í fimm ár, þar sem hún starfaði sem innanhússarkitekt og á meðan hann lauk doktorsnáminu. Hún segist ekki hafa viljað fæða annað barn þeirra í New York. "Ég ákvað að eignast hana á Íslandi og kom hingað til þess þó að við værum ekki flutt hingað þá.
Ömmubróðir minn kom hingað til þess að skýra hana og skírnin hennar mun hafa verið fyrsta rétttrúnaðarguðsþjónustan á Íslandi."
Ksenia lætur þess jafnframt getið að rússneskumælandi fólk á Íslandi hafi þá þegar verið farið að huga að stofnun rétttrúaðarsafnaðar og hann hafi svo smám saman orðið að veruleika eftir því sem þeim fjölgaði. Ksenia unir hag sínum vel á Íslandi. "Ég er að vísu ekki mikið náttúrubarn. Ég er stórborgarstelpa og kann vel við það og er ekki mikið fyrir skíði, fjallgöngur og þess háttar en það breytir því ekki að ég nýt fegurðar landslagsins. Ég hef líka verið mjög heppin og kynnst mörgu yndislegu fólki á Íslandi. Ég fékk vinnu hjá arkitektur.is fljótlega eftir að við komum hingað og var tekið mjög vel þar. Vinnufélagar mínir hafa verið mér mjög hjálplegir en ég kunni auðvitað ekki mikla íslensku til að byrja með."

Perestroikan breytti miklu

Ksenia var að byrja í háskólanum um það leyti umbætur Gorbatsjovs, perestroikan svokallaða, var að ná hámarki. "Þetta voru mjög spennandi tímar. Ég hef alltaf búið í Moskvu þannig að maður var í miðri hringiðunni." Ksenia segir að umbótastefnan hafi vissulega haft gríðarlegar breytingar í för með sér. "Landið opnaðist auðvitað mikið og vestrænir menningarstraumar flæddu yfir það. Við amma mín fórum saman til útlanda um þetta leyti og það var fyrsta utanlandsferðin okkar beggja. Þó að amma mín væri velmetinn arkítekt í Moskvu hafði henni aldrei staðið til boða að fara til útlanda. Þannig upplifðum við nýju tímana saman í vissum skilningi."
Ksenia segir aðspurð að umskiptin hafi ekki haft veruleg áhrif á trúariðkun í fjölskyldu hennar. "Það er efitt fyrir mig að skynja breytingarnar á trúarlífinu því að fjölskylda mín var alltaf mjög trúrækin og hefur einfaldlega verið það áfram. Áður en breytingarnar urðu voru hömlur á trúarlífi vafalaust mörgum erfiðar en þar sem ég ólst upp innan kirkjunnar olli trúin mér aldrei neinum vandræðum. Við urðum þó kannski opnari eftir þetta og svo varð trúin allt í einu tískufyrirbrigði eftir perestroiku.
Þetta var miklu erfiðara hér áður fyrr. Ég er komin af prestum í marga ættliði. Afi minn var sendur í Gúlagið og fyrir þær sakir einar að hann var prestur. Hann átti þrettán börn sem enduðu á götunni þegar hald var lagt á húsið hans. Þá var
aðgangur þeirra að menntun og vinnu takmarkaður. Allt þetta breytti því þó ekki að yngsti sonur hans fetaði í fótspor hans og lærði til prests."

Allir litlu sigrarnir eru mikilvægir

Ksenia nefnir vestrænar bíómyndir og leikara til sögunnar sem gott dæmi um breytinguna sem varð á menningarástandinu í Rússlandi. "Fólk er stundum að tala um kvikmyndir og leikara og ef þetta er eitthvað fyrir perestroiku veit ég stundum ekkert um hvað það er að tala. Þetta var bara ekki hluti af okkar lífi. Ég þekki svo vel flest það sem hefur komið í kjölfarið. Þannig að þetta hafði vissulega miklar breytingar í för með sér og líklega hefði ég til dæmis aldrei kynnst Jóni ef perestroikan hefði ekki komið til.
Það voru ekki síst litlu breytingarnar sem voru mikilvægar. Þegar ég var á fyrsta ári í háskólanum var perestroikan í gangi en samt urðum við enn að læra sögu Kommúnistaflokksins sem aðalfag þó við værum að læra arkitektúr.
Þetta voru fleiri tímar á viku sem fóru í þetta. Við undum þessu illa og efndum til mótmæla og söfnuðum undirskriftum gegn þessu og þess háttar og þessu var svo hætt. Það voru svona litlir sigrar eins og þessi sem voru svo mikilvægir", segir Ksenia sem heldur páskana hátíðlega eftir rúma viku og vinnur að því að koma upp fyrstu rússnesku rétttrúnaðarkirkjunni á Íslandi.

BIRT Í FRÉTTABLAÐINU

Bloggarinn Óli Gneisti (sem er að eigin sögn alls ekki bloggari) tók upp á því hjá sjálfum sér að verðlauna það sem vel er gert á Internetinu í fyrra og hefur nú afhent Vefverðlaun Gneistans annað árið í röð. Hann segir verðalun sín viðbragð við ládeyðu og öðrum verðlaunum sem hann botnaði ekkert í. Sjálfur er hann vinstrimaður og skammast sín ekki fyrir að hygla skoðanabræðrum sínum.

"Það voru veitt einhver vefverðlaun í fyrra en mér fannst ég nú ekki þekkja það net sem þar birtist neitt sérstaklega", segir Óli Gneisti Sóleyjarson sem veitti vefverðlaun sín annað árið í röð í vikunni. "Þetta virtust vera einhverjir karlar í jakkafötum sem voru að útdeila þessu en ég beini sjónum mínum frekar að því sem minna hefur farið fyrir í umræðunni", bætir Óli við en bloggsíður eru fyrirferðarmiklar á verðlaunalista hans.

Rauða hættan

Óli er sjálfur æðsta yfirvald og leggur smekk sinn til grundvallar verðlaununum en hann segist þó taka við tillögum. "Ég byrjaði að fylgjast með hugsanlegum kandídötum strax og ég hafði afhent verðlaunin í fyrra."
Óli valdi vinstra vefritið Múrinn.is besta vefritið annað árið í röð og þar fyrir utan hlutu tveir ritstjórnarmeðlimir Múrsins, þeir Stefán Pálsson, sagnfræðingur, og Ármann Jakobsson, bókmenntafræðingur, bloggverðlaun annað árið í röð. Stefán varði titillinn "besti og frægasti bloggari landsins" og Ármann er enn skemmtilegasti bloggarinn að mati Óla. Vinstri slagsíðan á verðlaununum er því nokkur en lætur Óli stjórnmálaskoðanir sínar og kunningsskap við ákveðna bloggara hafa áhrif á sig?

Hégóminn kitlaður

"Múrinn er bara ósnertanlegur og ég held að flestir séu sammála því og lesi Múrinn óháð stjórnmálaskoðunum sínum. Stefán byrjaði sjálfur að kalla sig besta og frægasta bloggarann og mér þótti það bara of freistandi og fyndið að halda því til streitu. Þegar ég veitti verðlaunin í fyrra hafði ég bara hitt Ármann einu sinni en Stefán nokkuð oftar og þótti Múrinn mjög áhugaverður. Ég kynntist þeim í gegnum bloggheima, þannig að fyrst kom aðdáunin og vináttan á eftir."
Óli segist aðspurður ekki gera sér fulla grein fyrir því hvaða þýðingu verðlaunin hafi fyrir bloggara en telur þó víst að einhverjir fái meiri umferð um vefi sína í kjölfarið. "Nú veit ég að Ármann Jakobsson hugsar ekki um traffík en hann var mjög fljótur að benda á það á síðunni sinni að hann hefði fengið verðlaun. Ég held hann hafi verið búinn að setja merki verðlaunanna upp hjá sér fimmtán mínútur eftir að ég kynnti úrslitin." Þá telur Óli víst að verðlaunin kitli hégómann hjá sumum og bendir á að "Stefán Pálsson vilji vissulega verða frægasti bloggari á Íslandi. Þeir sem færri lesa græða sjálfsagt einhverja traffík en ég veit ekkert endilega hvort þeir vilji það. Einhverjir verða kannski fúlir yfir að ég sé að vekja athygli á blogginu þeirra."
Skemmtilegasti bloggarinn tvö ár í röð fellur væntanlega í þennan hóp hinna hógværu en hann vill ekki ræða þessa upphefð og telur bloggið sitt síður eiga erindi í opinbera umræðu.

Íslendingabók besti vefurinn

Íslendingabók er besti vefurinn að mati Óla og tekur við þeim titli af Baggalút sem vann í fyrra. Íslendingabók er "hiklaust vefur ársins, sá eini sinnar tegundar í heiminum. Fræðandi og ótrúlega skemmtilegur".
Fréttavefur Morgunblaðsins, mbl.is, var besti fréttavefurinn í fyrra en fréttavefur Steingríms Ólafssonar, Fréttir.com, hlýtur heiðurinn í ár.
Fréttavefurinn Pressan, sem Hrafn Jökulsson ritstýrði þegar hróður hennar var sem mestur fær hins vegar hinn vafasama titil "mesta hrapið" í ár.
"Val mitt á mbl.is dró aðeins úr þessari meintu vinstri slagsíðu í fyrra en með Fréttum.com er loksins eitthvað frumlegt og skemmtilegt að gerast á fréttavef og aftur og aftur hefur komið skúbb frá Fréttum.com sem skilur hina hefðbundu fréttamiðla eftir í rykinu. Steingrímur er þó greinilega framsóknarmaður eins og kom skýrt fram í kringum kosningarnar en honum fyrirgefst það."
Óli segist telja Steingrím hafa náð að fylla upp í það skarð sem varð til þegar Pressan fór að dala. "Ég fór nú ekki að hugsa út í þetta fyrr en ég var að ganga frá tilnefningunum en Pressan nýtti sér netið til að vera öðruvísi og það hafa Fréttir.com líka gert. Pressan er orðin einhvers konar bloggsíða Andrésar Magnússonar þannig að það er ekki mikið þangað að sækja lengur nema maður vilji láta Andrés pirra sig. Pressan er því góð fyrir þá sem vilja kvarta og kveina undan bloggi en Andrés bloggar afskaplega sjaldan og er eiginlega hálfgerður aumingjabloggari."

Fréttir toppa í kreppu vefmiðlanna

Steingrímur Ólafsson, ritstjóri Frétta.com, tekur undir það að hann hafi nýtt sér það tómarúm sem myndaðist þegar Pressan missti dampinn og er að vonum ánægður með það að hafa rutt mbl.is úr sæti besta fréttavefjarins.
"Það er ljóst að Fréttir hafa toppað og leiðin hlýtur að liggja niður á við héðan í frá og því er kannski mál að linni. Hafa Fréttir sagt sitt síðasta? Er október upphaf endalokanna?", spyr ritstjóri Frétta, dularfullur mjög en gefur ekkert frekar upp um framtíðaráform sín.
Það var mikil gróska í pólitísku vefmiðlunum í kringum árið 2000 þegar netbólan var þaninn í botn en Óla finnst frekar lítið standa eftir þar sem Múrinn drottnar á vinstri vængnum og Vefþjóðviljinn er eina raunverulega andsvarið hægra megin. "Kreml.is var valin fúlasti vefurinn í fyrra og það er lágt á þeim risið núna og vefurinn virðist vera dottinn út úr öllu." Óli rekur kreppu vefmiðlanna til þagnar Egils Helgasonar sem hélt úti vef Silfurs Egils á Strikinu á sínum tíma. "Hjá Agli var hægt að fá yfirlit yfir allt sem var að gerast á pólitísku netmiðlunum og vefur hans var miðstöð sem allir voru að tala um en eftir að Egill datt út er enginn miðpunktur."

BIRT Í FRÉTTABLAÐINU

Helgi Hóseasson er flestum kunnur fyrir áratuga langa baráttu sína fyrir því að fá skírnarsáttmála sinn ógildan en frægasta senan í þeirri baráttu er það uppátæki Helga að sletta skyri yfir þingheim við setningu Alþingis árið 1972.
"Þeir neituðu því hver um annan þveran, biskopurinn og þeir sem ég vildi fá til að ónýta skírnarsáttmálann sem ég var látinn gera við himnadrauginn. Ég varð því að gera það sjálfur þó mér fyndist nú þessir fulltrúar afturgöngunnar ættu að gera það."

Helgi segist engu geta hafa ráðið um skírn sína og hafi svo verið vélaður til þess þegar hann var enn á barnsaldri til að staðfesta gjörninginn með fermingunni. En hvenær gerði hann sér ljóst að hann ætti enga samleið með guði?

Lygasaga frá Arabíu

"Ætli ég hafi ekki verið um tvítugt þegar ég fór að fetta fingur út í þessar arabasögur þarna að austan", segir Helgi og segist aldrei hafa látið það hvarfla að sér að gefast upp fyrir ofurefli embættismannakerfisins.
"Þeir voru nú að reyna að fá mig til að leggja niður skottið en ég hafði ekki áhuga fyrir því. Mér fannst þetta vera svívirðing gagnvart mér sem hugsandi skepnu að hafa það eftir mér að ég viðurkenndi mörg þúsund ára gamlar lygasögur austan úr Arabíu. Ég ber ekki meiri virðingu, en svo, fyrir þessum sögusögnum þarna austan að. Það er kyndugt með þetta helvítis himnaríki. Menn benda upp í geiminn en geta ekki staðsett hvar þessi himnafjölskylda á heima; Gabríel, Mikael, María gamla og Krosslafur og Satan því hann er nú einn af fjölskyldunni.
Það er alveg furðulegt að menn sem halda að þeir séu með fullu ráði og rænu skuli vera að ljúga þessum bölvuðu lygasögum í börn. Það er íhugunarvert og mér finnst það vera kynjalegt hvað lítið er gert að því að hamla móti þessum vitleysingsgangi með þessa svokölluðu Kristni. Ég hef verið steinhissa á því lengi að það skuli ekki vera stofnaður formlegur félagsskapur eða samtök gegn svona glæpaverki að vera að teygja börn út í þennan andskota og kalla þetta heilagan sannleik hérna norður við pól. Það vita allir menn sem ekki hafa eintómt hey í hausnum að það er enginn guð til. Enda væri hann argasti óþokki sem sögur fara ef hann væri til. Ég hef orðið vitni að því að hann reyndi ekki að hindra þær tvær heimsstyrjaldir sem ég hef lifað. Þetta bölvaða líf er eintóm helvítis vitfirring."

Skyrinu slett

Helgi var orðinn langþreyttur á áhugaleysi yfirvalda á að leysa úr máli hans þegar hann sletti skyrinu. "Af hverju skyr? Ég varð að láta eitthvað koma á móti því að þingsetarnir og ríkisstjórnin og fleiri ráðamenn eins og biskoppur sinntu ekki bréfi mínu. Ég skrifaði þeim öllum bréf og þeir önsuðu mér bara tveir; Bjarni Ben. og Lúðvík Jósepsson. Hinir svöruðu mér ekki og til minningar um það þá réðist ég í það að sæma þá skyrinu. Ég hef ekki verið kærður fyrir það enn þann dag í dag."
Helgi var handtekinn með látum eftir að hafa nánast tæmt skyrfötuna yfir biskup, forseta, ráðherra og þingmenn og segir að hann hafi ekki verið tekinn neinum vetlingatökum. "Þeir lágu þarna fjórir ofan á mér niður í skyrslettunum og drösluðu mér svo burt, járnuðum á höndum og fótum.
Ég skvetti líka tjöru á stjórnaráðshúsið á sínum tíma og hef ekki heldur verið kærður fyrir það. Þetta er kynjalegt þetta réttarfar í þessu helvítis landi. Menn eru nú kærðir fyrir minni læti en þetta."

Pereat í Iðnskólanum á Akureyri

Þrautsegja Helga og úthald í mótmælum hefur að vonum vakið athygli í gegnum tíðina en hann lætur enn þann dag sjá sig á götum úti með mótmælaskilti. En hefur hann alltaf verið uppreisnarmaður?
"Ég veit ekki hvað má kalla uppreisnir. Ég var nú í Iðnskólanum á Akureyri á sínum tíma og þar var til málamynda bindindisfélag og ég hafði orð á því á einum fundi að ég kynni illa við það að kennararnir gengju með vindlinga í kjaftinum hvar sem væri í skólanum þar sem að væri tekið fram í skólareglugerð að reykingar væru einungis leyfðar í ytri forstofu. Þá sagði nú skólastjórinn, sem var á fundinum, að það væri nú ekki að ástæðulausu sem kennararnir gerðu þetta því þeir hefðu bara engan tíma til þess að sinna þessum bindindismálum.
Mér þótti það kynjalegt tímaleysi að það skyldi koma þannig út að þeir þyrftu að ganga reykjandi um allan skólann. Nú svo líkaði skólastjórnaum þetta ekki hjá mér að vera að atyrða kennarana gagnvart reykingunum og boðaði mig inn á skrifstofu sína eftir þrjá daga og sagði mér að hann hefði nú verið að bíða eftir því að ég bæðist afsökunar á þessari ræðu sem ég hafði flutt á bindindisfélagsfundinum. Ég sagðist vera alveg í standi til þess að biðjast afsökunar ef hann gæti sýnt mér fram á að ég hefði eitthvað brotið af mér.
Hann sagði að ég ætti engan rétt á að heimta það og sagði að það væri tvennt í þessu; annaðhvort bæðist ég afsökunar eða mér yrði vikið úr skólanum og það fór svo að ég var rekinn. Það má kalla þetta uppreisn."

Viljalaust fólk með hey í hausnum

Helgi hefur séð ófáar ríkisstjórnir koma og fara og segir þær allar hafa verið svipaðar. "Það hefur alltaf loðað það sama við hvað sem þessir ríkisstjórnarkalrar hafa heitað. Þeir sem ráða í dag eru ekkert verri en aðrir hvað snertir tóbak og áfengi en þeir eru kannski öllu meiri stríðsmenn. Þeir hafa verið handgengir Bandóðríkja ríkisstjórninni eins og sýnir sig með þessum samningi um að hjálpa þeim til þess að drepa Írakana og stela frá þeim olíunni. Það fer lítið fyrir því í íslenskum blaðaskrifum hver er raunverulegur tilgangur Bandaríkjaóstjórnarinnar og Breta er með því að ræna, níða niður og drepa Írakana."
Stóriðjuáform stjórnarinnar eru Helga heldur ekki að skapi. "Virkjunin við Kárahnjúka er eins og hver önnur eyðileggingastarfsemi á þessu landi og almenningur rís ekki upp, síður en svo. Þeir framlengja völdin hjá þessum andskotum."
Kunna íslendingar þá ekki að mótmæla og standa á rétti sínum? "Þetta hefur hey í hausnum í staðinn fyrir heila. Ég þykist vita að það sé hey í hausnum á þessu fólki, ekki síst þessum dómurum mínum og læknum á Kleppi. Ég var nú
drifinn á Klepp einum þrem sinnum út af því að saksóknari, sem var framsóknaríhaldsmaður þá, heimtaði að ég væri settur á Klepp til sálarrannsóknar og ég hafði nú svo sem lítið við það að athuga. Það var nú til þess að reyna að framkalla minnimáttarkennd í mér en Kleppur er nú bara ekkert öðruvísi en önnur sjúkrahús.
Ég hefði samt gjarnan vilja fá almennilega álitsgerð því ég er engu nær um hvernig ég er innréttaður hvað geðheilbrigði snertir af því að hafa lesið skýrslur læknisins þar."
Helgi segir almenning lítið hafa amast við sér í gegnum tíðina og að hann hafi ekki fundið fyrir því að fólk liti á sig sem hættulegan geðsjúkling. "Það hefur farið mjög lítið fyrir því og þeir sem hafa sinnt mér hafa verið vinsamlegir við mig heldur en hitt. Þeir eru fáir sem hafa verið að skíta á sig við mig fyrir utan þræla og læknana sem eru að ljúga geðveiki upp á mig. Skyldu þeir hafa fríun frá geðveiki þessir læknar sem eru að dæma mig geðveikan? Mér er það spurn. Ætli þeir hafi verið athugaðir sem geðsjúklingar? Ég veit það ekki?

Hver skapaði sýkla?

Helgi er orðinn 84 ára en er ern og ætlar ekki að láta deigan síga á meðan hann heldur heilsu og hefur undanfarið látið sjá sig með skilti þar sem hann spyr hver hafi skapað sýkla.
"Hver skapaði sýkla? Ég hef engan fundið enn þá sem getur svarað því. Þess vegna er ég nú að spyrja. Það er sagt á mörgum stöðum og í mörgum bókum að himnadraugurinn hafi skapað allt. Skapaði góður guð sýkla sem drepa milljónir manna á hverju ári?
Ég hef ekki hugsað mér annað en að halda áfram að spyrja svo lengi sem ég get. Ég ætla ekki að hætta fyrr en ég hef hreinsað persónu mína af glæpaverkum ríkisvaldsins á mér og því forkastanlega ofbeldi sem ég hef engar bætur fengið fyrir. Ég hef verið handtekinn svo tugum skipta skiptir. Tukthúsaður og engar bætur fengið fyrir það. Þá hefur enginn viljað sinna þeirri beiðni minni, nú á seinustu misserum, að skrá það í þjóðskrá að ég sé búinn að ónýta viðurkenningu mína á draugnum.
Samningurinn var gerður við guð segja þeir og þeir hafi því ekki nokkur tök á því að eyðileggja hann. En þeir höfðu nú samt tök á því að gera þennan samning."

BIRT Í FRÉTTABLAÐINU

Anna Friðriksdóttir gerir ömmu Nóa albínóa eftirminnileg skil í samnefndri kvikmynd. Hún starfar sem bréfberi í Reykjavík og segist ekki vita hvernig það kom til að hún var fengin til að leika í myndinni og enn síður hvernig hún fór að því að túlka ömmuna.

(Anna er frábær viðmælandi og hótaði mér að hún kæmi aftur og skæri mig á háls ef eg hefði eitthvað rangt eftir sér. Þetta hlýtur því að vera í lagi.)

Það er ágætt að vera kamelljón", segir Anna Friðriksdóttir, bréfberi, sem fer á kostum í hlutverki ömmu Nóa albínóa í samnefndri kvikmynd Dags Kára Péturssonar. Hún hefur þó ekki verið mikið í sviðsljósinu hingað til, fyrir utan að hún lék páskaegg í netsokkabuxum í blaðaauglýsingu fyrir einhverjum árum.
"Þá þekkti mig enginn enda var það ekki nokkur leið og það eina sem gat komið upp um mig var að ég var með svo fríkað úr." Anna segist hreinlega ekki muna hvernig það kom til að hún fékk hlutverk ömmunnar í Nóa albínóa. "Dagur fann mig einhvern veginn og vildi fá mig í myndatöku en ég hélt nú ekki en fór svo að lokum. Ég gleymdi þessu svo alveg þangað til það var hringt í mig og ég var beðin um að leika í myndinni."

Gott að vinna með Þresti og Tómasi

Anna segist ekki hafa hugmynd um hvernig hún nálgaðist persónu ömmunnar. "Það er bara eitthvað hérna uppi", segir hún, setur upp óræðan svip og bendir á kollinn á sér. Hún var við tökur í viku og fékk launalaust frí hjá póstinum á meðan. "Blessaður vertu ég gat ekki einu sinni fengið þetta tekið af sumarfríinu mínu." Hún segir vinnuna við myndina hafa verið ágæta og útilokar ekki að hún væri til í aðra mynd ef rétt hlutverk byðist.
"Ég myndi allavega hugsa mig um en það er ekkert sjálfgefið að maður fái meira að gera í þessu. Sumir fá bara eitt tækifæri, henta vel í eitthvert eitt hlutverk og svo er allt búið."
Persóna Önnu í myndinni er býsna kúnstug og uppátæki ömmunnar þykja ansi spaugileg. Í byrjun myndarinnar vekur hún til dæmis barnabarn sitt með því að hleypa af haglabyssu út um glugga. "Það þurfti flestar tökur í atriðið með byssuna en morgunleikfimiatriðið var gert í einni töku. Það gekk alveg upp og Dagur var mjög ánægður. Ég mun lifa lengi á því."
Anna og Þröstur Leó Gunnarsson, sem leikur son hennar og föður Nóa, Kidda beikon, deila oft senum og óhætt er að segja að þau sýni bæði stjörnuleik.
"Ég vann mest með Þresti. Það var afskaplega gott að vinna með honum." Anna rifjar í framhaldinu upp atriði þar sem fjölskyldan, amma, Nói (Tómas Lemarquis) og Kiddi, eru að taka slátur og Nói missir blóðgrautinn yfir þau. "Aumingja Tommi, sem er alveg yndislegur drengur, að vera að missa þetta yfir okkur. Ég skemmdi fyrstu tökuna þannig að það varð að skvetta blóðinu yfir okkur tvisvar. Dagur sagði að ég hefði glott eitthvað en þaðvar alveg óafvitandi. Þetta var auðvitað ekki blóð heldur einhver andskotans litur sem ætlaði aldrei að nást úr fötunum. Við Þröstur þrösuðum mikið um það hvort okkar hefði fengið meira á sig."

Mellufær í þýsku

Anna er Reykvíkingur í húð og hár og ólst upp í Grímstaðarholtinu.
"Ég gekk í Miðbæjarskólann af því að ég vildi ekki vera með hinum í Grimsby. Skólinn hafði slæmt orð á sér og krakkarnir þar þóttu bölvað pakk. En þegar maður hugsar til baka hafa þetta sennilega bara verið fyrirferðamiklir krakkar." Anna hneigðist snemma til myndlistar og segist hafa átt framtíðina fyrir sér þar. "Ég var byrjuð að skapa mér nafn strax þegar ég var tólf eða þrettán ára en hætti þessu svo alveg enda var ég beðin um að verða ekki skrýtinn eins og aðrir listamenn."
Anna hefur lært rússnesku og þýsku í Námsflokkunum en segist samt ekki vera nein sérstök tungumálamanneskja. "Ég þarf að fara að herða mig í rússneskunni. Þetta er yndislegt og eini höfuðverkurinn er að stafrófið er tvöfalt. Ég er hálf mellufær í þýsku en nenni aldrei að lesa þó að ég mæti í tíma. Ég kemst þó ekki upp með það lengur í rússneskunni og ef ég ætla að halda áfram verð ég að fara að lesa."

Syngur ekki eins og engill

Anna hefur sungið með Heimskórnum og veit ekki betur en að hún sé enn meðlimur. "Ég fékk tilkynningu frá kórnum nýlega þannig að ég hlýt að vera í honum enn. Ég er nothæf en syng ekki eins og engill. Við sungum með Pavarotti í Noregi fyrir nokkrum árum. Hann gafst upp eftir hálftíma og Norðmennirnir urðu alveg brjálaðir. Hann fékk það óþvegið í Verdens gang þar sem honum var sagt að koma aldrei aftur. Hann var mjög skemmtilegur á æfingum, setti mikið út á en það var einhvern veginn aldrei svekkjandi. Mig dreymir um að fara til Ástralíu með kórnum 2006 og þá væri ágætt að reyna að eiga peninga og vera eitthvað lengur. Það er svo mikil keyrsla á kórnum að ég kom með afgang af gjaldeyrinum frá Noregi. Það var bara ekki tími til að eyða neinu."
Anna vann lengi í hljómplötuverslunum fyrst í Fálkanum og svo Hljóðfærahúsinu. "Ég hef verið hálf viðloðandi tónlistina allt mitt líf. Ég er alæta á tónlist og var fyrst og fremst kolgeggjaður djassisti en komst ekki hjá því að gefa klassíkinni gaum þegar ég byrjaði í tónlistarnámi."

Þreytandi æskudýrkun

Þegar talið berst frá tónlistinni að unga fólkinu verður Anna þung á brún. "Æskudýrkunin á Íslandi er komin út í algerar öfgar", segir hún og gefur ekki mikið fyrir framkomu unga fólksins í dag sem henni finnst sýna fullorðnu fólki litla virðingu. "Auðvitað sneri maður upp á sig þegar maður var tvítugur en ég held að þetta hafi ekki verið jafn slæmt þá og það er í dag. Unga fólkið virðist heldur ekki hafa neinn áhuga á að afla sér þekkingar og það liggur við að maður segi að það vanti eitthvað í það enda er "ha, hvað?" það eina sem það hefur til málanna að leggja."
Anna fær þetta allt beint í æð þar sem hún arkar með póstinn fram eftir degi allan ársins hring. Hún segir póstburðinn vera hina mestu þrælavinnu og því væri réttast að pósturinn byði bréfberum upp á nudd að loknum erfiðum vinnudegi. Útivist og ferðalög innanlands virðast vera eitt helsta áhugamál þjóðarinnar um þessar mundir. Það skal ósagt látið hér hvort þessi mikli áhugi eigi sér rætur í þeirri miklu umhverfisverndarvakningu sem er í gangi enda lætur Anna sér fátt um finnast og segist fá næga útivist í vinnunni.
"Maður ber þetta út í öllum veðrum en mér er eiginlega andskotans sama hvernig viðrar. Ég skil ekki Íslendinga sem væla stöðugt yfir því hvað það sé kalt. Ég tala ekki um að mér sé kalt fyrr en ég finn ekki fyrir puttunum. Þetta fólk kann bara ekki að klæða sig."

BIRT Í FRÉTTABLAÐINU

Steve-O skemmtir fólki með því að reyna að vinna sér tjón með öllu móti í Jackass. Hann er fyrrum sirkustrúður og óttast það ekki að starfið verði honum að aldurtila enda er lífstíll hans víst enn hættulegri.

(Þetta er sjálfsagt erfiðasta viðtal sem ég hef tekið og í raun bendir ekkert til þess að ég hafi skilið Steve-O, hvað þá að hann hafi skilið mig.)

"Þú veist hvernig þetta er. Fólk snýr sér alltaf við þegar það verða slys", sagði Steve-O, einn forsprakki Jackass gengisins, þegar Fréttablaðið bað hann um að skýra vinsældir uppátækja hópsins sem felast aðallega í því að stofna sjálfum sér í hættu með alls konar fíflagangi.
"Ég er samt ekkert að reyna að slasa mig og reyni alltaf að undirbúa mig skynsamlega. Það verður samt auðvitað að vera einhver áhætta, annars tekur því ekki að taka þetta upp."
Það liggur beint við í framhaldi af þessu að spyrja Steve-O hvort hann eigi ekki eftir að drepa sjálfan sig eða aðra þar sem það liggur í hlutarins eðli að þeir hljóti að verða að halda ferskleikanum með því að taka alltaf stærri sénsa. "Ég drep þá í mesta lagi sjálfan mig þar sem ég reyni aldrei að meiða aðra. Annars hef ég engar áhyggjur af því að vinnan drepi mig, ætli það verði ekki frekar lífsstíllinn."
Steve-O er væntanlegur til landsins í apríl og ætlar að vera með tvær sýningar að hætti Jackass í Háskólabíói. En veit hann eitthvað um Ísland?
"Ekki mikið og áður en ég frétti af því að við ættum að koma hingað vissi ég ekki neitt. Ég hef svo frétt það að á Íslandi sé fullt af fallegum konum og dópi, þannig að mér líst mjög vel á þetta. Ég veit líka að það er mikið af fossum á Íslandi og mig langar til að prufa að fara niður einn slíkan í tunnu, svona eins og Houdini. Ég veit ekki hvort ég næ því en mun örugglega reyna."
Steve segir það öðruvísi upplifun að sjá Jackass á sviði en í sjónvarpi eða bíó. "Fólk fær að kynnast okkur betur og við náum persónulegra sambandi við
áhorfendur."
Steve var ásamt genginu í Dublin nýlega og þar ætlaði allt um koll að keyra. "Ég held að þetta hafi verið mjög flott hjá okkur, annars var ég svo fullur að ég man eiginlega ekki neitt. Sýningarnar verða alltaf betri eftir því sem við erum drukknari á sviðinu." Steve segist meira og minna hafa stundað þessa iðju sína allt sitt líf og hafi verið löngu byrjaður áður en hann öðlaðist heimsfrægð fyrir þetta.
"Ég er auðvitað fífl og hef verið það allt mitt líf. Einu munurinn núna er sá að ég er orðinn atvinnufífl og fæ borgað fyrir þetta."

BIRT Í FRÉTTABLAÐINU

Haraldur Páll Sigurðsson var 21 árs þegar hann ákvað að halda á vit ævintýranna og gerast hermaður. Hann barðist í Ródesíu um árabil og gekk meðal annars til liðs við hina frægu sérsveit SAS. Hann segir allar hugmyndir um íslenskan her vera út í hött ekki síst þar sem Íslendingar séu of agalausir til að geta gengt herskyldu.

"Ég var 21 árs þegar ég fór frá Íslandi árið 1972, staðráðinn í því að gerast hermaður", segir Haraldur Páll Sigurðsson sem gegndi herþjónustu í áratug í Zimbabwe sem þá hét Ródesía. "Mig langaði að gera eitthvað öðruvísi og þetta var spennandi.
Ég er nú búinn að segja þessa sögu hundrað sinnum en þegar ég hafði lokið kokka- og þjónanámi hér heima langaði mig að fara og skoða heiminn. Ég byrjaði í London og þar skrifaði ég niður nöfn þriggja landa, Ródesíu, Ástralíu og Kanada, á jafn marga miða. Svo dró ég bara og þannig endaði ég í Ródesíu. Þetta gerðist auðvitað ekkert einn, tveir og þrír. Ég kynntist strákum þarna, fór svo í grunnþjálfun og var boðið í foringjaskóla. Þaðan útskrifaðist ég "liutenant" með tilheyrandi borða á öxlunum. Svo lá leiðin í herinn sem var kallaður RAR."

Sá sigrar sem þorir

Haraldur var í RAR í fjögur ár og lenti í alls kyns hremmingum. "Það var svona upp úr 1974 sem alls konar læti byrjuðu þarna. Við vorum aðallega við Viktoríufossa en þar voru skæruliðar, undir stjórn Mugabes, sem ræður þarna í dag, að skjóta á túrista og við vorum fengnir til að hafa eftirlit með því. Við vorum við bakka fljótsins sem skilur að Zimbabwe og Zambíu og fórum margar ferðir inn í Zambíu til að reyna að uppræta þetta. Ástandið stigmagnaðist svo og tveimur til þremur árum seinna voru skæruliðarnir byrjaðir að ráðast á bændabýli."
Haraldur var færður til undir lok ferilsins og gekk til liðs við hina rómuðu sérsveit breska hersins sem kennd er við SAS. "Þetta kom þannig til að ég fór á sjúkraliðanámskeið innan hersins og í kjölfarið var ég sendur yfir til SAS og var þar í fjóra mánuði eða þar til yfir lauk árið 1980."
SAS sveitin er alla jafna talin til bestu sérsveita í heimi. Einkunarorð hennar eru Who dares wins, eða Sá sigrar sem þorir og Haraldi þótti það vitaskuld mikil upphefð að ganga í raðir þeirra manna sem bera Excalibur, sverð Arthúrs konungs, í skjaldarmerki sínu.
"Ég var rosalega montinn að því að komast þarna inn og fá húfuna og þessi merki. Hvað á maður að segja um SAS? Villimennska bara. Menn hafa þessar hugmyndir um einhverja Rambóa en það er ekki rétt. Þetta voru ósköp venjulegir gaurar. Andskoti vel þjálfaðir, auðvitað, og fjandanum betri. Maður gat alveg treyst á þá. Þetta er sérvalinn mannskapur og allt sem þeir gera er gert með mikilli leynd."
Haraldur lenti þó ekki í miklum átökum með SAS. "Það fannst pólitísk lausn á ástandinu og þeir svörtu tóku yfir. Þetta fór allt friðsamlega fram þó það væru þarna menn, bæði innan SAS og hersins, sem sögðu að þetta væri bölvaður óþverri þar sem við gætum auðveldlega tekið landið."

Vinir í stríði og friði

Félagar Haraldar í RAR voru úr öllum áttum. "Þetta voru mest Suður-Afríkumenn og strákar fæddir í Ródesíu en þarna voru líka Bretar, Írar, Ástralir, Nýsjálendingar og Ameríkanar. Þeir voru margir hverjir ansi villtir og sumir á kafi í dópi."
Haraldur missti góða félaga og vini í átökum. "Mannfallið var samt tiltölulega lítið hjá okkur. Ætli þetta hafi ekki verið svona 2 á móti 10 sem við misstum. Ég er sjálfur með ör á höfðinu en ég lenti í flugslysi. Svo fékk ég sprengjubrot í bakið og var nær dauður úr malaríu einu sinni, þannig að það gekk á ýmsu."
Haraldur hefur verið búsettur á Íslandi frá því hann sneri aftur úr hermennskunni en heldur enn sambandi við gömlu félagana. "Ég hef farið nokkrum sinnum þarna niður eftir og heimsótt vini og kunningja. Við höldum alltaf sambandi enda myndast traust vináttubönd á milli hermanna sem eru í víglínunni frá degi til dags. Þetta er ofsalega sterkt samband. Þú átt líf hans og hann þitt. Þetta er alveg sérstök tilfinning. Ég þori að vísu ekki lengur til Zimbawe. Það er ekki óhætt en ég fer stundum til Suður-Afríku. Það er alltaf gaman að koma til Afríku og sá sem fer þangað einu sinni hann gleymir því aldrei."

Þá blossaði hatrið upp

Haraldur stofnaði ekki fjölskyldu í Ródesíu en útilokar þó ekki að af því hefði orðið ef örlögin hefðu ekki gripið grimmilega í taumana. "Það er nú hálfgerð sorgarsaga en ég átti þarna unnustu, Suður-Afríska stúlku, sem ég var að því kominn að giftast. Þessir skæruliðar voru alltaf að skjóta niður farþegaflugvélar og hún fórst með einni af þessum vélum. Þá kom hatrið upp í mér og eftir það var mér nákvæmlega sama hvort ég dræpist eða ekki og hugsaði bara um það að drepa eins marga og ég gæti. Slíkt var hatrið en þetta stóð yfir í marga mánuði."
Haraldur kom heim til Íslands slippur og snauður og sár á sál og líkama árið 1981. "Ástandið var þannig þegar ég kom heim að það var allt fryst og bankakerfið í landinu var lamað. Maður gat ekki komið grænum eyri úr landi, síst af öllum við sem vorum í SAS en við vorum hataðir og réttdræpir. Ég átti þó fjandi góðan sjóð í banka í Bretlandi og ég fékk hann svo færðan yfir til Íslands nokkuð mörgum árum síðar og á honum lifi ég í dag."
Haraldur segist oft hafa óttast um líf sitt í Ródesíu. "Maður var oft skíthræddur. Hvernig heldurðu að það sé að keyra í niðamyrkri yfir jarðsprengju? Draslið þeytist allt í loft upp og svo er verið að skjóta á mann í leiðinni. Líkaminn er nú bara einhvern veginn þannig gerður að adrenalínið fer alveg á fullt við svona aðstæður og eina hugsunin sem kemst að er að bjarga sér."
Nokkrir geitungar sveima í kringum gamla hermanninn á meðan á viðtalinu stendur en hann kippir sér ekki upp við slíkt. "Maður var nú fljótur að venjast þessum pöddum þarna úti. Ég var bara hræddur við kóngulærnar en það er ekki beint geðslegt þegar þær eru orðnar svo stórar að maður heyrir fótatakið í þeim."

Höfuðlaus her

Haraldur segir allar hugmyndir um íslenskan her vera út í hött og segir reynslu sína segja sér að íslenskur her yrði byggður á sandi. "Við getum ekki haldið úti her. Mér skilst á umræðunni að það eigi að fara að blanda lögreglunni í þetta en lögregla og her er tvennt ólíkt. Þetta á enga samleið. Við skulum líka athuga hvað þetta kostar. Ef við tökum 20 000 manna her, sem er kannski lágmark. Við þurfum að vopna þennan her og þá er ég ekki bara að tala um einhverjar skammbyssur. Þessi her þyrfti þyrlu, brynvagna og alls konar annan búnað sem fylgir her ef hann á að teljast virkur. Þetta myndi kosta svona um 50 milljarða. Það eru bara draumórar að ætla sér að gera þetta. Er íslenska þjóðin tilbúin til þess að eyða 20 milljörðum á ári í her?
Þetta yrði svona skátasveit eins og belgíski herinn og það yrði aldrei hægt að kalla hann her með réttu. Svona lítil þjóð hefur líka ekkert að gera með það að halda úti her. Það hefur ekkert upp á sig og gerir ekki nokkurn skapaðan hlut."
Haraldur segir þó fleira en efnahagslegar forsendur koma í veg fyrir stofnun íslensks hers. "Í dag er enginn maður hérna sem getur þjálfað her á Íslandi. Ég gæti það kannski en ég er orðinn of gamall. Þetta er bara vitleysa vegna þess að Íslendingar eru að upplagi gjörsamlega agalausir og ég sé ekki nokkurn mann þjálfa íslenskan her með þessu agalausa liði."
Haraldur segist aðspurður ekki telja agaleysi þjóðarinnar tilkomið vegna þess að landið hafi aldrei haft her og eigi því ekki þessa hefð. "Kannski, og þó? Ég efast um það við erum bara svona og Björn Bjarnason er alveg á villigötum með hugmyndir sínar um íslenskan her."

BIRT Í FRÉTTABLAÐINU

Steingrímur Hermannsson var forsætisráðherra Íslands í samtals sjö ár. Þegar hann yfirgaf stjórnarráðið árið 1991 tók Davíð Oddsson við og hefur setið þar síðan. Steingrímur er á kafi í félagsmálum og finnur ekki fyrir neinum fiðringi eða fortíðarþrá nú þegar kosningabaráttan er að ná hámarki. Hann telur tímabært að skipta um ríkisstjórn og undrast það hversu neikvæðir menn eru í garð þriggja flokka stjórnar.

"Ég hef ekki haft afskipti af stjórnmálum síðan 1994, þegar ég fór í Seðlabankann, enda eru það óskrifuð lög að seðlabankastjórar séu ekki í slíku. Ég hef þó fylgst vel með þjóðmálum og hef mínar skoðanir. Mér þykja stjórnmálaflokkarnir hafa breyst ansi mikið á síðustu árum. Tímarnir hafa breyst og flokkarnir breytast auðvitað með, en ég hef mínar efasemdir um sumar hinar nýju áherslur. Ég dróst að Framsóknarflokknum í gamla daga því mér þótti hann boða skynsamlega blöndu af frelsi einstaklingsins til athafna annars vegar og hins vegar velferð með jafnræði á sem flestum sviðum, meðal annars í heilbrigðis- og menntamálum."

Frelsið og græðgin

"Mér þykir hafa dregið ansi mikið úr áherslunni á jafnræði og gott velferðarkerfi, ekki aðeins hjá Framsóknarflokknum heldur öllum flokkum. Frjálshyggjan hefur tröllriðið þjóðfélaginu. Mér verður í þessu sambandi oft hugsað til orða Ólafs Björnssonar, prófessors. Hann sagði í þingræðu 1971 að frelsi megi aldrei verða svo mikið að verstu eiginleikar mannsins, eigingirnd og græðgi, fái að leika lausum taumi."
Steingrímur segist ekki finna fyrir sérstökum fiðringi nú þegar kosningabaráttan er að ná hámarki og hann saknar þess ekki að vera í eldlínunni. "Ég hef nóg fyrir stafni og þarf ekki að kvarta. Ég nenni ekki einu sinni að hlusta á allar þessar stjórnmálaumræður, nema endrum og eins.
Ég er undrandi á þessari miklu áherslu og yfirboðum í skattalækkunum. Það eru langir biðlistar eftir bæklunaraðgerðum, leguplássi fyrir langlegusjúklinga, heyrnartækjum fyrir aldraða og svo mætti lengi telja. Væri ekki nær að stoppa fyrst í götin. Síðan mætti lækka skatta, ef einhver afgangur verður, og þó sérstaklega gera skattkerfið réttlátara? Er fólk virkilega svona ginkeypt fyrir skattalækkunum?"
Steingrímur bætir því við að sér þyki stjórnmálaflokkarnir vera orðnir býsna áþekkir. "Mér sýnist munurinn á flokkunum, því miður, vera orðinn frekar lítill. Vinstri grænir eru að vísu nokkuð sér á báti, en það virðist ekki mikið skilja hina flokkana að. Sjálfstæðisflokkurinn hefur leynt og ljóst rutt frjálshyggjunni braut og með, að því er virðist, þegjandi samþykki sinna samstarfsflokka, orðið
mikið ágengt, sem sést á mikilli auðsöfnun einstaklinga og fyrirtækja. Að ég tali nú ekki um gegndarlaust brask við að ná undir sig sem flestum fyrirtækjum. Frelsið er orðið það mikið að græðgin gengur laus. Hitt er svo annað mál að mér finnst margt mjög gott í íslensku þjóðfélagi og ég trúi því enn að skapa megi hér á landi fyrirmyndarþjóðfélag en þá þurfum við líka að fara að stíga á bremsurnar.

Virkjað í sátt við náttúruna

Umhverfismál eru Steingrími ofarlega í huga og hann hefur sinnt þeim og fleiri áhugamálum sínum, bæði nýjum og gömlum, betur eftir að hann hætti sem seðlabankastjóri. Hann segist vart hafa tölu á stjórnum allra þeirra félaga sem hann á sæti í. Hann er meðal annars virkur innan Hollvinasamtaka Háskólans og situr í stjórn Hjartverndar og Landsverndar.
"Ég er líka formaður lítillar stofnunar í Bandaríkjunum, The Millenium Institute. sem hefur þróað mjög fullkominn hugbúnað til að meta langtímaþróun landa á mjög breiðum grundvelli með sjálfbæra þróun að markmiði. Þá er ég formaður Surtseyjarfélagsins, er í stjórn sjóðs Leifs Eiríkssonar og Heimssýnar, andstæðinga aðildar Íslands að Evrópusambandinu, og hef verið að aðstoða við útgáfu mjög vandaðra bóka um hin ýmsu lönd heims.
Skógrækt stunda ég af kappi í Borgarfirðinum. Áhugann á náttúruvernd fékk ég meðal annars frá Eysteini Jónssyni og föðurmínum sem var mikill skógræktarmaður. Umhverfið er okkur mjög mikilvægt.
Þegar maður ferðast erlendis í miklu þéttbýli gerir maður sér grein fyrir því hversu dýrmætt það er að eiga ósnortin landssvæði. Ég er til dæmis ekki nema 5 mínútur að heiman upp í Heiðmörk þar sem ég get notið náttúrunnar og kyrrðarinnar. Þá eru góðir golfvellir víða í grennd við þéttbýlisstaði.
Þetta er munaður sem er víða óhugsandi eða fólk þarf að ferðast langar leiðir til að njóta slíkra unaðssemda. Ég er þó ekki á móti virkjunum og hef alltaf verið á þeirri skoðun að við eigum að nýta orkuna í fallvötnunum en allar slíkar framkvæmdir verða að vera í sem mestri sátt við umhverfið.
Þegar ég kom heim úr verkfræðinámi í Bandaríkjunum var ég mjög áfram um
stóriðju og vildi virkja allt en hef sem betur fer þroskast og er fyrir löngu búinn að skipta um skoðum."

Lúxus að spila golf

Steingrímur byrjaði fyrir sex eða sjö árum að leggja stund á golf af kappi. "Þegar ég kom heim frá námi í Bandaríkjunum 1952 starfaði ég við Áburðarverksmiðjuna. Þar var bandarískur verkfræðingur, VanNess, sem var mikill golfari. Hann dró mig út á þennan eina golfvoll, sem hér var þá. Ég keypti mér meira að segja hálft golfsett. VanNess var býsna góður og sló langt en ég sló stundum lengra en ekki jafn markvisst, meira hingað og þangað út um móa.
Ég komst að því þá að það væri ekki fyrir mig að elta hvíta kúlu út um hvippinn og hvappinn og ég lagði golfið á hilluna og byrjaði ekki aftur fyrr en 1996. Ég hafði fengið golfsett í 60 ára afmælisgjöf og það beið mín. Konan mín byrjaði á undan mér og dró mig út í þetta og ég sé ekki eftir því. Það er stórkostlegur lúxus að geta spilað golf nánast alla daga og það er gaman að sjá hversu mikið af ungu fólki er farið að stunda þetta. Golfið krefst þess samt eiginlega að hjón stundi það bæði. Þetta er svo tímafrek íþrótt."
Steingrímur hefur alla tíð stundað íþróttir og hefur haldið sér í góðu líkamlegu formi og hefur meðal annars gaman af því að renna sér á skíðum. Hann lenti í hremmingum við þá iðju í Sviss fyrir nokkrum dögum.
"Ég fór fram af hengju í blindbil og meiddist á öxl. Ég er nýkominn úr aðgerð og allt fór þetta betur en læknarnir óttuðust. Sumir segja, að ég eigi ekki að stunda skíði á áttræðisaldri en það mun ég samt gera svo lengi sem ég stend í lappirnar. Meiðslin gera það hins vegar af verkum að ég verð líklega frá golfinu í einn og hálfan mánuð eða svo og það finnst mér auðvitað mjög slæmt."
Steingrímur var mikill laxveiðimaður og segir það hafi talist lélegt sumar ef hann komst ekki í lax samanlagt eins og einn mánuð á sumri. "Nú hef ég ekkert veitt í tvö sumur og það hefði nú talist til tíðinda hér áður fyrr."
Steingrímur er einnig liðtækur í trésmíði, eins og alþjóð veit, og er drjúgan tíma í smíðaverkstæði sínu í kjallaranum. "Núna er ég að gera þiljur úr trjám sem ég hef grisjað úr skóginum í Borgarfirði sem ég erfði eftir föður minn. Þetta verður eflaust dýrara en ef ég keypti þetta í Byko eða Húsasmiðjunni en það eru auðvitað mikið fallegri og betri þiljur sem maður gerir úr eigin skógi."
Forsætisráðherrann og seðlabankastjórinn fyrrverandi hefur því meira en nóg fyrir stafni og lætur sér ekki leiðast. "Ég held að það vitlausasta sem eldra fólk getur gert sé að koðna niður fyrir framan sjónvarpið. Sjónvarpið getur verið gott, svo langt sem það nær, en ég er á þeirri skoðun að líkamleg áreynsla sé mönnum nauðsynleg svo lengi sem þeir lifa."

Óþarfi að mála skrattann á vegginn

Steingrímur var forsætisráðherra Íslands á árunum 1983 til 1987 og 1988 til 1991 og gefur ekki mikið fyrir gagnrýni á stjórnir sínar fyrir svokallað sjóðasukk.
"Sjálfstðismenn hafa verið að hneykslast á okkur fyrir sjóðina og kallað þá sukk. Það er alrangt. Þjóðin var að brjótast til bjargálna úr sárri fátækt á þessum tíma og framkvæmdaþráin var mikil. Menn ætluðu sér vissulega stóra hluti og færðust mikið í fang en ég held að bestu meðmælin með þessum áratugum séu þau að það hefur ekki nokkur þjóð brotist til slíkra efna á jafn skömmum tíma og við Íslendingar. Þannig að þetta var ekki alvont sem var gert þó kappið hafi oft verið meira en forsjáin og deilurnar um hvernig skipta ætti kökunni væru harðar. Verstu afleiðingar þessa mikla uppgangs var verðbólgan sem máttum glíma við lengi."
Síðasta ríkisstjórn Steingríms, sem var við völd frá 1988 til 1991, var á tímabili fjögurra flokka stjórn með þátttöku Alþýðubandalags, Alþýðuflokks, Framsóknarflokks og Borgaraflokks. "Síðasta ríkisstjórnin sem ég leiddi var mjög góð og mér finnst undarlegt að menn séu núna að mála skrattann á vegginn og halda því fram að þriggja flokka stjórn sé slæmur kostur. Þetta stjórnarsamstarf var það ánægjulegasta sem ég hef tekið þátt í.
Samstarfsviljinn var mikill og menn voru glaðir til verka. Þetta kostaði hins vegar mikla yfirlegu og það reyndi mikið á forsætisráðherrann. Ég gat ekki bara setið á Þingvöllum og hugsað. Nú er ég alls ekki að segja að Davíð geri það en forsætisráðherrann varð alltaf að vera við enda kostaði það stundum nokkur átök að ná samstöðu um ýmis mál."

Njótum þjóðarsáttarinnar enn

"Ég heyrði ungan sjálfstæðismann segja það um daginn að verkalýðshreyfingin og atvinnulífið hefðu tekið völdin þegar þjóðarsáttin var gerð. Þetta segir auðvitað enginn sem þekkir til ástandsins á þessum tíma. Árið 1988 var ástandið hroðalegt og það blasti ekkert annað við en að við værum að sigla í strand. Gengisfelling var einn kosturinn sem við stóðum frammi fyrir til þess að bjarga málunum en þá hefðum við átt á hættu að fá yfir okkur nýja óðaverðbólgu með tilheyrandi átökum við verkalýðshreyfinguna. Hinn kosturinn var að reyna að ná mjúkri lendingu með því að lækka gengið smám saman og setja fjármagn í að aðstoða atvinnuvegina við að komast yfir erfiðleikana. Það voru sjóðirnir. Þetta var gert í nánu samstarfi við verkalýðshreyfinguna og atvinnuvegina. Þetta tókst og skapaði grundvöllinn fyrir þjóðarsáttinni. Eftir því sem ég veit best tapaðist sáralítið af því fjármagni sem atvinnuvegunum var lánað.
Mér finnst það einkennilegt að menn sem tóku þátt í þessu á sínum tíma þegja þunnu hljóði undir þessu tali. Það mæddi vissulega mikið á verkalýðshreyfingunni og atvinnulífinu við gerð þjóðarsáttarinnar en það er fráleitt að halda því fram að völdin hafi verið tekin af stjórninni enda hefði þetta aldrei getað orðið að veruleika ef ríkisstjórnin hefði ekki undirbúið jarðveginn.
Þjóðarsáttin var drengilegt samstarf ríkisstjórnarinnar, verkalýðshreyfingarinnar og atvinnulífsins. Þjóðarsáttin var mikið gæfuspor."

Lítur sáttur um öxl

"Þegar ég horfi til baka er ég sáttur við að hafa hætt eftir að þetta tókst. Mér hefði þó þótt eðlilegt að stjórnin hefði setið áfram eftir kosningarnar 1991 en Alþýðuflokkurinn treysti ekki Alþýðubandalaginu og Framsóknarflokknum meðal annars vegna andstöðu Alþýðubandalagsins við stóriðju og áherslumun í EES málinu. Þeir kusu því Sjálfstæðisflokkinn og það er þeirra mál."
Steingrímur segir að það hafi verið mikil viðbrigði að skipta um starfsvettvang. "Það er aldrei næði í stjórnmálunum. Það var gott að koma í Seðlabankann. Starfsliðið er mjög gott og aðstaðan öll. Ég neita því ekki að líklega var þetta þó rólegasta starfið sem ég hef tekið mér fyrir hendur enda var ástandið orðið allt annað og við þurftum til dæmis ekki að glíma við verðbólguna. Ég hef aldrei verið mikið fyrir að sitja og glápa á skrifborðið þannig að ég fór að hafa meiri afskipti af umhverfismálum og það líkaði sumum illa."
Steingrímur var forsætisráðherra samtals í sjö ár og í ríkisstjórn í þrettán ár. Hann segist ekki hafa fundið fyrir því að menn þyrftu að vera á varðbergi og eigi á hættu að spillast af völdunum en telur þó tímabært að skipta um húsbónda í stjórnarráðinu.
"Án þess að ég sé nokkuð að halla á Davíð þá held ég að það sé þjóðfélaginu hollt að fá af og til nýja strauma og aðrar áherslur. Ég tel að tímabært sé að leggja minni áherslu á frjálshyggjuna, koma böndum á græðgina og leggja meiri áherslu á velferðar- og menntamál og við þurfun að læra að sníða okkur stakk eftir vexti."

BIRT Í FRÉTTABLAÐINU

Franski rithöfundurinn Emmanuel Carrère vakti gríðarlega athygli með bók sinni Óvinurinn þar sem hann sagði átakanlega sögu manns sem myrti fjölskyldu sína eftir að blekkingarvefur sem hann hafi spunnið utan um líf
sitt í 18 ár féll saman. Carrère var gestur Bókmenntahátíðar í Reykjavík og fjallaði um verk sín og hvert hann sækir innblásturin.

"Ég var á Íslandi í tíu daga fyrir sex eða sjö árum síðan þegar ég var að vinna að grein um landið fyrir franskt tímarit. Ég var mest í Reykjavík en leigði mér bíl og keyrði aðeins um landið og fannst það alveg frábært", segir Emmanuel Carrère sem er einn fjölmargra erlendra gesta á Bókmenntahátíð í Reykjavík.
"Ég get því miður bara verið hérna í fjóra daga að þessu sinni. Ég hefði viljað vera lengur en hef ekki tíma til þess."
Carrère er þekktastur fyrir bókina L'adversaire, eða Óvinurinn, sem kom út í þýðingu Sigurðar Pálssonar á síðasta ári og var endurútgefin í kilju fyrir nokkrum dögum. Þar sótti hann efnivið sinn í blákaldan raunveruleikann og sagði sögu Jean-Claude Romand sem myrti eiginkonu sína, börn og foreldra í ársbyrjun 1993.

Hræðileg saga

Mál Romands vakti vitaskuld mikinn óhug í Frakklandi á sínum tíma og réttarhöldin yfir morðingjanum komust í heimsfréttirnar. Carrère vann að bókinni í sjö ár, skrifaðist á við Romand, fylgdist með réttarhöldunum yfir honum og hitti hann í eigin persónu.
"Það tók mig sex ár að finna mér útgangspunkt. Þetta er hræðileg saga. Viðfangsefnið var mér erfitt viðureignar og ég ákvað að hætta við þetta en vildi samt draga saman einhverja punkta úr þessari sex ára vinnu minni. Ég ákvað að skrifa ekki meira um málið sjálft heldur áhrif þess á sjálfan mig og það var þá sem ég fann réttu leiðina, þegar ég leit á þetta sem persónulega frásögn en ekki bók."
Carrère hefur ekki sent frá sér bók eftir að Óvinurinn kom út og segist ekki vera með verk í vinnslu sem stendur. "Ég hef nýlokið við kvikmyndina Retour à Kotelnitch sem ég skrifaði og leikstýrði. Hún gerist í litlum smábæ í Rússlandi og var frumsýnd í Feneyjum á dögunum og verður tekin til sýninga í Frakklandi í vetur."

Örlagaríkur laugardagsmorgun

Að morgni laugardagsins 9. janúar 1993, á sama tíma og Jean-Claude Romand var að myrða konu sína og börn, var ég með fjölskyldu minni á foreldrafundi í skólanum.

Carrère byrjar bók sína á þessari mögnuðu setningu og finnur sjálfum sér strax stað í verkinu. Hann segir setninguna hafa verið leiðarvísi sinn inn í bókina og í framhaldinu rekur hann sögu morðingjans og segir frá kynnumsínum af honum.
Carrère hefur starfað sem blaðamaður og hann segist aðspurður telja meginmuninn á starfi rithöfundarins og blaðamannsins felast í fjarlægð þeirra á viðfangsefnið. "Ég tel mig ekki hafa skrifað Óvininn sem blaðamaður og lít á hana sem skáldsögulega nálgun á blaðaefni. Rithöfundurinn verður að reyna að horfa á viðfangsefni sitt úr ákveðinni fjarlægð og taka sér góðan tíma. Blaðamaðurinn er aftur á móti með nefið ofan í viðfangsefninu og verður að vinna hratt."

Hið illa í hverjum manni

Carrère segir að þrátt fyrir náin kynni sín af Romand hafi hann ekki reynt að komast inn í hausinn á honum. "Það var nógu erfitt að finna rétta staðinn í mínum huga þó ég væri ekki að reyna að setja mig í spor Romands. Ég hef ekki trú á því að vera að krukka í kollinum á öðrum. Ég gerði mér líka fulla grein fyrir því að ég myndi ekki gera neinar stórkostlegar uppgötvanir og setti mér ekki það markmið að reyna að skilja hið óskiljanlega. Ég fann mig hins vegar knúinn til þess að segja þessa sögu. Ég hugsaði um Romand á hverjum degi öll þessi ár, um sögu hans og börnin hans sem voru á aldur við börnin mín.
Carrère segist þó vissulega hafa unnið heimildarvinnu sína eins og blaðamaður. Hann var viðstaddur réttarhöldin, ræddi við Romand, vini hans og kunningja og fór í vettvangsferðir á heimaslóðir Romands og víðar. En hvernig kom Romand Carrère fyrir sjónir?
"Hann lítur alls ekki út eins og morðingi og er alls ekki nein "Hannibal Lecter" týpa en hann er engu að síður illmenni og morðingi." Orðið Óvinurinn er notað um djöfulinn í Biblíunni en Carrère segist þó ekki líta á Romand sem djöful í mannsmynd. "Innra með okkur öllum blundar sjálfsagt afl sem kalla má djöfull og það er óvinurinn sem Romand glímdi við og sá djöfull sem ég reyndi að draga upp mynd af í bókinni.
Þeir sem þekktu Romand lýstu honum sem ljúfmenni og sjálfsagt hefur hann verið það á einhvern hátt. Hann drap ekki vegna þess að hann naut þjáningarinnar heldur vegna þess að hann óttaðist hana. Illu öflin í lífi hans voru ekki bara grimmd og blekkingar heldur ótti og tómleiki."

Harmleikirnir heilla

Óvinurinn vakti gríðarlega athygli þegar hún kom út í Frakklandi og tröllreið frönskum metsölulistum, en hvað veldur því að jafn hræðilegir atburðir og bókin fjallar um höfði svo sterk til hins almenna lesanda?
"Óvinurinn er ekki bara hryllingur þó sagan sé vissulega hræðileg og þó Romand sverji sig í ætt við aðra fjölda- og raðmorðingja þá tekur saga hans einnig á hlutum sem við þekkjum öll. Öll höfum við búið okkur til einhverja félagslega ímynd sem er frábrugðin því sem við erum í raun og veru og svo er misjafnt hversu breitt bilið er þarna á milli. Í tilfelli Romands var þetta hyldýpi en við þekkjum þetta öll og saga Romands leggur áherslu á þetta."
Carrère bendir jafnframt á að áhugi á svona málum sé síður en svo nýtilkominn. "Við þekkjum öll Makbeð og Ödipus og Romand er mannlegur eins og þeir. Þetta er sjálfsagt ekki mjög huggulegt svar en þetta er eina rétta svarið. Við eigum ekki að skammast okkar, eins og við gerum svo oft, þegar
svona mál ber á góma."

BIRT Í FRÉTTABLAÐINU

Breski leikstjórinn Ken Loach er einn virtasti kvikmyndagerðarmaður Evrópu. Mynd hans Sweet Sixteen segir frá 16 ára dreng sem berst einn gegn ofurefli til að skapa sér og móður sinni betra líf. Sjálfur er Loach þekktur fyrir að fara eigin leiðir og vill fá að vinna starf sitt í friði fyrir peningaöflum

"Þetta er saga af dreng sem reynir að bæta samband sitt við móður sína og berst meðal annars um athygli hennar við sambýlismann hennar og reynir að komast upp á milli þeirra", segir breski leikstjórinn Ken Loach um mynd sína Sweet Sixteen .
"Það sem heillaði mig við þessa sögu eru flóknu fjölskyldusamböndin í henni, til dæmis milli sonar og móður og bestu vina. Bakgrunnur sögunnar er svo atvinnuleysi og kröpp kjör Glasgowbúa en það eru fyrst og fremst djúpstæð tengslin milli persónanna."
Sweet Sixteen segir frá Liam sem býr í Glasgow. Móðir hans situr í fangelsi fyrir glæp sem sambýlismaður hennar framdi en Liam á von á því að hún losni fyrir 16 ára afmælið sitt. Hann þráir eðlilegt fjölskyldulíf en til þess að sá draumur megi rætast þarf hann að losa móður sína undan valdi sambýlismannsins sem er dópsali og afa síns sem er óttalegur ruddi. Liam ákveður því að koma sér upp húsnæði þar sem hann getur búið með móður sinni í friði fyrir skúrkunum en fjáröflunartilraunir hans eiga eftir að koma honum í klandur.

Einstefna frá Bandaríkjunum

Loach er einn virtasti kvikmyndaleikstjóri Evrópu en því er þó eins farið með hann og fleiri aðra listamenn sem fara sínar eigin leiðir að hann er ekki spámaður í eigin föðurlandi og myndir hans falla jafnan Frökkum, Ítölum og Þjóðverjum betur í geð en löndum hans. Loach lætur þess staðreynd þó ekki raska ró sinni og heldur ótrauður sínu striki. "Það er ríkari hefð fyrir fjölbreyttum kvikmyndum í þessum löndum og fólk hefur vanist því að horfa á myndir sem taka á erfiðum málum."
Loach þykir dæmigerður sjálfstæður leikstjóri og nýtur mikillar virðingar sem slíkur enda hefur hann engan áhuga á því að gera kvikmyndir fyrir dollara og eiga um leið frelsiskerðingu yfir höfði sér.
"Ég hef einu sinni gert mynd í Bandaríkjunum en það var þó ekki fyrir
ameríska kvikmyndaiðnaðinn heldur var myndin fjármögnuð í Evrópu", segir Loach um Bread and Roses sem fjallar um mexíkanskar systur sem berjast fyrir bættum kjörum þvottakvenna í Los Angeles.
"Myndin var ódýr á amerískan mælikvarða en það breytti því ekki að það var mikið mál að fjármagna hana. Við gerðum tilraunir til þess í Bandaríkjunum en þar voru menn með skoðanir á öllu og vildu til dæmis ráða því hvaða leikarar yrðu notaðir og svo framvegis. Mér fannst forvitnilegt að kvikmynda í Los Angeles og lagði áherslu á að sýna þá hlið borgarinnar sem sést sjaldan og einbeita mér að kröppum kjörum innflytjendanna. Hugmyndaleysi og skortur á
frumleika hefur verið vandamál í bandarískri kvikmyndagerð eins lengi og ég
man eftir mér. Eini áhugi Bandaríkjamanna á umheiminum, hvað kvikmyndir
varðar, felst í því að þeir vilja hagnast á okkur og dæla framleiðslu sinni yfir okkur. Það er ekki hægt að tala um neitt samstarf eða félagsskap, þetta er alger einstefna."

Vinur litla mannsins

Ken Loach er 67 ára gamall, fæddur þann 17. júní 1936 og Íslendingar hljóta því að freistast til þess að álykta að val hans á viðfangsefnum sé í einhverju samhengi við fæðingardaginn en barátta fyrir frelsi, verkföll og mótmæli ásamt ríkri smælingjasamúð eru stef sem aðdáendur leikstjórans kannast vel við úr myndum á borð við Bread and Roses, Land and Freedom og Carla's Song.
Hann gerði sína fyrstu kvikmynd, Poor Cow, árið 1967. Hann hitti svo beint í mark tveimur árum síðar með Kes en hún er í 7. sæti yfir 100 bestu bresku kvikmyndirnar að mati sérfræðinga Bresku kvikmyndastofnunninar (BFI).
Hann festi sig síðan í sessi með Gamekeeper og Looks and Smiles frá árunum 1980 og 1981 og myndir hans á tíunda áratugnum, Hidden Agenda (1990), Riff Raff (1990), Raining Stones (1993), Land and Freedom (1995) og My Name is Joe (1998), sópuðu að sér hinum ýmsu verðlaunum og tóku af allan vafa á því að hann er í hópi athyglisverðustu kvimyndagerðarmanna Evrópu.
Myndirnar Bread and Roses (2000) og The Navigators (2001) hafa haldið nafni hans á lofti undanfarið en Bread and Roses var sýnd á Íslandi á Kvikmyndahátíð í Reykjavík í nóvember árið 2001.
Sweet Sixteen hefur svo aukið hróður Loach enn frekar en hún hefur hlotið fjölda tilnefninga á alþjóðlegum kvikmyndahátíðum og keppti til dæmis um
Gullpálmann í Cannes og þar var handritshöfundurinn, Paul Laverty, verðlaunaður fyrir handrit myndarinnar. Þá hefur Sweet Sixteen fengið góðar viðtökur áhorfenda og gagnrýnenda í Bandaríkjunum.

Frá Glasgow til Nicelands
Loach kveðst hæstánægður með frammistöðu Martins Compstons í hlutverki Liams í Sweet Sixteen en hann hafði leitað lengi að manni í hlutverkið áður en hann datt niður á Compston sem var þá 17 ára og hafði nánast enga reynslu af kvikmyndaleik og hann lítur ekki á sig sem leikara heldur knattspyrnumann.
Það er þó allt útlit fyrir að leikferillinn verði ofan á hjá drengnum en hann hefur fengið mikið lof fyrir leik sinn í Sweet Sixteen og var meðal annars tilnefndur sem besti leikarinn á Evrópsku kvikmyndaverðlaununum og valinn besti nýliðinn á Brittish Independent Film Awards.
Compston er staddur á Íslandi um þessar mundir en hann fer með hlutverk í, Niceland, næstu mynd Friðriks Þórs Friðrikssonar.
Leigh segist, aðspurður, ekki hafa séð neina mynda Friðriks. "Við höfum því miður ekki fengið að sjá margar íslenskar myndir í Bretlandi en það rætist vonandi úr því en það er öruggt að ég mun sjá þessa mynd."
Leigh er á kafi í klippingum á næstu mynd sinni og telur ekki tímabært að segja of mikið frá henni. "Það er svo langt í land en handrit þessarar myndar er eftir Paul Laverty eins og Sweet Sixteen. Þessi mynd gerist líka
í Glasgow á svipuðum slóðum og Sweet Sixteen", segir Ken Loach að lokum.

BIRT Í FRÉTTABLAÐINNU

Paul Watson, forseti Sea Shepherd, ætlar að koma til landsins næsta sumar og stöðva hrefnuveiðar. Hann varð alræmdur þegar samtök hans sökktu hvalbátum í Reykjavíkurhöfn árið 1986. Hann segist til í allt ef Landhelgisgæslan þorir og segir hvalveiðar tilheyra fortíðinni en Íslendingar séu of heimskir til að skilja það.

Flaggskip okkar, Farley Mowat, er nú í grennd við Galapagoseyjar í Miðjarðarhafinu þar sem við berjumst gegn veiðiþjófnaði og hákarladrápum þannig að við komumst ekki til Íslands í bili. Ég er hins vegar búinn að ákveða að koma hingað sumarið 2004 ef Íslendingar hyggjast halda hvalveiðum
áfram", segir Paul Watson forseti náttúruverndarsamtakanna Sea Shepherd, sem varð alræmdur á Íslandi árið 1986 þegar félagar úr samtökum hans sökktu tveimur hvalveiðibátum í Reykjavíkurhöfn.

Fer fram á viðskiptabann

"Hvalveiðarnar núna brjóta í bága við alþjóðalög. Íslendingar sýna heimsbyggðinni lítilsvirðingu þegar þeir vaða svona uppi og ráðskast með auðlindir hafsins."
Watson segir samtökin þegar hafa sent bandaríska viðskiptaráðuneytinu mótmæli vegna veiðanna og hafa farið fram á að Íslendingar verði beittir efnahagsþvingunum.
"Við munum fylgjast náið með veiðunum við strendur Íslands og erum að undirbúa lögsókn vegna þeirra." Watson er vígreifur að vanda og segir að Íslendingar verði að sökkva skipi sínu hyggist þeir halda hrefnuveiðunum áfram næsta sumar. "Við stöðvuðum ólöglegar veiðar Íslendinga árið 1986 þegar við sökktum hálfum hvalveiðiflota landsins og unnum skemmdarverk á Hvalsstöðinni í Hvalfirði.
Ég hef nú aldrei skilið það almennilega hvers vegna Íslendingar kærðu okkur ekki fyrir aðgerðirnar 1986. Við viðurkenndum að hafa ráðist á skipin og ég kom til landsins árið 1988 og krafðist þess að verða lögsóttur en Íslendingar vildu ekki draga mig fyrir dómstóla enda vissu þeir að þeir voru sjálfir lögbrjótar. Málshöfðun hefði því fyrst og fremst dregið athygli að ólöglegum veiðum Íslendinga og réttharhöld yfir Sea Shepherd hefðu um leið orðið réttarhöld yfir Íslandi. Þannig að ég get ekki séð að Íslendingar geti kallað okkur glæpamenn þar sem við vorum hvorki ákærðir né dæmdir."

Ég kem aftur

"Við gerum ráð fyrir að alþjóðalögum verði framfylgt og Íslendingum verði gert að hætta veiðunum enda sér það hver heilvita maður að þessar veiðar eru ekki í vísindaskyni. Hér búa viðskiptahagsmunir að baki og Íslendingar eru bara að athuga hvort þeir komist upp með þetta áður en þeir hefja veiðarnar af fullum krafti."
Watson er ósmeykur við að snúa aftur og gera usla á Íslandi en ætlar þó að bíða átekta. "Ég lít ekki á það sem neina sérstaka hólmgöngu við Íslendinga þegar við komum næsta sumar þar sem við stöndum þá frammi fyrir heimsbyggðinni allri og vekjum athygli hennar á ólöglegu athæfi Íslendinga með aðgerðum okkar. Ef Íslendingar vilja fara í hart og eltast við okkur og skjóta á okkur þá er það hið besta mál. Þið megið jafnvel sökkva okkur. Mér er alveg sama og það væri eiginlega best. Þá fengi ég gríðarlega athygli og næg fjárframlög til að kaupa nýtt skip og halda áfram. Ég er til í hvað sem er ef íslenska Landhelgisgæslan þorir. Við fórum til Noregs árið 1994 og þá reyndu þeir að stöðva okkur, hvort sem það var norski sjóherinn eða strandgæslan. Þeir klesstu á okkur og skutu á okkur en allt kom fyrir ekki.
Við fengum mikla athygli og frábæru umfjöllun út á þetta. Ég varð fyrir svolitlum vonbrigðum með að þeir skildu ekki hafa sökkt okkur. Þeir hefðu betur gert það og það hefði verið velkomið. Þeir reyndu aftur á móti að handtaka okkur en tókst það ekki. Þetta var mjög vandræðalegt fyrir þá, að norski sjóherinn skyldi ekki geta stöðvað eitt óvopnað skip þannig að ég er óhræddur og til í allt."

Skilur ekki þrjósku Íslendinga

Watson segir að það hafi ekki komið sér neitt sérstaklega á óvart að Íslendingar hafi ákveðið að hefja hvalveiðar á ný. "Engin mannana verk koma mér lengur á óvart en ég skil samt ekki þessa þrjósku. Hvalveiðar tilheyra fortíðinni og eru óþarfar. Þetta er 19. aldar fyrirbæri en við erum komin inn í 21. öldina. Hvalir eru gáfaðar skepnur og það er ekkert sem réttlætir það að þeim sé slátrað. Ég gef líka ekkert fyrir þessi rök ykkar að hvalirnir éti frá ykkur allan fiskinn. Fiskstofnar eru að hrynja út um allt og öllu öðru en mannskepnunni er kennt um þó það sé alveg ljóst að það ástandið í sjónum er fyrst og fremst á ábyrgð mannanna. Þið eigið því ekki í neinni samkeppni við hvalinn um fiskinn ykkar. Við höfum líka margoft séð að það hefur skelfilegar afleiðingar í för með sér að fjarlægja eða fækka rándýrum á borð við hvali, seli og höfrunga úr vistkerfinu. Slíkt endar bara í upplausn en Íslendingar eru of andskoti heimskir til að skilja það að náttúran hefur séð um sig sjálf í milljónir ára og það er ekki fyrr en maðurinn fer að reyna að hafa áhrif á gang hennar og stjórna öllum hlutum sem allt hrynur."
Watson efast ekki um að Íslendingar fórni minni hagsmunum fyrir meiri með hvalveiðunum. "Það er búið að byggja upp ferðamannaiðnað í kringum hvalaskoðunarferðir. Það er gott mál og þessar ferðir skila ykkur örugglega meiri peningum en veiðarnar. Þversögnin sem er fólgin í því að ætla að sýna dýr og drepa þau er svo æpandi að fólk getur ekki sætt sig við hana. Fólk vill ekki koma og sjá dýr sem eru á leið til slátrunar", segir Paul Watson sem kveðst annars vel geta hugsað sér að stíga aftur á íslenska grund og spóka sig um, ef aðstæður væru öðruvísi. "Ég held bara því miður að þið leyfið mér ekki á stíga á land."

BIRT Í FRÉTTABLAÐINU